د روغتیا نړیوال سازمان په خپل وروستي راپور کې ویلي، چې د افغانستان په شمال کې د زلزلې له امله لږ تر لږه ۲۶کسان مړه او ۱،۱۴۴ تنه نور ټپیان شوي دي. یاد سازمان زیاتوي، په زلزله ځپلو سیمو کې د ویجاړو شویو کورونو شمېر له ۹۰ څخه ۴۳۰ ته پورته شوی.
د «ډبلیو ایچ او»په وینا، په سمنګان کې ۱۳ تنه، بلخ کې ۱۲ او په سرپل کې یو تن خپل ژوند له لاسه ورکړی دی.
د روغتیا نړیوال سازمان زیاتوي، چې د ځمکې ښوېدنې له امله د مرستو رسونه ستونزمنه شوې، په ځانګړي ډول خُلم او مارمول ولسوالیو ته چې لارې یې د زلزلې له امله بندې شوې دي.
دغه سازمان په خپل راپور کې ټینګار کړی چې د سمنګان او بلخ ولایتونو روغتیایي مرکزونه درملو او تجهیزاتو ته اړتیا لري او باید بېړنۍ مرسته ورسره وشي.
د بهرنیو چارو پخواني وزیر محمد حنیف اتمر په استانبول کې د طالبانو او پاکستان ترمنځ د خبرو اترو په درشل کې پر قطر او ترکیې غږ کړی، چې طالبان او افغان سیاسي مخالفان د بینالافغاني خبرو مېز ته راولي. اتمر وايي، طالبان او پاکستان باید دوامداره اوربند ته ورسېږي.
هغه پر ایکس خواله رسنۍ ټینګار کړی چې لومړنی شرط باید دوامداره اوربند وي، داسې اوربند چې نه د ځمکې او نه د هوا له لارې بریدونه وشي او نه هم د جګړې هڅوونکې ویناګانې.
نوموړي زیاته کړې چې په خبرو اترو کې دوهم ګام باید د ترهګریزو شبکو(القاعده، ټي ټي پي، ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ، د ازبکستان اسلامي جنبش، لشکر طیبه، جیش محمد او داعش)سره د هر ډول اړیکو پرېکون وي.
اتمر ویلي چې دواړه هېوادونه باید د ملګرو ملتونو د امنیت شورا تر څار لاندې د څار او ارزونې یوه میکانېزم ته غاړه کیږدي، څو د خپلو ژمنو بشپړه پليکونه تضمین کړي او د ترهګرو لپاره د پټنځایونو، د ملاتړ مرکزونو، روزنیزو کمپونو او افراطي مدرسو مخه ونیسي.
هغه زیاته کړې: «دواړه هېوادونه باید د خپلو خلکو د اساسي حقونو او ازادیو درناوی وکړي، د قانون حاکمیت ته ژمن پاتې شي، او خلکو ته دا حق ورکړي چې د خپل حکومت په جوړښت کې ونډه ولري.»
نوموړي ویلي، په سیمه کې له اوږدې جګړې وروسته اوس باید ټولو ته دا خبره روښانه شوې وي چې سوله، امنیت، ثبات او سوکالي د دواړو هېوادونو دننه او له پولو ور هاخوا یوازې د مسوولې دولتدارۍ پر اصولو ټینګېدای شي.
اتمر هیله څرګنده کړه چې ترکیه او قطر، د دوحې د بهیر د نورو غړو هېوادونو په مرسته، وکولای شي طالبان او د افغانستان سیاسي مخالفین د بینالافغاني خبرو مېز ته راولي او یوې هر اړخیزې سیاسي هوکړې ته لاره هواره کړي.
په کابل کې د ایران سفارت ویلي، چې د افغانستان او هند لپاره د ایران سفیرانو له افغان سوداګرو سره د چابهار بندر له لارې د سوداګرۍ پراختیا په اړه ناسته کړې ده. په یاده ناسته کې د درې واړو هېوادونو ترمنځ د سوداګریزو همکاریو په اړه خبرې شوې دي.
د راپورونو له مخې، یاده ناسته د چابهار بندر د مدیره پلاوي رییس محمد سعید اربابي په کوربه توب شوې ده.
ایراني رسنیو ویلي، چې په یاده ناسته کې د افغان سوداګرو ترڅنګ په کابل کې د ایران سفیر علي رضا بیکدلي او په نوي ډیلي کې د ایران سفیر محمد فتح علي هم ګډون کړی درلود.
په یاده ناسته کې د چابهار بندر له لارې د ایران، افغانستان او هند ترمنځ د اقتصادي، سوداګریزو او ترانزیټي همکاریو پراختیا تر څنګ د چابهار په ازاده اقتصادي سیمه کې د ظرفیتونو څېړل، د تولید د ستونزو لرې کول، په سیمه ییزه سوداګرۍ کې د اسانتیا رامنځته کول، د لوژستیکي او بیمې شرکتونو جوړول او د څو ځلې داخلیدو په برخه کې د ویزو د چارو اسانتیا هم تر بحث لاندې راغلي دي.
په کابل او نوي ډیلي کې د ایران سفیرانو د چابهار بندر په مرسته د ایران، افغانستان او هند په ګډون د مرکزي اسیا د نورو هېوادونو تر منځ د اقتصادي اړیکو پر پراختیا او اهمیت ټینګار کړی دی.
په یاده ناسته کې د درې اړخیزې همکارۍ د پیاوړتیا د تګ لارې جوړولو په اړه هوکړه شوې ده.
د بېپولې خبریالانو ټولنه(ار ایس ایف)وايي، طالبان د خبریالانو د «اعترافونو» جعلي ویډیوګانې د یوې ستراتیژۍ په توګه کاروي، چې خپل مخالف غږونه پرې خاموش کړي او د وېرې فضا رامنځته کړي.
د یاد سازمان په وینا، دغه عمل د خبریالانو د انساني کرامت سپکاوی او د قانون له هر ډول چوکاټه وتلی کار دی.
د «ار ایس ایف» د جنوبي اسیا د څانګې مشرې، سلیا مرسیه، ویلي دي: «طالبان غواړي د اعترافونو د صحنهسازۍ له لارې خبریالان د مجرمانو په څېر معرفي کړي، څو خپل ځان له حسابورکولو خلاص وساتي. دا یوه رواني جګړه ده چې موخه یې د رسنیو وېرول دي.»
په دې وروستیو کې، د افغان خبریال مهدی انصاري د اجباري اعتراف ویډیو په ټولنیزو رسنیو خپره شوه. انصاري، چې د ۲۰۲۴کال په اکتوبر کې د طالبانو د استخباراتو لهخوا نیول شوی و، په ویډیو کې په داسې حال کې ښودل کېږي چې د «طالبانو پر ضد تبلیغاتو» باندې اعتراف کوي. د ده کورنۍ وايي، دغه اعتراف د فشار او وېرې له لارې ترې اخیستل شوی.
د رسنیو د څار بنسټونه باور لري، دا ډول ویډیوګانې یوازې د یوه فرد د بدنامولو لپاره نه، بلکې د ټولې خبریالۍ د چوپولو لپاره خپرېږي. یو شمېر افغان خبریالان چې له هېواده وتلي، وايي له دې وروسته یې ډېری همکاران د ځانسانسورۍ په حالت کې کار کوي او هڅه کوي هېڅ هغه څه ونهلیکي چې د طالبانو په تفسیر «انتقاد» ښکاري.
خو مهدی انصاري یوازینی قرباني نه دی. تر ده مخکې، د توانا خبري اژانس مشر ابوذر صارم سرپلی او د جاپان د«این ټي وي» خبریال شکیب نظری هم په ورته ډول د اجباري اعترافونو ویډیوګانو ته اړ شوي وو.
طالبانو د ۲۰۲۵کال د سپتمبر په پای کې د ټول هېواد د نوري فایبر انټرنېټ خدمات هم بند کړل. طالبانو دا اقدام د «فحشا پر ضد مبارزه» بللی، خو د بېپولې خبریالانو په وینا، دې کار افغانستان له نړۍ څخه منزوي کړ.
د مطبوعاتو د ازادۍ د نړیوال شاخص له مخې، افغانستان د ۱۸۰هېوادونو له ډلې په ۱۷۵م ځای کې دی. له ۲۰۲۱کال راپه دې خوا، طالبانو لږ تر لږه ۱۶۵خبریالان نیولي دي.
د بیان او خبریالۍ له ازادۍ سره د طالبانو دغه چلند د هغو خبریالانو راتلونکې لا تیاره کړې چې د خلکو غږ رسوي. یو افغان خبریال چې نه غواړي نوم یې واخیستل شي، وايي: «موږ اوس د هر خبر تر لیکلو مخکې دا فکر کوو چې دا به د چا پر اعصابو دروند تمام شي. دا خبره پخپله د خبریالۍ مرګ دی.»
بلخوا د رسنیو او خبریالانو ملاتړي بنسټونه له نړیوالې ټولنې غوښتنه کوي چې د طالبانو د فشارونو پر ضد ګډ دریځ خپل کړي. دوی ټینګار کوي چې د اجباري اعترافونو خپرول د بیان ازادۍ، بشري حقونو او د رسنیو خپلواکۍ ته مستقیم ګواښ دی، او که نړیواله ټولنه پرې چوپه پاتې شي، دا کړنې به د نورو استبدادي نظامونو لپاره یوه «بېلګه» شي.
الجزیرې په یوه شننه کې ویلي، چې د هند په تړاو د پاکستاني چارواکو څرګندونې ښيي چې دغه هېواد د طالبانو او نوي ډیلي له اړیکو نه په وېره کې دی. د شنونکو په باور، د هند او طالبانو له نږدې اړیکو نه دې وېرې له کابل سره د پاکستان د خبرو اترو چلند هم اغیزمن کړی.
په راپور کې راغلي، د اکتوبر په ۲۸مه، د پاکستان او افغانستان د استازو تر منځ د اوربند د تمدید خبرې بېپایلې پاتې شوې. د پاکستان د دفاع وزیر خواجه اصف په یوه ټلویزیوني مرکه کې وویل چې د خبرو د ناکامېدو تر شا د دریم هېواد، هند لاس دی.
هغه ادعا وکړه چې هند د طالبانو په مشرتابه کې «نفوذ» کړی او دا کار د دواړو هېوادونو تر منځ د تاوتریخوالي اصلي لامل دی.
اصف وویل: «په استانبول کې د طالبانو استازي ښه خلک وو، خو هغه کسان چې له کابله یې د تارونو د خوځولو ننداره برابره کړې، د هند تر کنټرول لاندې دي. هند غواړي د پاکستان پر ضد یو ټيټکچي جنګ ته دوام ورکړي، او د دې لپاره له کابل څخه ګټه اخلي.»
الجزیره وایي، که څه هم هغه د خپلو څرګندونو د پخلي لپاره هېڅ شواهد وړاندې نه کړل، خو خبرې یې د دې هڅې څرګندونه کوي چې پاکستان غواړي خپل له افغانستان سره اختلافات د هند او طالبانو د اړیکو د زیاتوالي له امله وښيي.
بلخوا طالبانو دا تورونه رد کړي چې ګواکې هند د دواړو هېوادونو تر منځ د کړکېچ په رامنځته کولو کې رول لري. طالبانو همدارنګه ویلي چې د پاکستان پر خاوره د تحریک طالبان پاکستان(ټي ټي پي) بریدونه د دوی د حکومت کار نه دی.
په یاد راپور کې د شنونکي له قوله ویل شوي، چې د پاکستاني چارواکو دا ډول څرګندونې د اسلاماباد هغه ژوره وېره څرګندوي چې له هند او افغانستان سره یې د اړیکو په تړاو لري. په طالبانو کې د هند د نفوذ پراخېدل د پاکستان د شکونو بنسټ جوړوي.
دا په داسې حال کې ده، چې په دې وروستیو کې هند او طالبان په تدریجي ډول له یو او بل سره نږدې شوي دي.
د اکتوبر په لومړیو کې، د افغانستان د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي هند ته ولاړ، چې دا له ۲۰۲۱کال وروسته د یوه طالب چارواکي لومړنی رسمي سفر و. له سفر څو ورځې وروسته، هند له افغانستان سره د مرستې په توګه، کابل ته د خوړو او درملو مرسته واستوله.
په راپور کې راغلي چې په همدې ترینګلو حلاتو کې د هند د بهرنیو چارو وزیر جېشنکر له متقي سره د ټیلیفون له لارې خبرې وکړې او د افغانانو د پرمختیا لپاره یې د دوامداره ملاتړ ژمنه وکړه.
دا اړیکې، د پاکستان لپاره د اندېښنې سرچینه ګرځېدلې ده، ځکه اسلاماباد اوس له دواړو خواوو – ختیځ کې له هند او لوېدیځ کې له افغانستان نه – د امنیتي ګواښونو احساس کوي.
راپور زیاتوي، د پاکستان د پوځي ستراتیژۍ بنسټ د «ستراتیژیک عمق» په مفکورې ولاړ دی، یعنې دا چې باید په افغانستان کې نفوذ ولري څو د هند اغېز محدود وساتي. خو له ۲۰۲۱وروسته، طالبانو هڅه کړې چې له هند سره اړیکې عادي کړي او د پرمختیایي همکاریو له لارې نوي بابونه پرانیزي.
د اسلاماباد د ستراتیژیکو څېړنو د انستیتیوت کارپوهه امینه خان وايي، پاکستان تمه لرله چې طالبان به هند ته د نفوذ اجازه ورنهکړي، خو دا تمه پوره نه شوه. د هغې په وینا، متقي ته د هند بلنه او د دواړو لوریو لهخوا د ملګرتیا څرګندونې د پاکستان د اندېښنو کچه لوړه کړې ده.
هند بیا وايي چې پاکستان د خپلو ستونزو د پټولو لپاره ګاونډیان ملامتوي. د هند د بهرنیو چارو وزارت ویاند رندیر جېسوال ویلي: «پاکستان د خپلو داخلي ناکامیو د پټولو لپاره دا پخوانۍ کړنلاره کاروي چې ګاونډیان تورن کړي. هند د افغانستان د خپلواکۍ، ارضي تمامیت او ملي حاکمیت ملاتړ ته ژمن دی».
په پاکستان کې ځينې پخواني دیپلوماتان لکه اصف دراني ادعا کوي چې هند د بلوڅ بېلتونپالو او د تحریک طالبان پاکستان ملاتړ کړی، خو تر اوسه د دې تورونو لپاره کوم څرګند ثبوت نهدی وړاندې شوی.
د کړکېچ نړیوالې ډلې شنونکی ابراهیم باحث وايي، د پاکستان پوځي مشرتابه افغانستان د هند د سترې مسلې د یوې برخې په توګه ویني. «پاکستان افغانستان ته د یوه خپلواک ګواښ په سترګه نه ګوري، بلکې د هند د نفوذ د غځېدو برخه یې بولي. له همدې امله کابل د پاکستان د امنیتي محاسبې مهم محور ګرځېدلی دی».
له دې ټولو سره، د هند او پاکستان تر منځ د سیاسي او پوځي تاوتریخوالي د زیاتېدو خطر لا هم شته. دواړو هېوادونو په خپلو سرحدونو کې پوځونه ځای پر ځای کړي او د سمندري ځواکونو تمرینونه روان دي.
د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزیر هدایت الله بدري د مس عینک پروژې له چینايي قراردادیانو سره کتلي او د یادې پروژې د چارو پر چټکتیا یې ټینګار کړی دی. د طالبانو د کانونو وزارت ویلي، چې د مس عینک پروژې قراردادي شرکت د تړون له مخې د ژمنو د عملي کولو ډاډ ورکړی.
د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت نن د چارشنبې په ورځ، د لړم ۱۴مه وویل، چې د یادې ډلې د کانونو او پټرولیم وزیر هدایت بدري د مس عینک پروژې د قراردادي شرکت له رییس سره کتلي دي.
طالبانو ویلي، چې د مس عینک پروژې قراردادي شرکت د تړون له مخې د ژمنو د عملي کولو ډاډ ورکړی او د یادې پروژې د برېښنا برابرولو لپاره یې هم د عملي ګام پورته کولو خبر ورکړی دی.
د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت په وینا، هدایت الله بدرري د مس عینک پروژې د پلې کېدو په برخه کې له چینايي قراردادیانو سره د همکارۍ ژمنه کړې، خو نوموړي د یادې پروژې د کارونو د چټکتیا په اړه ټینګار کړی دی.