د طالبانو د بلخ والي ویاند وايي چې د یاد ولایت والي یوسف وفا د یوه پلاوي په مشرۍ د ازبکستان ترمز ښار ته لاړ. د هغه په وینا، ټاکل شوې د طالبانو د بلخ والي د دغه سفر په ترڅ کې د ازبکستان له چارواکو سره د سرحدي، سوداګریزو او ټرانزیټ مسایلو په اړه خبرې وکړي.
د طالبانو بلخ د والي ویاند عطاء الله زید نن دوشنبې په ورځ، د لړم ۵مه وویل، چې د دولتي ادارو یو شمېر مشران هم په دغه سفر کې د یوسف وفا ملتیا کوي.
د سفر په اړه نور جزئیات نه دي ورکړل شوي خو د بلخ والي د ویاند له خواخپره شوې ویدیو کې ښکاري، چې یوسف وفا له یوه موټریز کاروان سره د ازبکستان خاورې ته داخل شوی.
د طالبانو د بلخ والي یوسف وفا له دې مخکې تاجکستان ته په رسمي سفر تللی و او په دوشنبه کې یې ددغه هېواد د استخباراتو له رییس او یو شمېر نورو چارواکو سره د دوه اړخیزو مسایلو په اړه خبرې اترې کړې وې.
د طالبانو د عامې روغتیا وزارت خبر ورکړی، چې د دوی څارونکو ډلو د پکتیا په مرکز ګردېز ښار کې څلور کلینیکونه او یو لابراتور تړلی دی. دغه وزارت وایي، ناروغانو ته یې شفري نسخې ورکړې وې او ناقانونه فعالیتونه یې کول.
د (لړم ۵مه) د طالبانو یاد وزارت په خبرپاڼه کې راغلي، چې د خصوصي روغتونونو مسوولینو ته سپارښتنه وشوه؛ څو د دوی له اصولو او مقرراتو سره سم فعالیتونه وکړي. نه یوازې په پکتیا بلکې د هېواد په ټولو ولایتونو کې ناروغان د خصوصي روغتونونو د باکېفیته خدمتونو له نشتوالي او د ډاکټرانو له لوري د شفري نسخو ورکړې په تړاو شکایتونه لري.
که څه هم طالبان په دې تړاو د اقداماتو خبرې کوي؛ خو څه موده وړاندې د ننګرهار اوسېدونکو افغانستان انټرنشنل- پښتو سره په خبرو کې له دې ستونزو شکایت کړی و او د ځینو ډاکټرانو له لوري لیکل کېدونکې شفري نسخې یې هم شریکې کړې وې.
د معلوماتو له مخې؛ یو شمېر ډاکټران خپل درملتونونه لري او یا هم د درملو له ځینو شرکتونو سره قراردادونه لري، چې له همدې کبله ناروغان د شفري نسخو لیکلو له امله اړ باسي؛ څو د دوی له درملتونونو نه درمل واخلي. شرکتونه او درمل پلورونکي د دې چارو په بدل کې یو شمېر ډاکټرانو ته کمېشن ورکوي او همدا راز ورته بېلابېلې جایزې او سفرونه هم تنظیموي.
د طالبانو د لوړو زدهکړو وزیر ندامحمد ندیم ویلي، په هېواد کې د علمي ودې په موخه بېلابېلو پوهنتونونو کې د ماسټرۍ او دوکتورا نوي پروګرامونه پیلوي. هغه هلمند ته د سفر پرمهال زیاته کړې، چې پر یو شمېر نورو تحصیلي فرصتونو هم کار کوي.
د ندیم په خبره؛ د افغانستان د ښوونیز نظام ټول درسي مواد او ښوونیز سیستم د «اسلامي او افغاني فرهنګ» له مخې تنظیم شوی دی. د نوموړي په وینا؛ د طالبانو اداره د خپلو ټولو علمي ژمنو په پوره کولو ټینګه ولاړه ده او د علومو په برخه کې د خپلو پروګرامونو د پیاوړتیا لپاره هڅې کوي.
هغه دا هم وویل، چې وزارت به ډېر ژر د «علمي پرمختګ» لپاره نوې طرحې او پروګرامونه پيل کړي؛ خو دغه څرګندونې داسې مهال کېږي، چې پر کابل واکمنې ډلې د نجونو پر مخ تر شپږم ټولګي پورته د ښوونځیو او پوهنتونونو دروازې تړلې دي. دغه ډله په نړۍواله کچه د اسلامي هېوادونو له لوري پر دې کړنه غندل شوې او یادو هېوادونو دغه کړنه له «اسلامي شریعت» سره په ټکر کې عمل یې بللی دی.
د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد له دې وړاندې ویلي و، چې دوی د نجونو د ښوونځیو د پرانېستلو په اړه هېڅ ډول ژمنه نهشي کولای. همداراز په دې وروستیو کې د طالبانو د لوړو زدهکړو وزارت ۶۷۹ علمي کتابونه او درسي مواد په دولتي او خصوصي پوهنتونونو کې د لوست او تدریس لپاره منعه اعلان کړي دي.
د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد وايي، چې د دوی د پلاوي او د پاکستان د استازو ترمنځ د خبرو دویم پړاو به نن درېیمه ورځ هم د ترکیې په استانبول کې دوام ولري. نوموړي وویل: «موږ د دې خبرو پایلو ته منتظر یو.»
مجاهد د خپلې ډلې تر ولکې لاندې ملي تلویزیون ته ویلي: «موږ باور لرو، چې ستونزې باید د خبرو له لارې حل شي؛ خو که پر افغانستان برید وشي، ورته به ځواب ورکړل شي.» د طالبانو او پاکستان ترمنځ د سولې خبرو لومړی پړاو د تلې میاشتې پر ۲۷مه د قطر په پلازمېنه دوحه کې ترسره شو. د اوربند تر سملاسي هوکړې وروسته، د خبرو دویم پړاو (د لړم په ۳مه) د شنبې په ورځ په استانبول کې پیل شو او لا هم خبرې روانې دي.
پاکستان د خبرو په لومړۍ ورځ طالبانو ته یو تفصیلي پلان وړاندې کړ، چې موخه یې د ترهګرۍ پر ضد ګډه مبارزه او له افغانستان نه د وسلهوالو د بریدونو مخنیوی دی. دا په داسې حال کې ده، چې طالبانو په وار، وار هغه ادعاوې رد کړې دي چې ګواکې د پاکستاني وسلهوالو ډلو غړي په افغانستان کې حضور لري او له هغه ځایه پر دغه هېواد بریدونه کوي.
اېکسپرېس ټربیون ورځپاڼې د باوري سرچینو په حواله لیکلي، د دغو خبرو موخه دا ده چې دواړه خواوې پر داسې مېکانېزم هوکړه وکړي چې پر دیورنډ کرښه د امنیتي ستونزو او د ترهګریزو فعالیتونو مخه ونیسي.
د طالبانو شپږ کسیز پلاوي کې د دغې ډلې د کورنیو چارو وزارت مرستیال رحمت الله نجیب، قطر کې د طالبانو سفیر سهیل شاهین، د حقاني شبکې لوړ پوړی غړی انس حقاني، د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت سیاسي رییس نور احمد نور، د یادې ډلې د دفاع وزارت د عملیاتو رییس نورالرحمن نصرت او پر کابل د واکمنو د بهرنیو چارو وزارت ویاند عبدالقهار بلخي شامل دي.
د اسلاماباد په پلاوي کې هم د پاکستان د استخباراتي ادارو او پوځ د استازو تر څنګ ځینې ډېپلوماټان هم شامل دي.
تورخم کې د بار وړونکو موټرو یو شمېر چلوونکو افغانستان انټرنشنل- پښتو ته ویلي، چې د دروازې د خلاصون په موخه یې د قران ختمونه پیل کړي دي. نن دوشنبه د (لړم ۵مه) ۱۶مه ورځ ده، چې دغه لاره تړلې او د مساپرو تر څنګ پرې د بار وړونکو موټرو تګ راتګ هم بند دی.
۱۷ورځې دمخه د طالبانو او پاکستاني عسکرو ترمنځ پر ډیورنډ کرښه د نښتو له امله پر یادې کرښې ټولې دروازې بندې شوې او د مساپرو تر څنګ یې سوداګر هم له کړاونو سره مخ کړي دي. د دواړه غاړو سوداګرو شکایتونه کړي، چې روان وضعیت ورته درانه مالي زیانونه اړولي دي. د بار وړونکو موټرو چلوونکو هم سرونه ټکولي او د مالونو د خرابېدو اندېښنې یې څرګندې کړې دي.
تر دې وړاندې هم د اسلاماباد او طالبانو ترمنځ د کشالو او سیاسي کړکېچونو له کبله پر ډیورنډ کرښې ټولې لارې بندې شوې دي. د افغانستان او پاکستان د سوداګرۍ ګډ مرکز په وار، وار غوښتنه کړې، چې د سیاسي کړکېچونو له کبله باید د سوداګرۍ مخه ډب نهشي.
لا تر اوسه هم نهده معلومه چې د تورخم، سپین بولدک، غلام خان، بهرامچې او انګور اډې لارې به کله بېرته د سوداګرۍ او مساپرو پر مخ پرانېستل شي.
باورونه دا دي، تر هغې چې په ترکیه کې طالبان او اسلاماباد د مسایلو په تړاو روان کړکېچ حل نهکړي؛ نو د دغو لارو د خلاصون امکان خورا کم دی. له دې سره هممهاله په دواړو هېوادونو کې د توکو بیې هم خورا لوړې شوې او د اسلاماباد په ګډون د پاکستان په ګڼو ایالتونو کې د رومیانو تر څنګ د سبزیجاتو بیې په بېسارې توګه لوړې شوې دي.
د اقتصاد پوهانو په وینا؛ د لارو بندښت د دواړو لوریو د سوداګرۍ تر څنګ د عامو وګړو په زیان تمامېږي او باید دغه تګ راتګ د سیاسي ناورینونو قرباني نهشي.
ډان ورځپاڼې په ترکیه کې د پاکستان او طالبانو ترمنځ د مذاکراتو په تړاو د خپل هېواد د ښکېلو چارواکو له قوله لیکلي، چې له کابل نه تللی پلاوی د مسایلو په تړاو بشپړ واک نهلري. راپور وایي، د مذاکراتو په منځ کې به د طالبانو استازي دباندې وتل او کندهار سره یې اړیکې نیولې.
د پاکستان د امنیتي سرچینو په وینا؛ د یکشنبې په ورځ د مذاکراتو دویمه ورځ ۹ساعتونو ته اوږده شوه او تر نیمې شپې یې دوام وکړ. ویل شوي، چې پاکستان خپله وروستۍ پرېکړه طالبانو ته سپارلې او ورته یې روښانه کړې چې د حل یوازینۍ لاره د افغانستان دننه د دوی ضد وسلهوالو ډلو پر ضد اقدامات دي.
پاکستاني چارواکي خبرداری ورکړ، چې د طالبانو اوسنی دریځ «د افغانستان تر څنګ د پاکستان او سیمې په ګټه نهدی.»
ورځپاڼه لیکي، د مذاکراتو په دویمه ورځ د پرمختګ هیلې موجودې وې؛ خو د طالبانو له لوري د لیکلي تضمین څخه انکار دغه بهیر بیا ګډوډ او نیمګړی پرېښود. د پاکستاني چارواکو په وینا؛ د طالبانو پلاوی چې له کابل او کندهار یې لارښوونې ترلاسه کولې، د پرېکړې کولو بشپړ واک یې نهلاره.
پاکستاني چارواکو دا هم ویلي، چې د خبرو پر مهال طالبانو وړاندیز وکړ چې اسلاماباد دې له ټيټيپي سره مخامخ خبرې وکړي؛ خو له اسلام اباد نه ورغلي پلاوي یې دغه غوښتنه رد کړې ده. د راپور له مخې؛ د پلاوي یو غړي ورته ویلي: «موږ له یوې ترهګرې ډلې سره خبرې نه کوو او د ټيټيپي ختمول د طالبانو مسوولیت دی.»
د پاکستاني پلاوي غړو زیاته کړې، چې اسلاماباد چمتو دی د خپلو خلکو د «امنیت لپاره هر ډول بیه پرې کړې؛ څو د افغانستان له خاورې پېښ شوی ګواښ لهمنځه یوسي.» دغه خبرداری یې هم ورکړی، چې د طالبانو د نهمنلو تګلارې یا هم د مقاومت په صورت کې به وضعیت د افغانانو په زیان تمام شي.
اسلاماباد به دغه مذاکراتو کې تر ټولو لویه تکیه پر دې ده، چې طالبان دې په خپله خاوره کې د ټيټيپي وسلهوالو په ګډون د بلوڅ بېلتونپالو پر ضد پرېکنده اقدامات او عملیات وکړي. د پاکستان په پلاوي کې د دغه هېواد لوړ پوړي امنیتي چارواکو او د څارګرې شبکې (ای اېس ای) د غړو تر څنګ پوځي کسان هم شامل دي.
د طالبانو پلاوي مشري د دغې ډلې د کورنیو چارو مرستیال مولوي رحمت الله نجیب کوي او د انس حقاني، سهیل شاهین او نورالرحمن نصرت تر څنګ عبدالقهار بلخي یې غړي دي. د ډېپلوماټیکو سرچینو له مخې؛ منځګړي هڅه کوي چې د دواړو لورو تر منځ د اړیکو لارې پرانیستې وساتي، څو د مذاکراتو د بشپړې ناکامۍ مخه ونیسي.