نصیراحمد اندېشه: طالبانو د نجونو پر زده‌کړو بندیز د واک د ساتلو لپاره سیاسي وسیله ګرځولې

دغه سازمان وایي، چې یاده پرېکړه به د رسنیو ازادۍ، د خبریالانو خوندیتوب او د معلوماتو ازاد بهیر لپاره ناوړې پایلې ولري. یاد سازمان په خپلې خپرې کړې خبرپاڼه کې ویلي، لومړني معلومات ښيي چې د افغان خبریالانو د خوندیتوب کمېټې (AJSC)، د افغان خبریالانو او رسنیو د ملاتړ مرکز او د افغان مطبوعاتو مرکز جوازونه نوي شوي؛ خو د یوشمېر نورو رسنیزو ملاتړو بنسټونو فعالیتونه لغوه یا درول شوي دي.

امسو ټینګار کړی، چې د رسنیو ملاتړي بنسټونه د افغانستان د رسنیز چاپېریال مهمه برخه جوړوي او د خبریالانو د مسلکي خوندیتوب، قانوني ملاتړ، ظرفیت لوړونې او د بیان ازادۍ د ساتنې په برخه کې حیاتي رول لري. د یاد بنسټ په وینا؛ «د دغه ادارو محدودول یا تړل کېدل په مستقیم ډول د خبریالانو پر امنیت، د هغوی پر کار او د خلکو پر دې حق اغېز کوي، چې ازادو او کره معلوماتو ته لاسرسی ولري».

په خبرپاڼه کې پر کابل واکمنو څخه غوښتنه شوې، چې د رسنیو او خبریالانو د ملاتړو بنسټونو د جوازونو لغوه کېدو پرېکړه دې له سره وڅېړي، د ثبت او فعالیت لپاره دې روښانه، شفاف او عادلانه معیارونه اعلان کړي او دغه بنسټونو ته دې اجازه ورکړي چې د بیان ازادۍ له اصولو سره سم خپلو فعالیتونو ته دوام ورکړي.

دغه بنسټ همداراز له نړۍوالو رسنیزو او د بشري حقونو له ادارو غوښتي، چې په افغانستان کې د رسنیو ازادۍ په اړه خپل غږ پورته کړي او د خبریالانو او د هغوی د ملاتړو بنسټونو د ساتنې لپاره ملاتړ زیات کړي.

هغه له بنسټیزو انساني حقونو څخه د افغان ښځو او نجونو محرومول په سختو ټکو وغندل.

ښاغلي توګندهات د دوشنبې په ورځ (د سلواغې ۶مه) پر خپلې اېکس‌پاڼه لیکلي، طالبان له اساسي حقونو د ښځو او نجونو محرومول د یوې «کرکجنې اسلام‌پالې ایډیالوژۍ» په نوم توجیه کوي.

توګندهات چې پخوا د برېتانیا د امنیت وزیر پاتې شوی، دا مهال د دغه هېواد د پارلمان د بهرنیو اړیکو د کمېټې مشري پر غاړه لري، د طالبانو د لوړو زده‌کړو د وزیر ندا محمد ندیم یوه ویډیو هم پر خپله پاڼه خپره کړې ده. په دې ویډیو کې، چې د ۱۴۰۳ لمریز کال د وږي په میاشت کې خپره شوې، ندیم د نجونو د زده‌کړو او تعلیم پوښتنه تر «امرثاني» پورې منع اعلان کړې ده.

طالب چارواکو په تېرو څلورو کلونو کې بیا بیا ویلي، چې د نجونو د ښوونځیو د بېرته پرانېستلو لپاره شرایط برابر نه‌دي، خو په عین حال کې ادعا کوي، چې په ټول هېواد کې بشپړ امنیت ټینګ شوی او د لویو بنسټیزو پروژو چارې روانې دي.

د طالبانو ویاند ذبیح‌الله مجاهد ویلي، د افغانستان د ټولنې ځینې برخې د نجونو له زده‌کړو سره موافق نه‌دي. طالبان له هغه وخته چې د ۱۳۷۰یمو کلونو په پیل کې راڅرګند شول، د ښځو د کار او زده‌کړې سخت مخالفین پاتې شوي دي.

ټام توګندهات پرته له دې چې د امریکا نوم واخلي، د طالبانو او امریکا ترمنځ شوی تړون د افغان ښځو د اوسني ناوړه وضعیت لامل وباله. دا د دوحې د سولې د تړون په اړه د یوه مخکښ برېتانوي سیاستوال له لوري نادره نیوکه بلل کېږي، ځکه برېتانیا د امریکا نږدې متحد هېواد دی.

هغه وویل، چې د سولې له تړون وروسته «افغانستان داسې برخلیک ته پرېښودل شو. دا سوله د چا لپاره وه؟ د افغانانو لپاره نه وه».

امریکایي چارواکي، سره له دې چې پوهېدل د اشرف غني حکومت د طالبانو پر وړاندې د مقاومت توان نه‌لري، خو بیا هم په ۱۴۰۰ لمریز کال کې له افغانستانه ووتل. د وتلو له وروستیو ورځو سره سم، پخوانی ولسمشر غني له افغانستانه ووت او د افغانستان پوځ هم ونړېد.

نوموړي د سلواغې په ۶مه پر خپله اېکس‌پاڼه لیکلي: «که څوک دا ګومان کوي چې په اوسني ګډوډ، وېشلي، بې روایته او بې‌برنامې حالت کې به د افغانستان وضعیت بدل کړي، نو دا نه‌یوازې ناممکنه ده، بلکې خپل شخصي او سیاسي حالت به هم بدل نه کړي».

د فدایي په خبره، نور باید د نړیوالو تشو وعدو، کیسو او پیسو ته سترګې ونه نیول شي. هغه دا حالت «جهالت» بللی دی.

په جلا وطنۍ کې د پخواني نسکور شوي جمهوري نظام یو شمېر چارواکو او د ګوندونو مشرانو په ترکیې او یو شمېر نورو هېوادونو کې د طالبانو خلاف ګډ سیاسي خوځښتونه رامنځته کړل، خو وروسته یې ترمنځ اختلافونه اوج ته ورسېدل او فعالیتونه یې بېرته په ټپه ودرېدل.

د طالبانو د سیاسي مخالفانو تر څنګ د دغې ډلې پر وړاندې یو شمېر وسله‌والې جبهې هم جوړې شوي او باور لري، چې دوی پر کابل له واکمنې ډلې څخه د افغانستان د ازادۍ لپاره «جنګي مبارزه» کوي. هم‌مهاله د دغو جنګي جبهو ترمنځ هم اختلافات لیدل شوي او پر یوه لاره یې تګ ناشونی بلل شوی دی. ان وخت ناوخت د دغو جبهو له‌منځه پر یو بل توندې نیوکې هم شوې دي.

د ملګرو ملتونو د سرمنشي مرستیالې روزمري ډیکارلو کابل ته د د درې ورځني سفر پر مهال د طالبانو له چارواکو وغوښتل، څو پراخ تبعیضي اقدامات، لکه د ښځو پر کار او زده‌کړو بندیزونه لغوه کړي.

د ملګرو ملتونو ویاند اسټېفان دوجاریک د دې پوښتنې په ځواب کې چې طالبانو د دې غوښتنې په اړه څه غبرګون ښودلی، د جزییاتو له ورکولو ډډه وکړه. دا چاره ښيي، چې د سرمنشي مرستیالې د ښځو د حقونو د درناوي په اړه له طالبانو کوم هیله‌بښونکی پیغام نه‌دی ترلاسه کړی.

دوجاریک په نیویارک کې یوې خبري غونډې ته وویل: «زه نشم کولی د کابل د واکمنو چارواکو پر ځای خبرې وکړم، خو یوه خبره روښانه ده، چې افغان نجونې او ښځې د ژوند په ټولو برخو کې تر سختو بندیزونو لاندې دي، نو کله چې دا محدودیتونه کم شي، هغه وخت بیا ویلی شو چې بدلون راغلی دی».

د روزمري ډیکارلو سفر د یکشنبې په ورځ د سلواغې په پنځمه پای ته ورسېد. دا سفر د ښځو پر کار د بندیزونو د لرې کولو، د تبعیض د پای ته رسولو او د نړۍوالې ټولنې پر وړاندې د طالبانو د ژمنو پر ټینګار متمرکز وو.

خو برعکس، طالب چارواکو په خپلو اعلامیو کې، چې د ملګرو ملتونو د سرمنشي د مرستیالې له سفر وروسته خپرې شوې، د افغان ښځو پر وړاندې د ځپنې او تبعیض موضوع له پامه غورځولې او پر اقتصادي لاسته‌راوړنو او د نشه‌يي توکو پر ضد پر مبارزې ټینګار کړی دی.

د دواړو لورو اعلامیې ښيي، چې د نړۍ د هېوادونو په استازیتوب د ملګرو ملتونو او د طالبانو د ادارې اجنډاوې یو بل ته نږدې شوې نه‌دي او طالبان لا هم نه‌غواړي د ښځو د بنسټیزو حقونو په تړاو له ملګرو ملتونو سره رغنده خبرې وکړي.

ډیکارلو د دې سفر پر مهال په کابل کې د مدني ټولنې له استازو او بهرنیو ډېپلوماتانو سره ولیدل، خو د نامعلومو لاملونو له امله یې له مشهورو سیاسي څېرو لکه ډاکټر عبدالله عبدالله سره نه‌دي لیدلي.

دغه وزارت د دوشنبې په ورځ (د سلواغې ۶مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، دغو کسانو د غولوونکو چارو او د خلکو له دیني باورونو په ناسمه استفادې سره په غیر مشروع ډول له خلکو ډېرې پیسې اخیستې، خو بالاخره د ځايي خلکو له شکایتونو وروسته نیول شوي دي.

دغه وزارت ویلي، یاد کسان به ډېر ژر عدلي او قضايي بنسټونو ته وسپارل شي.

طالبانو یو ځل بیا خبرداری ورکړی، چې د اسلامي شریعت خلاف هر ډول چاره به په جدي توګه وڅارل شي او سرغړوونکي به د قانون منګلو ته وسپارل شي.