د طالبانو تر واک لاندې د هواپوهنې ادارې خبر ورکړی، چې (د سلواغې تر ۵مې نېټې) د سالنګونو په ګډون د افغانستان په شمالختیځ، سوېلختیځ او مرکزي ولایتونو کې د تودوخې درجې د ټیټېدو اټکل شته. یادې ادارې د یخنۍ څپې پرمهال له خلکو د لازمو احتیاطي تدابیرو د نیولو غوښتنه کړې ده.
دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو تر کنټرول لاندې د هواپوهنې ادارې په یوې بلې جلا خبرپاڼه کې ویلي، چې نن په ۱۰ ولایتونو کې د درنې واورې، باران، تالندې برېښنا او تېزو سېلیو اټکل شوی دی.
دغې ادارې د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې دغه وړاندوینه د سالنګونو په ګډون د بدخشان، نورستان، پنجشېر، کونړ، لغمان، کاپیسا، ننګرهار، لوګر، پکتیا او خوست ولایتونو لپاره شوې ده.
د خبرپاڼې له مخې، د سالنګونو په ګډون په بېلابېلو سیمو کې د باران کچه ( له ۱۰ تر ۲۵) ملي مترو او د واورې هغې بیا له (۱۰ څخه تر ۴۰) سانتي مترو پورې اټکل شوې ده.
خبرپاڼه کاږي، د سالنګونو په ګډون په مرکزي او سویل ختیځو ولایتونو کې د تېزو بادونو او سېلیو اټکل هم شوی، چې په بېلابېلو برخو کې یې د چټکوالي کچه په یوه ساعت کې (له ۵۰ تر ۸۵ کیلو مټرو) اټکل شوې ده.
له بل پلوه د طالبانو تر واک لاندې له پېښو سره د مبارزې او چمتووالي ادارې ویلي، چې په پروان، بامیان، میدان وردګ، کندهار، جوزجان، نورستان او فاریاب ولایتونو کې د درنو واورو او بارانونو له امله ۱۳ کسان مړه او پنځه نور ټپیان شوي دي.
په نورستان کې د طالبانو د ټولګټو چارو ریاست خبر ورکړی، چې د درنې واورې له امله د نورستان-کونړ لویه لار د تګ راتګ لپاره تړل شوې ده. له تېرې ورځې راهیسې د سختې واورې له کبله له کابل څخه سویلي او شمالي ولایتونو ته تللې لارې هم تړل شوې دي.
په نورستان کې د طالبانو د ټولګټو چارو رییس احمدنبي عادل جمعه (د سلواغې ۳مه) ویلي، چې د لارو د خلاصون لپاره کار روان دی او تر دې مهاله یې تر چتراس پورې لاره له واورو پاکه کړې.
نوموړي ویلي، چې واوره لاهم ورېږي او د ګواښونو له امله یې د پاک کارۍ چارې تر سبا پورې ځنډولې دي. عادل ډاډ ورکړی، چې ژر به دغه لار د تګ راتګ لپاره خلاصه شي.
په هرات کې د طالبانو د والي ویاند هم د یوې خبرتیا په خپرولو سره ویلي، چې بېګاه شپه هم (پنجشنبه د سلواغې ۲مه) د سختې یخنۍ او کنګل له امله د هرات- کندهار د لویې لارې په اوږدو کې د «بند شابید» په سیمه کې لاره د ټرافیکو پرمخ تړلې وه. دا په داسې حال کې ده، چې د تېرې شپې درنو واور له امله د غزني، پکتیا، هرات او سالنګونو په ګډون په یو شمېر نورو ولایتونو کې د ولسوالیو لارې هم د تګ راتګ لپاره تړل شوې دي.
د سویډن د کډوالۍ وزیر ویلي، هغه افغانان چې د پناه غوښتنې قضیې یې رد شوي او یا جرمونو کې ښکېل دي، د پاسپورټونو د نشتوالي له امله یې اېستل «نږدې ناشوني» دي. نوموړي له اروپایي ټولنې غوښتي چې د دغو پناه غوښتونکو د هویتي او سفري اسنادو صادرولو په تړاو یوې هوکړې ته سره ورسېږي.
د سویډن د کډوالۍ وزیر یوهان فورسل ویلي، که څه هم اروپايي ټولنه نهغواړي په دې برخه کې له طالبانو سره په رسمي ډول خبرې او سیاسي هوکړه وکړي، ځکه دا کار دې ډلې ته یو ډول مشروعیت ورکوي، خو د تخنیکي کچې په چوکاټ کې باید غړي هېوادونه د تذکرې او پاسپورټ د صادرولو پر میکانېزم سره سلا شي، څو د افغان پناه غوښتونکو د اېستلو بهیر چټک شي.
فورسل د قبرس په ټاپو کې د اروپايي ټولنې د عدلیې او کورنیو چارو د وزیرانو د غیر رسمي غونډې په څنډه کې اسوشېتد پرېس خبري اژانس ته وویل: «د افغان پناه غوښتونکو اېستل زموږ لپاره یوه ستره اندېښنه ده، ځکه موږ ګڼې داسې پېښې لیدلي چې افغان وګړو په سویډن کې جرمونه کوي، خو د هغوی اېستل نږدې ناشوني دي».
هغه زیاته کړه، چې دا تګلاره د سوریې د کډوالو پر وړاندې هم عملي کېږي، خو افغان کډوال د سویډن د حکومت په لومړیتوب کې ځای لري.
د سفارتونو د نهپېژندنې ستونزه
د سویډن د کډوالۍ وزیر یوهان فورسل په وینا، په بهر کې مېشت افغانان نهشي کولای د افغانستان تذکره او یا پاسپورټ ترلاسه کړي، ځکه په اروپا کې د افغانستان ډېری سفارتونه د طالبانو له لوري نهدي منل شوي.
د سویډن د کډوالۍ وزیر وویل، چې په دې وروستیو کې په کابل کې د اروپايي ټولنې استازولۍ د طالبانو له چارواکو سره په اروپايي هېوادونو کې مېشتو افغانانو ته د تذکرې او پاسپورټ د ورکړې په اړه خبرې کړې دي. نوموړي دا چاره «یو ډېر مثبت لومړنی ګام» وباله.
هغه زیاته کړه، اروپايي هېوادونه په دې برخه کې یو موټی دي، څو د رد شویو یا په جرمونو کې د ښکېلو افغان پناه غوښتونکو د اېستلو بهیر نور هم ګړندی کړي. فورسل همدارنګه وویل، چې د افغان پناه غوښتونکو له نیمایي څخه د ډېرو کسانو غوښتنلیکونه به رد شي او «هغوی باید بېرته خپل هېواد ته ستانه شي».
اسوشېتد پرېس لیکلي، د اروپايي ټولنې د کورنیو چارو او کډوالۍ کمېسار مګنوس برونر هم تایید کړې، چې د دغې ټولنې غړي هېوادونه په تخنیکي کچه له طالبانو سره خبرې روانې کړي، څو د رد شویو پناه غوښتونکو د ستنېدو بهیر اسانه کړي.
امریکا د پنجشنبې په ورځ (د سلواغې ۲مه) په رسمي ډول په روغتیا نړۍوال سازمان (WHO) کې خپل غړيتوب پای ته ورساوه. د ډونالډ ټرمپ حکومت د دې پرېکړې د توجیه لپاره ويلي، چې د ملګرو ملتونو اړوند دغه روغتيايي سازمان د کرونا وبا (کووېډ۱۹) د سم مديريت په برخه کې پاتې راغلی دی.
ډونالډ ټرمپ د خپلې ولسمشرۍ په لومړۍ ورځ د ۱۴۰۳ لمريز کال د سلواغې په مياشت کې د يوه اجرايوي فرمان له لارې له دې سازمان څخه د وتلو امر صادر کړی وو.
د امريکا د روغتيا وزارت يوه چارواکي ويلي، هېواد يې نهغواړي حتی د ناظر غړي په توګه هم ملګرو ملتونو پورې تړلي دغه سازمان کې پاتې شي.متحده ایالتونو اعلان کړی، د دې پر ځای چې د نړۍوالو سازمانونو له لارې همکاري وکړي، غواړي د ناروغيو د څار، عامې روغتيا او نورو مهمو روغتيايي مسايلو په برخو کې له نورو هېوادونو سره نېغ په نېغه همکاري وکړي.
د امريکا د پورونو پر سر لانجه
د امريکا د قوانينو لهمخې، دغه هېواد مکلف دی، چې لږ تر لږه يو کال مخکې د وتلو خبر ورکړي او خپل ټول پاتې مالي پورونه چې شاوخوا ۲۶۰ ميليونه ډالره کېږي د سازمان تر پرېښودو دمخه تصفيه کړي، خو امريکا د دغو پورونو له ورکولو هم ډډه کړې ده.
د امريکا د بهرنيو چارو وزارت يوه وياند د پنجشنبې په ورځ (د سلواغې ۲مه) په یوه برېښنالیک کې رویټرز خبري اژانس ته لیکلي: «د امريکا خلکو له خپلې برخې څخه زیاتې پیسې دې سازمان ته ورکړي دي».
له دې سره سم، د امريکا د روغتيا او بشري خدمتونو وزارت اعلان کړی، چې حکومت د نړۍوال روغتيايي سازمان له بودجې څخه خپله مالي ونډه په بشپړ ډول پرې کړې ده. رویټرز راپور ورکړی، چې د پنجشنبې په ورځ د سویس په جېنوا ښار کې د نړۍوال روغتيايي سازمان له مرکزي دفتر څخه د امريکا بيرغ هم ښکته کړای شو.
په وروستيو اوونيو کې متحده ایالاتو د ملګرو ملتونو له يو شمېر نورو اړوندو سازمانونو څخه د وتلو لپاره هم عملي ګامونه پورته کړي دي.
د روغتیا له نړۍوال سازمان څخه د امريکا وتنه په دغه بنسټ کې د سخت مالي بحران لامل شوې او له امله يې په اداري برخه کې پراخ کموالی راغلی او ګڼ شمېر کارکوونکي یې له دندو ګوښه شوي دي. واشنګټن تر دې مخکې د دغه سازمان تر ټولو ستر مالي ملاتړ کوونکی وو او د ټولې بودجې شاوخوا ۱۸سلنه يې برابروله.
تمه کېږي، چې دغه سازمان په راتلونکو شاوخوا شپږو مياشتو کې نږدې يو پر څلورمه برخه کارکوونکي له دندو ګوښه کړي. له دې سربېره، روغتيايي کارپوهانو خبرداری ورکړی، چې د روغتیا له نړۍوال سازمان څخه د امريکا وتنه کولی شي په نړۍواله کچه د روغتيايي ګواښونو د پېژندنې او چټک غبرګون سيستمونه په جدي ډول کمزوري کړي.
د یادونې ده، چې د روغتیا نړۍوال سازمان د افغانستان له روغتیا سکټور سره هم همکاري لري او پر دغه سازمان د امریکا د مرستو په بندېدو سره ښايي په افغانستان کې یې هم چارې ټکنۍ او یا هم په ټوله کې راکمې شي.
د مخکیني جمهوري نظام پر مهال د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمېسیون پخوانۍ رییسه شهرزاد اکبر وایي، د طالبانو تازه «جزایي اصولنامه» د افغانانو لپاره نوی دوزخ او وحشت دی. نوموړې وايي، په دې نوې کړنلاره کې لږکي، ښځې او ماشومان د سخت تاوتریخوالي ښکار دي.
نوموړې د پنجشنبې په ورځ د (سلواغې ۲مه) په خپله اېکس پاڼه لیکلي، چې پر کابل د واکمنو دغه تازه اصولنامه د خلکو ژوند او ازادي نوره هم محدودوي.
هغې زیاته کړې: «دا قانون له وېروونکو او سختو ځپونکو مفاهیمو څخه ډک دی».
شهرزاد اکبر چې د روادارۍ په نوم د بشري حقونو د یوه سازمان مشري هم ورترغاړې ده، ټینګار کوي، چې دا نوې اصولنامه د ماشومانو او ښځو پر وړاندې د فزیکي تاوتریخوالي سختې بڼې هم رانغاړي.
د افغانستان انټرنشنل د موندنو لهمخې، د طالبانو مشر ملا هبتالله اخوندزاده په دې وروستیو کې د «جزایي اصولنامې» په نوم نوی قانون توشېح کړی، چې لهمخې یې، عام وګړي له سختو سزاګانو سره مخ کېږي، خو د طالبانو غړو او ملایانو ته پهکې ځانګړی معافیت ورکړل شوی دی.
د کابل پوهنتون د حقوقو او سیاسي علومو د پخواني استاد نصرالله ستانکزي په ګډون د هېواد ګڼو حقوق پوهانو د ملا هبتالله دا توشېح شوی قانون غندلی دی. یو شمېر سیاستوالو بیا ویلي، د طالبانو مشر غواړي چې په دې تازه «اصولنامې» سره افغانان نور هم د «غلام» تر سیورې لاندې راولي او ازادۍ یې محدودې کړې دي.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د ناټو پر متحدانو نیوکه کړې، چې افغانستان کې د دغه سازمان د غړو هېوادونو ځواکونه د «جګړې له لومړۍ کرښې شا ته او لرې» ځای پر ځای شوي وو؛ حال دا چې دغه ځواکونه د طالبانو پر وړاندې د متحده ایالتونو د پوځي عملیاتو د ملاتړ لپاره لېږل شوي وو.
ناټو په خپل تاریخ کې یوازې یو ځل د ګډې دفاع ماده فعاله کړې ده؛ هغه ماده چې لهمخې یې پر یوه غړي برید پر ټولو غړو برید بلل کېږي. دا اقدام د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر د ۱۱مې له ترهګریزو بریدونو وروسته وشو او ورسره د ناټو غړو هېوادونو لسګونه زره نظامیان افغانستان ته لېږلي وو.
د دې جګړې پر مهال، له زرو ډېر غیر امریکایي نظامیان ووژل شول، د ټرمپ وروستۍ څرګندونې ښايي د امریکا او د هغې د متحدانو تر منځ کړکېچ نور هم زیات کړي.
امریکا د ناټو له بنسټ اېښودونکو هېوادونو څخه ده او په دې وروستیو میاشتو کې څو ځله ټرمپ دا پوښتنه راپورته کړې، چې ایا د دې ایتلاف نور ۳۱ غړي هېوادونه به د امریکا د ګواښل کېدو په صورت کې د دې هېواد دفاع ته ودریږي او که نه؟
هغه د پنجشنبې په ورځ له «فاکس نیوز» شبکې سره په مرکه کې وویل، ډاډه نهدی چې ناټو به د خطر پر مهال د امریکا ملاتړ وکړي. ټرمپ وویل: «موږ هېڅکله هغوی ته اړتیا نهده لرلې. هغوی وايي چې افغانستان ته یې ځواکونه ولېږل، خو هلته هم د جګړې له کرښې شا ته پراته وو».
هغه زیاته کړه: «متحده ایالتونو له اروپا او له ډېرو نورو هېوادونو سره ډېر ښه چلند کړی دی. دا اړیکه باید دوه اړخیزه وي».
دا څرګندونې د ټرمپ د هماغو خبرو دوام دی، چې د اوونۍ په پیل کې یې کړې وې، هغه مهال چې نوموړي ناټو «له حده ډېر لوی ښودل شوی سازمان» وباله او د دې ایتلاف د غړو ژمنتیا یې د نړۍوالو کړکېچونو پر وړاندې تر پوښتنې لاندې راوسته.
ټرمپ تر دې وړاندې، د داووس د نړۍوال اقتصادي فورم په غونډه کې له ګډون مخکې ویلي وو: «زه پوهېږم چې موږ به د ناټو د ژغورلو لپاره اقدام وکړو، خو په رښتیا شک لرم چې هغوی به زموږ د ژغورلو لپاره اقدام وکړي».
د شمېرو له مخې، د افغانستان د شل کلنې جګړې پر مهال ټولټال ۳۴۸۶ د ناټو ځواکونه وژل شوي، چې له دې ډلې ۲۴۶۱ تنه امریکایي نظامیان وو. د بریټانیا ۴۵۷ عسکر ووژل شو او له ۲۰۰۰ څخه ډېر د دې هېواد پوځي او ملکي کسان ټپیان شول.
کاناډا چې د امریکا له نږدې متحدانو او تر ټولو لویو سوداګریزو شریکانو څخه ګڼل کېږي، په دې جګړه کې یې د ملکیانو په ګډون ۱۶۵ نظامیان وژل شوي دي. په افغانستان کې د کاناډا ۱۲ کلن ماموریت د دې هېواد تر ټولو اوږده پوځي جګړه او په ۱۹۵۰ لسیزه کې د کوریا له جګړې وروسته تر ټولو مرګونی ماموریت بلل کېږي. په دې ماموریت کې له ۴۰ زرو څخه زیات کاناډایي ځواکونه ښکېل وو.
د ناټو نورو متحدانو لکه ایټالیا، جرمني او فرانسې هم په دې جګړه کې تلفات ورکړي دي.
ټرمپ همدارنګه پر ډنمارک هم نیوکه کړې ده؛ هغه هېواد چې د ګرینلنډ کنټرول په لاس کې لري. دا هغه سیمه ده چې د امریکا ولسمشر ویلي وو، واشنګټن «باید» پرې ولکه ولري. ټرمپ پر ډنمارک تور پورې کړی چې د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال یې د امریکا د ملاتړ په بدل کې «ناشکري» کړې ده. د ګارډین ورځپاڼې د راپور لهمخې، په افغانستان کې له ناټو سره د ګډ ماموریت پر مهال د ډنمارک ۴۴ عسکر وژل شوي وو.
د دغو څرګندونو په غبرګون کې د ناټو عمومي منشي مارک روټه وویل، چې د دې ایتلاف غړي به «بې له شکه» د متحده ایالتونو دفاع وکړي او ټینګار یې وکړ، چې دا ژمنتیا لا له وړاندې په افغانستان کې ثابته شوې ده. روټه وویل: «د هرو دوو امریکایانو پر وړاندې چې خپل ژوند یې له لاسه ورکړی، یو سرتېری د ناټو له نورو هېوادونو څخه هېڅکله خپلې کورنۍ ته بېرته راستون نهشو».
د یادونې وړ ده، امریکا او ناټو چې شاوخوا شل کاله له هغې ډلې سره چې جنګېده بالاخره یې په یوه ډول سره د افغانستان واک ور وسپاره او بیا د ۲۰۲۱ کال په اګست کې له دغه هېواده ووتل.