ریچارډ لینډسي: زده کړې د نجونو بنسټیز حق او د افغانستان د راتلونکې لپاره حیاتي ارزښت لري

ددغه بلجیمي رسنۍد راپور له مخې، اروپا غواړي افغانستان ته د هغو پناه‌غوښتونکو د شړلوبهیر بېرته پیل کړي، چې د پناه غوښتنې یې رد شوي، د استوګنې قانوني اسناد نه لري یا په جرمونو کې ښکېل دي.

یادې رسنۍ زیاته کړې، چې د بلجیم د بهرنیو وګړود چارو ادارې مشر، فیردي روزمونت هم د دې پلاوي غړی و او د نورو اروپایي هېوادونو د استازو ترڅنګ یې کابل ته سفرکړې و.

راپور کې راغلي، چې اروپایي ټولنې افغانستان ته د پناه‌غوښتونکو د اخراج د زمینه برابرولو لپاره له طالبانو سره خبرې پیل کړې دي. اروپا هڅه کوي له طالبانو سره اړیکه ټینګه کړي، څو د دې ډلې اداره تایید کړي، هغه کسان چې له اروپا شړل کېږي، د افغانستان وګړي دي.

د بلجیم د پناه‌غوښتنې او کډوالۍ وزارت ویلي، طالبانو اروپایي پلاوي ته ډاډ ورکړی، چې د دغو کسانو د هویت د تثبیت په برخه کې همکارۍ ته چمتو دي.

تر دې وړاندې د ملګرو ملتونو د سرمنشي ویاند، سټیفن دوجاریک ویلي وو، چې رزماري ډي‌کارلو د دوحې د بهیر د تعقیب په موخه افغانستان ته سفر کوي.

د ملګرو ملتونو د سرمنشي مرستیاله په داسې حال کې کابل ته سفر کوي، چې د زده‌کړې له نړیوالې ورځې سره هممهاله ده. نږدې څلور نیم کاله کېږي، چې طالبانو د نجونو پر مخ د منځنیو او لوړو زده‌کړو دروازې تړلې دي او افغان نجونې لا هم پوهنتونونو ته د تګ اجازه نه لري.

د دوحې بهیر د ملګرو ملتونو تر مشرۍ لاندې د دې لپاره رامنځته شوی، چې د افغانستان د سیاسي، امنیتي او بشري کړکېچ د حل لپاره د نړیوالې ټولنې، د سیمې د هېوادونو او طالبانو ترمنځ یو سیاسي چوکاټ او د خبرو اترو زمینه برابره کړي.

د دوحې بهیر تر دې دمه درې پړاوونه تېر کړي، چې وروستی پړاو یې د رزماري ډي‌کارلو په مشرۍ ترسره شوی و. په دغه وروستي پړاو کې د طالبانو استازو هم ګډون کړی و.

رزماري ډي‌کارلو تر دې وړاندې هم، د ۱۴۰۰کال په ترڅ کې د طالبانو له بیا واکمنېدو څو میاشتې وروسته کابل ته سفر کړی و. هغې د خپل درې ورځني سفر په پای کې ویلي وو، چې ملګري ملتونه د افغانستان له خلکو سره ژمن پاتې کېږي او د یوه ټولشموله، عادلانه او سوله‌ییزې ټولنې د رامنځته کولو لپاره د هغوی د هڅو ملاتړ ته به دوام ورکړي.

امرالله صالح په ایکس پوسټ لیکلي چې د ولسمشر ډونالډ ټرمپ په افغانستان کې د ناټو هېوادونو د رول په اړه څرګندونې «بالکل سمې» دي.

هغه لیکلي: «ډېر هېوادونو د ستونزو د مخنیوي لپاره طالبانو ته رشوتونه ورکول، او دا پیسې د طالبانو د بودجې یوه مهمه برخه وه. که څه هم عامه څرګندونو کې ویل شوي چې 'د یرغمل نیونکو سره خبرې نه کېږي' یا 'هیڅ ډول تاوان نه ورکول کېږي'، څو هېوادونو په حقیقت کې تاوان ورکړی ځینې حتا وختونه میلیونونه ډالر.»

صالح زیاته کړې چې د ملي امنیت د پخواني عمومي رییس په توګه، هغه شخصا څو عملیات ترسره کړي چې د غیر امریکايي استخباراتي ادارو له خوا د طالبانو، یرغمل نیونکو او قراردادي وژونکو ګډو شبکو ته د تاوان ورکولو مخه ونیسي.

هغه د ۲۰۰۵ کال یوې پېښې یادونه کړې، چې په هغې کې بریتانیا د څلورو د ملګرو ملتونو کارکوونکو د خوشې کولو لپاره دوه میلیونه ډالر ورکړل او د دې معامله د اکبر آغا له لارې ترسره شوه.

صالح ټرمپ هم د استخباراتي نړۍ له لیدلوري «د معلوماتو یوه خزانه» ګڼلې او ویلي یې دي چې د ټرمپ د رسنیو سره مینه د حساسو معلوماتو ترلاسه کولو لپاره لوی فرصت رامنځته کوي.

د طالبانو د پوهنې وزارت ویاند منصور احمد حمزه د معلوماتو له مخې، په زده کړو د بوختو ماشومانو له ډلې ۷ میلیونه او ۵۳۳ زره هلکان او ۵ میلیونه او ۳۹۱ زره انجونې شاملې دي.

د طالبانو د پوهنې وزارت ویاند همدارنګه ویلي، چې په تېرو څلورو کلونو کې له ۳۵۰۰څخه زیاتې ښوونځیو او مدرسو ودانۍ ترمیم او بیارغول شوي او تر ۱۳۰۰ زیاتې نوې ودانۍ جوړې شوې دي.

د زده‌کړو نړیواله ورځ داسې مهال نمانځل کېږي، چې په افغانستان کې لا هم میلیونونه نجونې له ښوونځیو او پوهنتونونو محرومې دي، خو طالبان د خپلو پالیسیو له امله د دغې لویې تشې یادونه نه کوي.

بلخوا، یونیسف وایي، چې لږ تر لږه ۲.۲ میلیونه تنکې نجونې په افغانستان کې له زده‌کړو بې‌برخې پاتې دي.

افغانستان دا مهال د نړۍ یوازینی هېواد دی، چې په کې نجونې له منځنیو او لوړو زده‌کړو منع شوې دي، د طالبانو دا اقدام د نړیوالو ترڅنګ د ګڼو اسلامي هېوادونو له سختو نیوکو سره مخ شوی دی.

د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکیرېچارډ بېنېټ، د افغانستان لپاره، د زده کړو نړیوالې ورځې په مناسبت په ایکس پوسټ کې څرګنده کړې: «طالبانو میلیونونه افغان نجونې او ښځې له زده‌کړې محرومې کړي دي، او دا نه یوازې د دوی ژوند اغېزمنوي، بلکې د ټول هېواد راتلونکی هم تر اغېزې لاندې راولي.»

بېنېټ زیاته کړې چې د افغانستان د هر ماشوم او ځوان حق دی چې د کیفیت لرونکې ښوونې او روزنې او لوړو زده‌کړو فرصت ولري. هغه ټینګار وکړ: «ټول ماشومان او ځوانان باید تل د ښوونې او روزنې بشپړ لاسرسی ولري.»

د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي په وینا، د نجونو د زده‌کړې محدودیتونه نه یوازې تعلیمي حقوق تر پښو لاندې کوي، بلکې د ټولنې اقتصادي، ټولنیز او فرهنګي پرمختګ ته هم زیان رسوي.

بېنېټ د نړیوالې ټولنې څخه وغوښتل چې د افغان نجونو د زده‌کړې لپاره عملي ګامونه پورته کړي او د هغوی حقونه خوندي کړي.