په پاکستان کې د بېلابېلو پوهنتونونو یوشمېر افغان زدهکړیالان وایي، د ویزې ستونزې او د اوسېدو قانوني اسنادو نشتوالي یې زدهکړې له جدي ننګونو سره مخ کړې دي. د دغه زدهکړیالانو په وینا؛ د تحصیلي ویزو د ورکړې لړۍ بندېدو له امله د نیول کېدو او جبري ستنېدو له ګواښ سره مخ دي.
یو افغان زدهکړیال چې د ویزې موده یې د پای ته رسېدو په درشل کې ده، افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په خبرو کې ویلي: «زما ویزه د ختمېدو په حال کې ده او اصلي وېره دا ده، که سیستم بند وي؛ نو ویزه به څنګه تمدید کړم. دا اندېښنه تل له موږ سره وي».
د هغه وینا؛ د ویزې د نهلرلو وېرې ډېری افغان زدهکړیالان دې ته اړ اېستي، چې یوازې له لیلې څخه پوهنتون او له پوهنتون څخه لیلې ته له تګ پرته له هر ډول تګ راتګ ډډه وکړي او له علمي سفرونو، سمینارونو او ښوونیزو پروګرامونو څخه ځان وساتي.
هغه وایي: «زدهکړیالان د نیول کېدو او اېستل کېدو له وېرې جرأت نهکوي، چې د پوهنتون څخه بهر په علمي پروګرامونو کې ګډون وکړي». نوموړی زیاتوي، چې دغه وضعیت د زدهکړیالانو تمرکز په جدي ډول ګډوډ کړی دی: «هره ورځ د درسونو پر ځای، د مېشتېدو او ویزې تشویش د زدهکړیالانو ذهن ګډوډوي».
دغه زدهکړیال همدارنګه د ویزې د ترلاسه کولو او تمدید بهیر له ستونزو هم یادونه کوي او ټینګار کوي، چې دغه ستونزې یوازې د سیستم له تړل کېدو سره تړاو نهلري. د هغه په وینا؛ ان د سیستم له بندېدو مخکې هم زدهکړیالان د ځانګړي سیستم له نشتوالي او پېچلو پروسو سره مخ وو.
هغه وایي: «زدهکړیالان اړ وو، چې د بهرنیو چارو وزارت مخې ته ساعتونه په کتار کې ودرېږي. ځکه جلا سیستم نه و، ځینې زدهکړیالان اړ اېستل کېده، چې د خپل نوبت مخکې کولو لپاره پیسې ورکړي؛ څو د درس وخت یې ضایع نهشي».
د نوموړي په وینا؛ پخوا د ویزې د پروسې یوه برخه انلاین وه؛ خو وروسته زدهکړیالان اړ شول چې د ویزې د ترلاسه کولو لپاره د پاکستان سفارت ته مرکه ورکړي، هغه بهیر چې لا ډېر وختنیونکی او پېچلی دی.
هغه وایي، دا مهال د ویزې د ترلاسه کولو او تمدید پروسه د څو بېلابېلو ادارو لاسلیکونو ته اړتیا لري چې دا چاره د لا زیات ځنډ او لالهاندۍ لامل شوې ده. په همدې حال کې یوې افغان زدهکړیالې چې د امنیتي اندېښنو له امله یې نه غوښتل نوم یې یاد شي وایي، د مېشتېدو قانوني اسنادو نشتوالي یې ورځنی ژوند سخت محدود کړی دی.
د هغې په وینا؛ ان په پوهنتون کې عادي تګراتګ هم ورته ستونزمن شوی دی. هغه وایي:« دا مهال اسناد نهلرم او د وېرې له امله حتا په اسانۍ د پوهنتون په انګړ کې هم نه وځم. هره شېبه داسې احساس کوم، چې ښايي ونیول شم».
نوموړې زیاتوي، سره له دې چې پوهنتون ته پولیس نهدي راغلي؛ خو د افغانانو د جبري اېستلو بهیر یې وېره زیاته کړې او د هغې د زدهکړې راتلونکی یې له ابهام سره مخ کړی دی. هغه وایي: «وېره لرم، چې زدهکړې مې نیمه پاتې نهشي. ټول وخت، زحمت او پیسې چې تر دې ځایه مې لګولي، ښايي ضایع شي».
د هغې په وینا؛ د همدې وېرې له امله یې یو شمېر دوستان نه افغانستان ته ستانه شوي او نه هم توانېدلي چې عادي ژوند ولري. د اقامتي ستونزو تر څنګ، افغان زدهکړیالان د کاري فرصتونو په برخه کې له تبعیض شکایت هم کوي.
د مرکه شوي زدهکړیال په وینا؛ ډېری افغان زدهکړیالان له کلونو زدهکړو وروسته سره له دې چې لوړې نمرې او په کاري مرکو کې ښه وړتیا لري، یوازې د افغانتابعیت له امله له ګومارنې پاتې کېږي.
هغه وایي: «افغان زدهکړیال چې لوړه فیصدي او قوي وړتیا ولري، یوازې د خپل تابعیت له امله نه ګومارل کېږي؛ خو پاکستانی زدهکړیال چې ټیټې نمرې هم ولري، هماغه دنده ترلاسه کولی شي».
افغان زدهکړیالان د پاکستان له حکومت او اړوندو ادارو غواړي، چې د ویزې او مېشتېدنې د ستونزو د حل لپاره یو روڼ، مشخص او پایدار مېکانېزم رامنځته کړي؛ څو وکولای شي له وېرې، تبعیض او لالهاندۍ پرته خپلو زدهکړو او راتلونکي ته دوام ورکړي.
دا راپور د هغو ارقامو پر بنسټ دی، چې د طالبانو د کورنیو چارو وزارت خپاره کړي دي. دغه معلومات ښيي، چې د تېر کال په پرتله د ښځینه بندیانو په شمېر کې ۱۸.۷ سلنه زیاتوالی راغلی دی.
طالبانو د ۱۴۰۰ کال د زمري په ۲۴مه په افغانستان کې واک بیا ترلاسه کړ. د بخښنې نړۍوال سازمان تایید کړې ده، چې دغې ډلې د خپلې واکمنۍ په لومړیو ورځو کې په ټول افغانستان کې د هېواد د ډېرو بندخونو دروازې پرانیستې.
د افغانستان انټرنشنل څېړنه ښيي، چې د طالبانو د ادارې هغو فرمانونو او لارښونو چې تر ډېره اخلاقي او مذهبي بڼه لري، د ښځو د نیولو او مجازاتو زمینه زیاته کړې ده.
د جمهوریت د وخت په پرتله د ښځینه بندیانو په شمېر کې زیاتوالی
د ورلډ پریزن بریف وېبپاڼې د معلوماتو لهمخې چې په ټوله نړۍ کې د بندخونو شمېر ته لاسرسی لري، په افغانستان کې د جمهوریت په ټوله دوره کې له ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۲۱ کال پورې په هېڅ کال کې د ښځینه بندیانو شمېر له ۱۰۰۰ تنو څخه نه دی اوښتی. لکه څنګه چې په ۲۰۲۱ کال کې چې د جمهوریت وروستی کال و، د ښځینه بندیانو شمېر «۸۴۰ تنه» وو.
خو واک ته د طالبانو له بېرته ګرځېدو نږدې څلور کاله وروسته، د افغانستان په بندخونو کې د ټولو بندیانو شمېر ۲۴ زره او ۴۴۶ تنو ته رسېدلی دی، چې له دې جملې څخه یو زرو ۸۲۵ ښځې د ښځو په ځانګړو محبسونو کې ساتل کېږي.
د ولایتونو په کچه ښځینه بندیانې
د شمېرو لهمخې، په افغانستان کې په ټولییزه توګه ۷۱ بندخونې (۳۴ د ښځو او ۳۷ د نارینه وو لپاره) شتون لري. کابل په یوازې ځان د بندیانو لپاره ۴ بندخونې او توقیفخونې لري. اخوا، ښځې بیا په بادامباغ بندخونه کې ساتل کېږي.
دا په داسې حال کې ده، چې کابل د ښځینه بندیانو تر ټولو لوړه شمېره هم ځان ته ځانګړې کړې ده. د کابل د ښځو زندان د دغو ارقامو د خپرېدو پر مهال د ۴۶۹ ښځینه بندیانو په لرلو سره، په یو واحد مرکز کې د محبوسو ښځو تر ټولو لوړه کچه لري.
د دغو شمېرو لهمخې، هرات د ۲۹۴ ښځینه بندیانو په لرلو سره له کابل وروسته په دویم مقام کې دی. بلخ د ۱۴۱ ښځینه بندیانو په لرلو سره د ښځینه بندیانو د شمېر لهمخې درېیم ولایت دی. له هغه وروسته ننګرهار د ۸۵ او کندهار د ۵۷ ښځینه بندیانو په لرلو سره په راتلونکو کتارونو کې ځای لري.
پنجشېر بیا د یوې ښځینه بندي په لرلو سره په افغانستان کې د ښځینه بندیانو تر ټولو لږ شمېر لري. له هغه وروسته، بامیان د ۳ ښځینه بندیانو، میدان وردګ د ۶ مواردو او لوګر او زابل ولایتونه بیا هر یو د ۷ ښځینه بندیانو په لرلو سره په وروستیو درجو کې راځي.
که څه هم د طالبانو په واکمنۍ کې د ښځینه بندیانو ټولییز شمېر د ټولو بندیانو د نفوس ۷.۵ سلنه برخه جوړوي، خو د افغانستان ټولنیز جوړښت او د میلیونونو ښځو کورناستې توب ته په کتو، دا یوه لوړه شمېره ګڼل کېږي.
د ښځینه بندیانو په زیاتوالي کې د طالبانو د فرمانونو رول
که څه هم طالبان د ښځینه بندیانو دوسیې نه افشا کوي، خو د طالبانو ستره محکمه په دوامداره توګه په عام محضر کې د ښځو د په دُرو وهلو په اړه اعلامیې خپروي. دا ښځې ډېری وخت له واده بهر د اړیکو او له کوره د تېښتې په تور نیول کېږي او په دُرو وهل کېږي. دوی د دُرو وهلو ترڅنګ په بند هم محکومېږي.