طالبان وایي چې په کابل کې یې د جنایي جرمونو په تور اووه کسان نیولي دي

ابدالي په خپله ایکس پاڼه کې لیکلي، چې که څه هم ماموریت پای ته رسېدل ورته دروند تمام شوي، خو دا ورته د ویاړ ځای دی چې د افغانستان ملي نښان لا هم په ټوکیو کې د هېواد د رسمي استازولۍ پر بام پورته ولاړ دی.

نوموړي هیله ښودلې، چې دا بیرغ به نه یوازې تر راتلونکي مشروع استازي پورې، بلکې تر هغه وروسته هم د افغانستان د مشروعیت او ملي هویت نښه پاتې شي.

د ابدالي څرګندونې په داسې حال کې دي، چې طالبانو د واک تر نیولو وروسته په یو شمېر هېوادونو کې د افغانستان ډېپلوماټیک استازولیو خپل فعالیتونه د پخواني نظام د استازو له‌خوا دوام موندلی او د مشروع حکومت د نشتون له امله د ډېپلوماسۍ وضعیت لا هم مبهم دی.

سیاسي شنونکي وایي، د درې رنګه بیرغ ساتل یوازې یو سمبولیک اقدام نه، بلکې د افغانستان د قانوني دولتدارۍ او نړیوال مشروعیت د دوام پیغام هم ګڼل کېږي.

د دغې خونې مسوولینو ویلي، چې هره ورځ له شېرخان بندر څخه تر ۵۰ زیات بار وړونکي موټر تګ راتګ کوي او د افغانستان کرنیز او نور کورني محصولات تاجیکستان، چین، روسیې او قرغزستان ته لېږدول کېږي.

د چارواکو په وینا، د بدیلو سوداګریزو لارو پیاوړتیا د هېواد پر صادراتو مثبت اغېز کړی او شېرخان بندر د سیمې له هېوادونو سره د سوداګرۍ په یوه مهم محور بدل شوی دی.

د سوداګرۍ او پانګونې خونې ټینګار کړی، چې د صادراتو د لا پراختیا لپاره به د ګمرکي اسانتیاوو، ترانزیټي همغږۍ او د سوداګرو د ملاتړ لړۍ نوره هم چټکه کړي.

د دغه کمېسیون د راپور له مخې، دغه کډوال د ننګرهار د تورخم، د کندهار د سپین بولدک، د هرات د اسلام‌کلا او د نیمروز د ورېښمو پله له لارې ستانه شوي دي.

راپور زیاتوي، له یادو کورنیو څخه ۲۷۰ کورنۍ چې ۱۴۳۹تنه کیږي د تورخم له لارې، ۱۳ کورنۍ چې شمیر یې ۵۱تنه وو د ورېښمو پله له لارې، ۱۱کورنۍ چې ۳۷تنه وو د اسلام‌کلا له لارې، ۸کورنۍ چې ۳۷تنه وو د سپین بولدک له لارې افغانستان ته ستنې شوې دي.

دا په داسې حال کې ده چې نړیوال بنسټونه د افغانانو د جبري ستنیدنې په اړه اندیښمن دي او خبرداری ورکوي چې د ژمي په موسم کې د کډوالو پراخې څپې په افغانستان کې بشري ناورین زیاتوي.

تر دې وړاندې د ملګرو ملتونو د استوګنې ادارې (UN-Habitat) خبرداری ورکړی، چې افغانستان ته ډېری ستنېدونکي کډوال اړ دي چې خپل ژوند له صفر نه پیل کړي او شته سرچینې او بودجه د دوی پراخې اړتیاوې نه‌شي پوره کولای.

ددغه وزارت لخوا په خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي، جمال ویلي، د ګرځندوی پراختيا د هېواد په اقتصادي ودې کې مهم رول لري او زياته يې کړه چې د هېواد له ځنګلونو به د ګرځندوی د ودې لپاره پراخه استفاده وشي.

هغه همداراز ډاډ ورکړ چې د لوېې پکتيا د خلکو ستونزې او وړانديزونه به وڅېړل شي او هڅه به وشي چې د کورنيو او بهرنيو سيلانيانو د جذب لپاره لازم اقدامات وشي.

د پکتیا د غرونو په غېږ کې پرته ځاځي اریوب ولسوالي، چې طالبانو د هېواد ملي پارک نومولې، د خپلو ښکلیو منظرو، شنو درو او ځانګړي موسم له امله په دې وروستیو کې د ګرځندویانو د پام وړ ګرځېدلې.او هر کال سلګونه سيلانیان راجلبوي.

خو له دې ټولو طبیعي ښېګڼو سره سره، تر اوسه په دې سیمه کې د سیلانیانو د اسانتیاوو، استوګنځایونو، سړکونو، لارښودو مرکزونو او نورو اساسي خدماتو په برخه کې هېڅ ډول بنسټیزه پانګونه نه ده شوې.

یادې ادارې په ایکس لیکلي: «د بیان ازادي او ازاد فکر څرګندونه، چې پکې د رسنیو ازادي هم شامله ده، نړیوال بشري حقونه دي.» خو د بشري حقونو فعالان وایي، چې دا اصول په ځانګړي ډول د طالبانو تر واکمنۍ لاندې افغانستان کې په پراخه کچه تر پښو لاندې شوي دي.

د راپورونو له مخې، لسګونه افغان خبریالان په افغانستان کې نیول شوي، وهل شوي او له رسنیزو فعالیتونو منع شوي، او زرګونه نور اړ شوي چې هېواد پرېږدي او ایران او پاکستان ته کډوال شي.

خو په ګاونډیو هېوادونو کې هم د افغان ژورنالستانو ستونزې پای ته نه دي رسېدلې. په ایران کې یو شمېر افغان خبریالان د قانوني اسنادو د نشتوالي، د کار محدودیتونو او د نیولو له وېرې ژوند کوي، او په پاکستان کې بیا ډېری افغان رسنیز فعالان د جبري ستنولو، اقتصادي فشار او امنیتي اندېښنو سره مخ دي.

د بشري حقونو مدافع بنسټونه خبرداری ورکوي، چې که د بیان ازادۍ ته نړیوال ملاتړ عملي بڼه و نه نیسي، د افغان ژورنالستانو غږ به لا نور هم چوپ او د بشري حقونو سرغړونې به بې‌ځوابه پاتې شي.