په پاکستان کې د بېلابېلو پوهنتونونو یوشمېر افغان زدهکړیالان وایي، د ویزې ستونزې او د اوسېدو قانوني اسنادو نشتوالي یې زدهکړې له جدي ننګونو سره مخ کړې دي. د دغه زدهکړیالانو په وینا؛ د تحصیلي ویزو د ورکړې لړۍ بندېدو له امله د نیول کېدو او جبري ستنېدو له ګواښ سره مخ دي.
یو افغان زدهکړیال چې د ویزې موده یې د پای ته رسېدو په درشل کې ده، افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په خبرو کې ویلي: «زما ویزه د ختمېدو په حال کې ده او اصلي وېره دا ده، که سیستم بند وي؛ نو ویزه به څنګه تمدید کړم. دا اندېښنه تل له موږ سره وي».
د هغه وینا؛ د ویزې د نهلرلو وېرې ډېری افغان زدهکړیالان دې ته اړ اېستي، چې یوازې له لیلې څخه پوهنتون او له پوهنتون څخه لیلې ته له تګ پرته له هر ډول تګ راتګ ډډه وکړي او له علمي سفرونو، سمینارونو او ښوونیزو پروګرامونو څخه ځان وساتي.
هغه وایي: «زدهکړیالان د نیول کېدو او اېستل کېدو له وېرې جرأت نهکوي، چې د پوهنتون څخه بهر په علمي پروګرامونو کې ګډون وکړي». نوموړی زیاتوي، چې دغه وضعیت د زدهکړیالانو تمرکز په جدي ډول ګډوډ کړی دی: «هره ورځ د درسونو پر ځای، د مېشتېدو او ویزې تشویش د زدهکړیالانو ذهن ګډوډوي».
دغه زدهکړیال همدارنګه د ویزې د ترلاسه کولو او تمدید بهیر له ستونزو هم یادونه کوي او ټینګار کوي، چې دغه ستونزې یوازې د سیستم له تړل کېدو سره تړاو نهلري. د هغه په وینا؛ ان د سیستم له بندېدو مخکې هم زدهکړیالان د ځانګړي سیستم له نشتوالي او پېچلو پروسو سره مخ وو.
هغه وایي: «زدهکړیالان اړ وو، چې د بهرنیو چارو وزارت مخې ته ساعتونه په کتار کې ودرېږي. ځکه جلا سیستم نه و، ځینې زدهکړیالان اړ اېستل کېده، چې د خپل نوبت مخکې کولو لپاره پیسې ورکړي؛ څو د درس وخت یې ضایع نهشي».
د نوموړي په وینا؛ پخوا د ویزې د پروسې یوه برخه انلاین وه؛ خو وروسته زدهکړیالان اړ شول چې د ویزې د ترلاسه کولو لپاره د پاکستان سفارت ته مرکه ورکړي، هغه بهیر چې لا ډېر وختنیونکی او پېچلی دی.
هغه وایي، دا مهال د ویزې د ترلاسه کولو او تمدید پروسه د څو بېلابېلو ادارو لاسلیکونو ته اړتیا لري چې دا چاره د لا زیات ځنډ او لالهاندۍ لامل شوې ده. په همدې حال کې یوې افغان زدهکړیالې چې د امنیتي اندېښنو له امله یې نه غوښتل نوم یې یاد شي وایي، د مېشتېدو قانوني اسنادو نشتوالي یې ورځنی ژوند سخت محدود کړی دی.
د هغې په وینا؛ ان په پوهنتون کې عادي تګراتګ هم ورته ستونزمن شوی دی. هغه وایي:« دا مهال اسناد نهلرم او د وېرې له امله حتا په اسانۍ د پوهنتون په انګړ کې هم نه وځم. هره شېبه داسې احساس کوم، چې ښايي ونیول شم».
نوموړې زیاتوي، سره له دې چې پوهنتون ته پولیس نهدي راغلي؛ خو د افغانانو د جبري اېستلو بهیر یې وېره زیاته کړې او د هغې د زدهکړې راتلونکی یې له ابهام سره مخ کړی دی. هغه وایي: «وېره لرم، چې زدهکړې مې نیمه پاتې نهشي. ټول وخت، زحمت او پیسې چې تر دې ځایه مې لګولي، ښايي ضایع شي».
د هغې په وینا؛ د همدې وېرې له امله یې یو شمېر دوستان نه افغانستان ته ستانه شوي او نه هم توانېدلي چې عادي ژوند ولري. د اقامتي ستونزو تر څنګ، افغان زدهکړیالان د کاري فرصتونو په برخه کې له تبعیض شکایت هم کوي.
د مرکه شوي زدهکړیال په وینا؛ ډېری افغان زدهکړیالان له کلونو زدهکړو وروسته سره له دې چې لوړې نمرې او په کاري مرکو کې ښه وړتیا لري، یوازې د افغانتابعیت له امله له ګومارنې پاتې کېږي.
هغه وایي: «افغان زدهکړیال چې لوړه فیصدي او قوي وړتیا ولري، یوازې د خپل تابعیت له امله نه ګومارل کېږي؛ خو پاکستانی زدهکړیال چې ټیټې نمرې هم ولري، هماغه دنده ترلاسه کولی شي».
افغان زدهکړیالان د پاکستان له حکومت او اړوندو ادارو غواړي، چې د ویزې او مېشتېدنې د ستونزو د حل لپاره یو روڼ، مشخص او پایدار مېکانېزم رامنځته کړي؛ څو وکولای شي له وېرې، تبعیض او لالهاندۍ پرته خپلو زدهکړو او راتلونکي ته دوام ورکړي.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.