اېمل ولي خان: محمود خان اڅکزی د پښتنو د یووالي‌ نارې هیرې کړي او د خځلو ډېران ته نږدې شوی

لاریونوالو چې د پېښور مطبوعاتي مرکز مخې ته راټول شوي وو، وویل چې پر ډیرو جبري ورکو کړای شویو باندې تور پورې دی چې د وران کارو ډلو لپاره یې اسانتیاوې برابرولې، خو نه دغه تورونه په محکمو کې ثابت شوي او نه هم کورنیو ته د کومې قانوني پروسې په اړه معلومات ورکړل شوي دي.

د لاریون ګډونوال وایي، چې د هغوی ګڼ خپلوان له لسو تر پنځلسو کلونو راهیسې لادرکه دي او تر اوسه یې د ژوند یا مرګ په اړه هېڅ رسمي معلومات نه دي ورکړل شوي. د دوی په وینا، دا بې‌خبري د سزا تر ټولو درنه بڼه ده.

يوه عمرخوړلې مور چې له شاوخوا پنځلسو کلونو راهیسې د خپل زوی د راتلو په تمه ده، افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل: «موږ عدالت غواړو، نه خاموشي. که زموږ اولادونه مجرمان وي، محکمې ته دې وړاندې شي، او که بې‌ګناه دي، نو ولې ورک او زنداني دي؟»

په پاکستان د ورکو شویو خلکو دپلټنو کمېسیون د راپور له مخې، د پاکستان په کچه د جبري ورک کړای شویو کسانو تر ټولو زیات شمېر له خیبرپښتونخوا څخه ثبت شوی دی.

د یاد کمېسیون د شمېرو له مخې، یوازې له دې ایالت څخه ۳زره او ۴۸۵ کسان لا هم بې‌درکه ښودل شوي دي.

نوموړي پر ایکس خواله رسنۍ لیکلي، چې په دې ناسته کې د سیمې پر وروستیو بدلونونو، د امنیتي وضعیت پر څرنګوالي او د ترهګرۍ پر روان ګواښ هر اړخیز بحث شوی دی.

دواړو لوریو د افغانستان او سیمې پر وړاندې شته امنیتي ننګونې جدي بللې او ټینګار یې کړی چې ګډې همکارۍ د ثبات لپاره حیاتي ارزښت لري.

محمد صادق خان زیاته کړې چې پاکستان او چین د سیمې د ثبات، سولې او امنیت د ټینګښت لپاره د دوامدارو همکاریو پر ژمنتیا یو ځل بیا ټینګار کړی دی.

نوموړي د دوشنبې په ورځ په پېښور کې د خېبر ولسوالۍ د قومي مشرانو او مخورو یوې جرګې ته د وینا پر مهال ویلي، د تیرا قبایلي خلکو د هېواد لپاره سترې قربانۍ ورکړې دي او حکومت به یې د ستونزو پر مهال تر څنګ ولاړ وي.

هغه وایي، داسې یو منظم فکر شته چې نه غواړي پښتانه او په ځانګړي ډول قبایلي خلک د هېواد له اصلي بهیر سره یوځای شي. د اپریدي په وینا: «له ۷۵ کلونو راهیسې زموږ پر ضد داسې ذهنیت جوړ شوی، چې زموږ حضور نه‌شي زغملای».

نوموړي زیاته کړه، چې د ټاکل کېدو سره جوښت يې پر ضد منفي او ناسم تبلیغات پیل شول؛ خو د خلکو ملاتړ دا هر څه بې‌اغېزې کړل. اپریدي وویل: «ما له خپل ولس سره ژمنه کړې، چې ټوپک به ترې اخلم او قلم به ورکړم».

سهیل اپریدي ټینګار وکړ، چې په خېبرپښتونخوا کې د بېلابېلو سیاسي ګوندونو او فکري مکتبونو ترمنځ د پوځي عملیاتو په تړاو اجماع شته او هغوی مني چې پوځي عملیات د ستونزو حل نه‌دی. هغه وویل: «موږ د ترهګرۍ له‌منځه وړل غواړو او له سولې سره مینه لرو. له ۲۲ لویو او ۱۴زره وړو عملیاتو وروسته دا ضمانت څوک ورکوي، چې سوله به ټینګه شي؟»

نوموړي دا هم وویل، چې د تیرا په اړه پرېکړې د تړلو دروازو تر شا کېږي او ایالتي حکومت پرې خبر هم نه‌دی. اپریدي ادعا وکړه، چې عملیات د زور، جبر او سخت چلند له لارې پیل شوي دي.

سهیل اپریدي تر دې وړاندې هم پر اېکس پاڼه د تیرا پر پوځي عملیاتو نیوکه کړې وه او ویلي یې و، چې دغه اقدامات د تړلو دروازو تر شا د سیاسي ګټو لپاره شوي، نه د ترهګرۍ د له‌منځه وړلو لپاره.

د اسلام‌اباد د پولیسو عملیاتو مشر قاضي علي رضا وویل: «له نیول شویو کسانو دوه موټر سایکلونه، وسلې او مهمات نیول شوي او دوی په لږترلږه ۱۶نورو جرمي قضیو کې ښکېل دي.»

هغه وایي، نیول شویو کسانو اعتراف کړی چې په ښار کې یې غلاوې ترسره کړې او موبایلونه یې د IMEI شمېرې تر بدلولو وروسته افغانستان ته قاچاق کړي دي. نوموړي زیاته کړې: «موږ هڅه کوو، چې د یادې ډلې نور غړي او مرسته کوونکي هم ونیسو».

چارواکي وایي، دغه عملیات د اسلام‌اباد پولیسو د نوښت یوه برخه ده چې موخه یې د ښار په کچه د جنایي ډلو شنډول او د خلکو د مالونو ساتنه ده. پولیسو د ځانګړو څانګو په جوړولو سره د تکراري او سازمان‌یافته جرمونو، د ملکیت غلاوو، د خلکو پر ضد جرمونو او د موټرو د غلاوو څارنه پراخه کړې ده.

د راپور له مخې؛ له افغانستان سره تړلو لارو، په دغه هېواد کې لوړو لګښتونو، ناسمې پالیسۍ او پر ایران نړۍوالو بندیزونو د پاکستان پر اقتصاد منفي سیوری غوړولی. په راپور کې راغلي، چې د پاکستان د کینو مېوې صادروونکي له ګڼو ستونزو سره مخ دي او د لارو بندښت دوی ته لوړ مالي زیانونه هم اړولي دي.

دغه مېوه چې ډېر ژر خوسا کېږي، تر دې وړاندې د افغانستان له لارې روسیې، اوکراین او د منځنۍ اسیا هېوادونو ته په ۹ ورځو او اوس د ایران له لارې په ۲۵ ورځو کې رسېده. په ورته وخت کې د امریکا ولسمشر پر ایران په تازه بندیزونو کې ویلي، پر هغو هېوادونو به ۲۵سلنه مالیه ولګوي چې له ایران سره سوداګري ورسره کوي.

پاکستان اوس د همدې وېرې له امله د ایران سره په سوداګرۍ کې په احتیاط ګام اخلي. راپور زیاتوي: «د کابل سره د پاکستان د امنیتي ترینګتیا او بندیزونو وروسته صادرونکو خپل مالونه د ایران له لارې لېږدول، چې وخت، لګښت او د مېوې د خرابېدو وېره وه؛ خو اوس دغه لار هم د نړۍوالو سیاسي‌ ستونزو سره مخ شوې».

تېره اونۍ د پاکستان حکومت اعلان وکړ، چې د پنجاب بزګران کولای شي کینو او کچالو له بدیلو لارو صادر کړي؛ خو کروندګر او صادروونکي په عملي ډول د اقدام او اسانتیاوو غوښتنه کوي.

یو کروندګر حنیف هنجرا ډان ورځپاڼې ته ویلي، چې د ایران لاره هیڅ وخت د افغانستان د لارې او لګښت ځای نه‌شي نیولی: «ایران هیڅ کله د افغانستان بدیله لار نه‌شي کېدای». کروندګر او صادرونکی ساجد وایننګ له ۱۴ کلونو وروسته د پاکستان د ناسمې پالیسۍ او نه پاملرنې له کبله د کینو کاروبار پرېښود.

هغه زیاته کړې: «د اوج پر مهال د کینو صادارتو کلنی عواید شاوخوا ۴۵۰ مېلیون ډالره و؛ خو د مېوو او سبزیجاتو صادرات هیڅکله د ستراتيژیک لومړیتوب په توګه ونه نومول شول». پاکستاني سیاست‌والو او د دغه هېواد د پارلمان یو شمېر غړي د ګاونډیانو سره د پاکستان پر ترینګلتیا او ناسمو اړیکو نیوکه کړې او زیاته کړې یې ده، چې له همدې امله سوداګري مخ په ځوړ روانه ده.

سوداګر او بڼوال اندېښنه لري، چې په کور دننه هم تازه مېوې او په ځانګړي ډول د کینو بیې راښکته شوې دي.