اسټرالیایي سناتورې کلیر چنډلر له ایران انټرنشنل سره په مرکه کې اوسنی وضعیت د ایران په تاریخ کې یو برخلیک ټاکونکی پړاو وباله. نوموړې د انټرنېټ پرې کېدو او د لاریونوالو د ځپلو راپورونو ته په اشارې سره وویل: «دغه ډول اقدامات دا په ډاګه کوي، چې ایران د یوه بدلون په حال کې دی».
هغې زیاته کړه:« لوېدیځه نړۍ په ځانګړې توګه امریکا او ولسمشر ټرمپ په بشپړې ځېرنې دغه موضوع څاري او د بدلون امکان په رښتیني توګه جدي نیسي، دا په خپله یو ښه پرمختګ دی. موږ باید تر خپلې وسې هر هغه اقدام وکړو، چې د ایران له خلکو سره د یوه سخت او کرغېړن رژیم پرضد په لویه مبارزه کې مرسته وشي».
هغې د ایراني خلکو زړورتیا وستایله، چې د رژیم د اوږدمهاله ظلم په وړاندې درېدلي. نوموړې د ایران خلکو ته په خطاب کې وویل: «تسلیم نه شئ، ځکه چې اوس د ایران په تاریخ کې یوه نه هېرېدونکې شېبه ده».
اسراییل د چهارشنبې په ورځ د سوریې او لبنان ترمنځ پر څلورو سرحدي لارو هوايي بریدونه کړي او ادعا یې کړې، چې دغه لارې د حزبالله لهخوا د وسلو د قاچاق لپاره کارېدې. تر دې وړاندې هم اسراییلي ځواکونو د لبنان پر ځینو کلیو بریدونه کړي وو، چې دوه کسان پهکې وژل شوي او ۱۹ نور ټپیان دي.
اسراییل ویلي و، چې د سوېلي لبنان په قناریط، کفور او جرجوعه سیمو کې به د «حزبالله بنسټیزې زېربناوې» په نښه کړي او د ځینو ودانیو اوسېدونکو ته یې د بریدونو خبرداری هم ورکړی و.
دغه بریدونه په داسې حال کې ترسره کېږي، چې لبنان او اسراییل په ۲۰۲۴کال کې د امریکا په منځګړیتوب د اوربند یوې هوکړې ته سره رسېدلي وو؛ خو له هغه وروسته دواړه لوري یو پر بل د اوربند د ماتولو تورونه لګوي.
د لبنان ولسمشر جوزف عون پر اېکس پاڼه لیکلي، اسراییل یو ځل بیا د لبنان پر ځینو سیمو هوايي بریدونه کړي چې دا «یو خطرناک تشدید» دی او په مستقیم ډول ملکي وګړي په نښه کوي. د لبنان پوځ هم دغه بریدونه د لبنان د حاکمیت او له اوربند ښکاره سرغړونه بللې او غندلي یې دي.
د ډونالډ ټرمپ ادارې لهخوا پر هغو هېوادونو چې له ایران سره اقتصادي همکاري لري، ۲۵سلنه نوې تعرفه لګول شوې ده. دغه اقدام په چابهار بندر کې د هند د پانګونې راتلونکی له ناڅرګند حالت سره مخ کړی او نوې ډیلي یې د ستراتیژیکو ملاحظاتو او د واشنګټن د فشار په اړه غور کولو ته اړ اېستې ده.
فارن پالیسي چهارشنبه (د سلواغې په لومړۍ نېټه) راپور ورکړی، د چابهار بندر پروژه چې د ایران، افغانستان او هند د ګډې همکارۍ پایله ده،؛ یو ځل بیا د امریکا د بندیزونو او د سیمې د ژيوپولیټیکي سیالیو په څلورلاري کې په یوې حساسې موضوع بدله شوې ده.
هند دغه بندر افغانستان او مرکزي اسیا ته د لاسرسي لپاره یوه مهمه لاره بولي؛ داسې لاره چې د پاکستان له خاورې تېرېدو ته اړتیا نهلري. نوې ډیلي د ۱۳۹۵ کال د غویي په میاشت کې له ایران او افغانستان سره یو تړون لاسلیک کړ، چې له مخې یې ژمنه وکړه شاوخوا ۵۰۰ مېلیونه ډالر د چابهار بندر او اړوندو بنسټیزو پروژو په پراختیا کې ولګوي چې پهکې د افغانستان تر پولې پورې د سړک او رېلپټلۍ جوړول هم شامل دي.
د یادې طرحې موخه له مرکزي اسیا سره د هند د سوداګریزو اړیکو پیاوړتیا او د پاکستان تر کنټرول لاندې لارو باندې د انحصار کمول بلل شوي دي. خو فارن پالیسي لیکي، چې د ایران پر حکومت د امریکا بندیزونه له هماغه پیل څخه د یادې پروژې د بشپړ تطبیق پر وړاندې جدي خنډ پاتې شوي دي.
که څه هم واشنګټن په ځینو پړاوونو کې د چابهار د فعالیت لپاره معافیتونه ورکړي وو؛ خو په ۲۰۱۸کال کې د ایران له اټومي تړونه د امریکا له وتلو وروسته د نامعلوم وضعیت فضا پر دې پروژې واکمنه شوه.
د اکونومېک ټایمز د راپور له مخې؛ د ټرمپ حکومت د نویو تعرفو له اعلان وروسته هند خپله اوسنۍ ۱۲۰ مېلیون ډالري مالي ژمنه تهران ته انتقال کړې او د امریکا د خزانې وزارت ته یې خبر ورکړی، چې غواړي په چابهار کې خپل فعالیتونه راکم کړي. د چابهار لپاره د هند د بندیز معافیت هم ټاکل شوی، چې د اپرېل په میاشت کې به پای ته ورسېږي.
له بل پلوه هندي دولتي سرچینو له اېنډيټيوي سره په خبرو کې دا ادعا رد کړې، چې ګوندې نوې ډیلي د چابهار پرېښودو نیت لري. د دغه سرچینو په وینا: «له بندر څخه وتل انتخاب نهدی» او د هند حکومت د داسې لارو چارو پر ارزونې بوخت دی، چې له مخې یې وکولای شي هم پروژه وساتي او هم د امریکا فشارونه مدیریت کړي.
فارن پالیسي ټینګار کوي، چې چابهار د هند لپاره لا هم ستراتیژیک اهمیت لري؛ ځکه دغه بندر افغانستان او مرکزي اسیا ته د نوي ډیلي یوازینۍ عملي لاره بلل کېږي. هند په وروستیو کلونو کې هڅه کړې، چې په دغه سیمو کې خپل حضور پراخ کړي.
د افغانستان تحولاتو هم یادې معادلې ته نوی اړخ ورکړی دی. د فارن پالیسي په لیکنه؛ افغانستان د طالبانو تر واکمنۍ لاندې اوس له نسبي ټیکاو برخمن دی او له هند سره مخ پر پراخېدونکې اړیکې لري؛ هغه څه چې د نوي ډیلي په سیمهییزه ستراتېژۍ کې د چابهار رول لا پیاوړی کولای شي.
په همدې حال کې هند نور بدیلونه هم لري. دغه هېواد له منځني ختیځ، په ځانګړي ډول له متحده عربي اماراتو سره خپلې اړیکې پیاوړې کړې دي او د هند–منځني ختیځ–اروپا اقتصادي دهلېز او د I2U2 ډلې په څېر نوښتونو کې یې ګډون کړی دی.
ځینې شنونکي باور لري، چې دغه لارې کولی شي د چابهار له اتکا پرته د هند د ستراتیژیکو اړتیاوو یوه برخه پوره کړي. خو له چابهار څخه شاتګ د هند حکومت لپاره کورني سیاسي لګښتونه لرلای شي.
فارن پالیسي لیکي، چې د ټرمپ حکومت تعرفهیي پالیسۍ او پر هند توندې نیوکې د واکمن بهارتیا جاناتا ګوند د ځینو ملاتړو غوسه راپارولې ده او هر ډول انګېرنه چې نوې ډیلي د امریکا د فشار پر وړاندې شاتګ کړی، ښايي حساسیتونه راوپاروي.
هند په وروستیو میاشتو کې د واشنګټن سره د تاوتریخوالي د کمولو لپاره ځینې امتیازونه هم ورکړي دي؛ لکه د امریکا د نویو بندیزونو له اعلان وروسته له روسیې د تېلو وارداتو کمول.
د اروپايي ټولنې کمېسیون د ۲۰۲۶کال لپاره د افغانستان، ایران او پاکستان سره د بشري مرستو په برخه کې ۱۲۶ مېلیونه يورو ځانکړې کړي دی. دغه کمېسیون ویلي، چې په نړۍ کې ۲۳۹ مېلیونه خلک بشري مرستو ته اړتیا لري.
د پاکستان ډان ورځپاڼې د پنجشنبې په ورځ (د سلواغې ۳مه) په یوه راپور کې ویلي، که څه هم لویو مرسته کوونکو هېوادونو خپلې مرستې کمې کړې؛ خو دغه کمېسیون د لومړنۍ مرستې بودجې یوه برخه ۱.۹ مېلیارده یورو له نړۍوالو ناورینونو سره د مبارزې لپاره ځانکړې کړې ده.
د یاد کمېسیون په خبرپاڼه کې ویل شوي، چې د دغه مرستو ترڅنګ د ۴۱۵ مېلیونه یورو څخه زیاتې پيسې د بېړنیو پېښو د مخنیوي او د ستراتیژیک اکمالاتي سلسلې د ساتلو لپاره خوندي شوې دي.
د اروپايي کمېسیون د برابرۍ، چمتوالي او ناورین مدیریت کمېشنرې هاجا لحبیب د مرستو دغه ژمنه د داووس نړۍوال اقتصادي فورم په غونډه کې کړې؛ تر څو د عامه مرستو ترڅنګ د خصوصي سکتور مالي ملاتړ او نوښتګرې حل لارې جلب کړي.
هغې وویل: «د بشري مرستو سیستم تر بل هر وخت زیات تر فشار لاندې دی او یوازې عامه بودجه د دغه ناورین د کچې د پوره کولو توان نهلري». د کډوالو په چارو کې د ملګرو ملتونو عالي کمېشنرۍ (UNHCR) د اټکل له مخې؛ د روان کال تر پایه به د کډوالو شمېر له ۱۳۶ مېلیونو څخه واوړي.
لحبیب زیاته کړې: «اروپا اقدام کوي او د ۲۰۲۶ کال لپاره د ۱.۹ مېلیارده یورو لومړنۍ ژمنه کوي. د نړۍ تر ټولو لوی بشري مرسته کوونکي په توګه موږ خپل سیاسي مسوولیت منو».
بېکوره شوې کورنۍ
ورته مهال د کډوالو په چارو کې د ملګرو ملتونو عالي کمېشنرۍ د ۲۰۲۵کال په راپور کې ویلي و، چې د اټکل له مخې د ۲۰۲۵کال تر جون میاشتې پورې په ټوله نړۍ کې ۱۱۷.۳ مېلیونه خلک جبري بېځایه شوي، چې دا د ۲۰۲۴کال تر پایه د ثبت شوې شمېرې ۵ سلنه کموالی ښيي.
د اټکلونو له مخې؛ د ۲۰۲۶کال تر پایه پورې د جبري بېځایه شویو، ستنېدونکو او د بېاسناده کسانو شمېر ښایي ۱۳۶.۳ مېلیونو ته ورسېږي. په راپور کې د ملګرونو ملتونو د کډوالو ادارې په حواله ویل شوي، چې د مرستو کمښت د یادې ادارې د کار او په ځانګړې توګه د بېړنیو پېښو ته د ځواب ورکولو برخې زیانمنې کړې او دوی اړ شوي، چې خپل فعالیتونه او د کاري ځواک یو پر درېیمه برخه را کمه کړي.
ایراني چارواکي وايي، چې په ایران کې د وروستیو لاریونونو پرمهال لږ ترلږه ۳۱۱۷ کسان وژل شوي، خو د بشري حقونو فعالان وايي، یادې شمېرې له حقیقت څخه لرې دي او د قربانیانو شمېر ښايي څو برابره ډېر وي.
د ایران د حکومت لهخوا په لاریونونو کې د وژل شویو کسانو په اړه اعلان شویو شمېرو ته د بشري حقونو سازمانونو او فعالانو سخت غبرګونونه ښودلي او وايي، حکومت د قربانیانو حقیقې شمېرې نه دي په ډاګه کړي.
د فرانسې خبرې اژانس د ایران د وروستیو لاریونونو په اړه د چهارشنبې په ورځ په یوه راپور کې ویلي، چې یاد لاریونونه لومړی د اقتصادي ناخوښیو په غبرګون پیل شول او وروسته په چټکۍ سره په سراسري حکومت ضد اعتراضونو واوښتل.
لاریونونه د جنوري په اتمه نېټه د ایران په بېلابېلو ښارونو کې پیل شول او د څو پرلهپسې ورځو لپاره یې دوام وکړ، خو د بشري حقونو فعالان وايي، چې د حکومت لهخوا د سخت ځپل او د انټرنېټ پرې کېدل د دې لامل شول، چې اعتراضونه په لنډمهاله ډول کم شي.
پر همدغه مهال نن د چهارشنبې په ورځ د ایران ملي ټلوېزیون اعلان وکړ، چې د امنیتي کسانو په ګډون ۲۴۲۷ بې ګناه کسان او ۶۹۰ کسان ترهګر او ګډوډي رامنځته کوونکي وژل شوي دي.
د ایران د ملي ټلوېزیون لهخوا خپرې شوې یادې شمېرې د بشري حقونو د بنسټونو له سخت غبرګون سره مخ شوي دي.
په ناروې کې مېشت د «ایران د بشري حقونو» سازمان مدیر د فرانسې خبري اژانس ته ویلي، چې د شواهدو لهمخې، په لاریونونو کې د وژل شویو کسان شمېر له دولتي شمېرو څخه څو برابره دېر دی.
نوموړي خبرداری ورکړی، چې د ایران حکومت د تاوتریخوالي په کم ښودلو کې پخوانۍ مخینه لري او که دا ځل هم د پخوا په څېر کوم څه تکرار شوې وي «د قربانیانو اصلي شمېر نږدې ۲۵زره کسانو ته رسېدلی شي».
نوموړي ویلي، چې ګڼ لاریون کوونکي د امنیتي ځواکونو او حکومت پلوه ملېشو له خوا په مرمیو او ان درنو وسلو ویشتل شوي دي.
د فرانسې خبري اژانس په راپور کې راغلي، چې د انټرنېټ پرې کېدو له امله د کره شمېرو وړاندې کول لا هم ګران دي.
پر همدغه مهال «شهید بنسټ» په خپل بیان کې له شواهدو وړاندې کولو پرته ویلي، چې ډېر وژل شوي کسان عام کسان چې ځینې یې د خلکو په منځ کې «د ځای پر ځای شویو ترهګریزو عناصرو» له خوا وژل شوي دي.
سره له دې چې اعتراضونه په لنډ مهاله توګه کم شوي، خو د بشري حقونو فعالانو خبرداری ورکړی، چې خونړۍ ځپل، د انټرنېټ پرې کول او د تهران او واشنګټن دوه اړخیز ګواښونه، ایران او سیمه په یو نازک کړکېچن حالت کې ساتلي دي.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ په داووس کې د نړۍوال اقتصادي فورم پرمهال ویلي، چې د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین «د سولې نړۍوال بورډ» بلنه منلې ده، خو پوتین د ټرمپ ادعا رد کړې او وايي چې د یادې بلنې په اړه غور کوي.
ټرمپ په داووس کې د نړۍوال اقتصادي فورم پرمهال د ناټو له مشر مارک روټه سره تر لېدنې وروسته خبریالانو ته وویل: «هغه ته بلنه ورکړل شوې، هغه منلې ده».
خو د ټرمپ له یادو څرګندونو سمدستي وروسته پوتین د روسیې د امنیت شوار ته ویلي، چې د بهرنیو چارو وزارت لا هم دغه وړاندیز ارزوي او په مناسب وخت کې به ورته ځواب ورکړي.
ټرمپ پلان لري، چې یاد بورډ د غزې شخړې حل څخه پیل او وروسته به نورې نړۍوالې شخړې هم حل کړي.