د طالبانو ټولګټو وزارت وایي، چې د سالنګونو په لویه لاره کې د سختو ورښتونو، توپان او د لېد ساحې د محدودیت له امله یو شمېر هېوادوال او موټرچلوونکي چې بند پاتې وو، د مسولو ادارو له لوري خوندي ځایونو ته لېږدول شوي.
د یاد وزارت د خبر له مخې،د ناڅاپي خرابې هوا له امله د سالنګ په لویه لاره کې تګ راتګ له ستونزو سره مخ شوی و او د خلکو د خوندیتوب په موخه، د بیړنیو حالاتو ټیمونو د سالنګونو په ځينو برخو کې بند پاتې مسافر او موټرچلوونکي له خطرناکو سیمو ایستلي.
طالب چارواکي وایي، د ژغورنې ډلې لا هم په سیمه کې د چمتووالي په حالت کې دي او له خلکو غواړي چې د هوا تر ښه کېدو پورې له غیر ضروري سفرونو ډډه وکړي او د اړوندو ادارو سپارښتنې په پام کې ونیسي.
د کاناډا د محافظهکار ګوند مشرپییر پولیېور، د ولسمشر ډونالد ټرمپ څرګندونو ته په غبرګون کې ویلي، زرګونه کاناډایي سرتیري په افغانستان کې د هېواد دفاع او د ترهګرۍ پر وړاندې د جګړې په لومړۍ کرښه کې جنګېدلي، چې ۱۵۸یې خپل ژوند له لاسه ورکړی.
نوموړي په ایکسټرمپ ته خبرداری ورکړی چې د دې قربانیو یاد باید هېر نه شي او امریکایي متحدین هم باید د کاناډایي اتلانو عزت وکړي.
پییر پولیېور په ایکس پوسټ کې ویلي: «ولسمشر ټرمپ باید پوه شي، چې د سپتمبر د ۱۱ ترهګریز بریدونو وروسته، له ۴۰،۰۰۰څخه زیات کاناډایي سرتیري په افغانستان کې د ۱۳ کلونو لپاره د ژوند او مرګ جګړه کړې ده. دوی په تر ټولو خطرناکو سیمو کې، له تورې بورې د غرو سیمو څخه تر کندوز او کندهار سیمو پورې جنګېدلي. ۱۵۸یې خپل ژوند ورکړی، او زرګونه نور د جګړې د ژورو اغېزو سره مخ دي.»
هغه زیاته کړې: «موږ له خپلو اتلانو مننه کوو، د هغوی عزت کوو او هغوی یادوو. زموږ امریکایي ملګري هم باید دې قربانیو ته درناوی وکړي.»
پولیېور زیاته کړې چې د جګړې له پای ته رسېدو وروسته هم، زرګونه سرتیري د رواني او فزیکي ستونزو سره مخ دي، او دا د کاناډا حکومت او نړیوالو متحدینو مسولیت دی چې هغوی ته د ملاتړ او درملنې فرصتونه برابر کړي.
د نوموړي په وینا، د دې اتلانو قربانۍ او خدمتونه د کاناډا د ملي ارزښتونو، امنیت او نړیوالې همکارۍ بېساري نمونه ده، چې باید هېڅکله هېر نه شي.
د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترېش د تعلیم د نړۍوالې ورځې په مناسبت خپاره کړي پیغام کې ویلي چې د نړۍ په کچه شاوخوا ۲۷۲ میلیونه ماشومان او ځوانان د فقر، تبعیض، جګړو، بېځایه کېدو او طبیعي پېښو له امله له زدهکړو بېبرخې دي.
انتونیو کوترېش په ایکس لیکلي، چې باید د ټولو لپاره ټولشموله، مقاوم او نوښتګر تعلیمي نظامونه رامنځته شي، څو د زدهکړې حق ټولو ته تضمین شي.
دا په داسې حال کې ده چې په افغانستان کې نږدې پنځه کاله کېږي له شپږم ټولګي پورته د افغان نجونو پر مخ د ښوونځیو دروازې تړلې پاتې دي.
د روان کال په پیل کې د ملګرو ملتونو ویاند سټیفن دوجاریک خبرداری ورکړی و، چې که د نجونو پر زدهکړو بندیز تر ۲۰۳۰ کال پورې دوام وکړي، نو د زدهکړو څخه د بېبرخې نجونو شمېر به تر څلورو میلیونو لوړ شي.
د افغانستان لپاره اروپایي اتحادیې ویلي، هر ماشوم په هېواد کې د زدهکړې حق لري او دوی په بېلابېلو پروګرامونو کې شاوخوا ۵۵ میلیونه یورو پانګه اچولې، څو ډاډ ترلاسه شي چې هېڅ ماشوم له ښوونې او روزنې بېبرخې پاتې نشي.
د افغانستان لپاره د اروپایي اتحادیې د زده کړې ورځ په مناسبت په ایکس په یوه خبرپاڼه کېټينګار کړی چې کیفیت لرونکې او د لاسرسي وړ زدهکړه د هر ماشوم اساسي حق دی.
اروپایي اتحادیه وايي، د Save the Children سره دفخرپروژې له لارې دوی ۶ میلیونه یورو پانګه اچولې، څو ماشومانو، نجونو او معذوره ماشومانو ته خوندي زدهکړې برابرې کړي.
اروپایي اتحادیه لیکي، دغه اتحادیې همدارنګه دیونسکوپه همکارۍ د پنځو ولایتونو په کچه ۷،۵۰۰ځوانانو او لویانو ته د سواد او حرفوي زدهکړو پروګرامونو لپاره ۴.۷ میلیونه یورو پانګه ورکړې. د دې پروګرام برخه د مور او پلار روزنه هم ده، څو راتلونکې نسل هراړخیز وده وکړي.
په خبرپاڼه کې راغلي، د افغان زدهکوونکو د ملاتړ په چوکاټ کې، اروپایي اتحادیه دملګرو ملتونو د خوړو نړیوال پروګرامله لارې د ښوونځیو د تغذیې پروګرامونو لپاره شاوخوا ۲۰ میلیونه یورو برابر کړي، څو ماشومان ښوونځي کې پاتې شي، تغذیه ښه شي او کورنۍ په ستونزمنو حالاتو کې مقاومت وکړي.
خرپاڼه زیاتوي، همدارنګه، دیونسیفله لارې د عامو ښوونځیو د زدهکړې چاپېریال د خوندي کولو لپاره ۲۵ میلیونه یورو پانګه اچونه شوې، چې پکې د ښوونکو ساتنه، دحفظ صحيخدماتو ښه کول او د ښوونځیو د زدهکړې چاپېریال ټینګول شامل دي.
اروپایي اتحادیه په خپل بیان کې ویلي:«موږ ژمن یو چې هر افغان ماشوم ته خوندي، کیفیت لرونکې زدهکړه برابر کړو. دا ملاتړ د هغوی راتلونکی خوندي کوي او ټولنه پرمختګ ته رهنمايي کوي.»
د اروپایي اتحادیې په وینا، دا پانګونې ماشومانو ته نه یوازې زدهکړه، بلکې د روغتیا، امنیت او ټولنیز پرمختګ زمینه هم برابروي، څو وکولای شي خپل خوبونه تعقیب او خپل استعدادونه وکاروي.
د افغانستان د تېر جمهوري نظام لوی څارنوال محمد فرید حمیدي وايي، د طالبانو لهخوا اعلان شوې جزايي اصولنامه نه یوازې د هېواد د ټولو وګړو د محکومولو سند دی، بلکې د بشري کرامت، قانوني برابري او د اسلام له بنسټیزو ارزښتونو سره په ښکاره ټکر کې قرار لري.
محمد فرید حمیدي د شنبې په ورځ په خپل ایکس حساب کې لیکلي، چې د طالبانو جزايي اصولنامه د خلکو د «سپکاوي، حرمت او د انساني کرامت د نقض» څرګند مثال دی. نوموړي ټینګار کړی چې په دې اصولنامه کې د وګړو وېش او له اکثریت افغانانو سره د «ټیټ موقف» چلند، د باعزته او باکرامته اتباعو پر وړاندې ښکاره توهین دی.
حمیدي ویلي: «دا اصولنامه د تبعیض پر بنسټ ولاړه ظالمانه جنایي تګلاره ده چې د ښځو او ماشومانو پر وړاندې تاوتریخوالی تشویقوي، د وګړو عزت، مال، جان او وینه بېارزښته کوي او اتباع د سیاسي، ټولنیز موقف، شتمنۍ او بېوزلۍ پر اساس وېشي.»
د هغه په وینا، دغه اصولنامه په افغانستان کې مذهبي تبعیض هم نهادینه کوي او د قانون پر وړاندې د وګړو د تساوي اصل تر پښو لاندې کوي. حمیدي دا هم ویلي چې د طالبانو دغه کړنلاره د اسلام له روحیې او بنسټونو سره «په ښکاره ټکر» کې ده.
د تېر جمهوري نظام لوی څارنوال همداراز د طالبانو د واکمنۍ دواړو دورو ته په اشارې ویلي، چې د دې ډلې «غیر مشروع واکمني، سلیقوي فرمانونه او د ګروپي او شخصي موخو پر بنسټ پلي کېدونکي احکام» د هېواد ریښتیني دیني عالمان له تاریخي ازموینې سره مخ کړي دي. د هغه په وینا، علما یا باید د طالبانو د «غیر اسلامي او د خلکو ضد سیاستونو» پر وړاندې ودرېږي، او یا به یې چوپتیا د دنیا او اخرت د تاوان لامل شي.
حمیدي په خپله لیکنه کې نړیواله ټولنه هم تر نیوکې لاندې راوستې او ویلي یې دي، چې د نړۍ «ریاکاره چوپتیا»، د ملګرو ملتونو کمزوري دریځ او د بشریت بېغبرګون حالت، دا زمینه برابره کړې چې «یو جاهل او مستبد نظام په ۲۱مه پېړۍ کې بردګي ته رسمیت ورکړي» او افغانان د جنسیت، قوم، مذهب، سیاسي دریځ، شتمنۍ او فقر پر بنسټ ووېشي.
نن د جنورۍ ۲۴مه (شنبه د سلواغې ۴مه) د زدهکړې له نړۍوالې ورځې سره برابره ده. د نجونو د زدهکړو ملي کمپاین وايي، په افغانستان کې د زدهکړې د پراختیا پر ځای د عصري علومو او د نجونو د زدهکړو پروړاندې یوه «نا اعلان شوې جګړه» پيل شوې او وايي، نړۍوال باید روان وضعیت عادي ونهګڼي.
د نجونو د زدهکړو ملي کمپاین د زدهکړې د نړۍوالې ورځې په مناسبت په یوې اعلامیه کې ویلي، په داسې حال کې چې نړۍ د زدهکړې نړۍواله ورځ د پوهې، عدالت او هوساینې د ګډ تعهد په توګه نمانځي، خو په افغانستان کې میلیونونه افغان نجونې له خپل بنسټیز انساني حق، یعنې د زدهکړې له حقه په لوی لاس بېبرخې شوې دي.
په اعلامیه کې راغلي: «له څه باندې څلورو کلونو راهيسې د نجونو پر مخ د منځينو، لیسې او لوړو زدهکړو دروازې تړل شوې دي. پوهنتونونه یو په بل پسې تړل کېږي، استادان او محصلین یا د هېواد پرېښودو ته اړ کېږي او یا هم تر ډول ډول فشارونو لاندې يې د چوپتیا او ګوښه کېدو لاره نيولې ده».
د نجونو د زدهکړو ملي کمپاین دغه وضعیت د بشر د اساسي حقونو ښکاره نقض بولي او زیاتوي، دا د هېواد پر ملي ګټو، اقتصادي پرمختګ، ټولنیز ثبات، خپلواکۍ او روښانه راتلونکي یو نهجبرانېدونکی ګوزار دی.
اعلامیه کاږي، د نجونو د زدهکړو پر وړاندې د طالبانو پالیسي نه یوازې له دیني او کلتوري ارزښتونو سره په ټکر کې ده، بلکې «افغانستان یې په سیمهییز او نړۍوال ډګر کې له بېساري انزوا سره مخ کړی دی. له زدهکړو سره دا دوښمني، په حقیقت کې د افغانستان له راتلونکي سره دوښمني ده».
د نجونو د زدهکړو ملي کمپاین په ډاګه کړې، د نجونو د زدهکړو پر وړاندې د طالبانو د دریځ دوام نه یوازې د دوی کورنی او نړۍوال مشروعیت ننګولی، بلکې د اوږدمهاله فقر، افراطیت او بېثباتۍ لامل هم ګرځېدلی دی.
دغه کمپاین له طالبانو غوښتي: «طالبان باید یا صادقانه د نجونو د ښوونځيو د تړلو دلیلونه له ولس سره شریک کړي او یا دې له دې ستر ظلم څخه سمدستي لاس واخلي. په دې برخه کې هر ډول پلمه د دوی د صداقت او کفايت پر نشتوالي دلالت کوي».
په اعلامیه کې د نجونو د زدهکړو پر دوام د افغان ولس او په ځانګړې توګه د کورنیو، دیني عالمانو، فرهنګپالو او روڼاندو پر چوپتیا نیوکې شوي او زیاته شوې، چې د نجونو زدهکړه یو سیاسي بحث نه، بلکې یو دیني، وجداني او ملي مسوولیت او پر دغه «ظلم» چوپتیا له دې «ظلم» سره د موافقت په معنا ده.
د نجونو د زدهکړو ملي کمپاین په دې برخه کې د فعالانو او «مبارزینو» هڅې ستایلي او زیاته کړې یې ده: «خو له ژورې اندېښنې سره ګورو چې دا هڅې ورو ورو پيکه کېږي او دا خطر شته چې ټولنه له دې ستر ظلم سره عادت او معافيت پیدا کړي».
دغه کمپاین په دې برخه کې له نړۍوالې ټولنې د عملي اقداماتو، مشروطو تعاملاتو غوښتنه کړې او په ډاګه یې ویلي: «نړۍواله ټولنه باید روان وضعیت عادي ونه ګڼي. له داسې نظام سره بېقیدوشرطه تعامل چې د هېواد د نیمایي وګړو اساسي حقونه تر پښو لاندې کوي، سیستماتیک تبعیض ته د مشروعیت ورکولو معنا لري».
دغه کمپاین په ټينګار سره ویلي، د نجونو زدهکړه امتیاز نه، بلکې يو مسلم حق دی او په ټولنه کې د ښځو له برابرې ونډې پرته به د افغانستان راتلونکې تل تياره او ناهيلي کوونکې وي.
په ناروې کې د افغانستان پخوانۍ سفیره شکریه بارکزۍ له افغانستان انټرنشنل سره په مرکه کې ویلي، زدهکړه یوازې د لیک لوست او مسلک موندلو وسیله نه ده، بلکې د انسان د فکر، شخصیت، اخلاقي درک او ټولنیز شعور د لوړولو اساسي برخه ده.
د بشرپالنې د چارو کارپوه هلال کریمي وایي، په افغانستان کې رسمي زدهکړې له هماغه پیل څخه چې رامنځته شوې دي، تر اوسه له ګڼو ستونزو سره مخ دي.
طالبانو په افغانستان کې له بیا واکمنېدو سره سم، د خپلې واکمنۍ د لومړۍ دورې په څېر د نجونو د زدهکړو له دوام سره مخالفت پیل کړ او په لومړي سر کې یې نجونې زدهکوونکې له شپږم ټولګي پورته او بیا په پوهنتون کې له زدهکړو او په وروستي پړاو کې له طبي انسټيټیوټونو او کورسونو هم منع کړې او په دې برخه کې داخلي او بهرنیو غبرګونونو ته د طالبانو ځواب یوازې دا وو، چې دوی د نجونو د زدهکړو مخالف نهدي او یوازې یې تر «امر ثاني» پورې ځنډولي او دغه «امر ثاني» هم نږدې پنځه کاله پوره کېدونکې دي.
د یادونې وړ ده، چې د ملګرو ملتونو عمومي اسامبلې په ۲۰۱۸ کال کې د «جنورۍ ۲۴مه د زدهکړې د نړۍوالې ورځې» په توګه وپېژندله، څو په دې توګه د زدهکړې پر اړتيا د يوه مسلم انساني حق او عمومي خير په توګه ټيڼګار وشي او د سولې، دوامداره پرمختګ او د فقر، بېعدالتۍ او جنسیتي تبعیض د مخنيوي د وسیلې په توګه وهڅول شي.