ندامحمد ندیم د عصري زده کړو په څېر په دیني علومو کې هم پر ماسټرۍ او دکتورا ټینګار کړی

اوچا وايي چې له ګاونډیو هیوادونو څخه د افغان کډوالو له پراخې راستنیدا، وچکالۍ، ناروغیو خپریدو، پرله پسې سیلابونو او زلزلو وروسته څښاک پاکو اوبو، روغتیا او حفظ الصحې ته اړتیا زیاته شوې ده.

د افغانستان د ملي ارزونې له مخې شاوخوا ۸۵ سلنه کورنیو لږترلږه یو چاپیریالي خطر تجربه کړی دی او د هغو کورنیو شمیر چې د څښاک پاکو اوبو او روغتیا پاملرنې ته اړتیا لري په ۲۰۲۴ کې له ۲۶ سلنې څخه په ۲۰۲۵ کې ۳۷ سلنې ته لوړ شوی دی.

اوچا همدارنګه د ښاري او کلیوالي سیمو ترمنځ خوندي اوبو ته د لاسرسي په برخه کې مخ پر وده واټن ته اشاره کړې او وايي، چې که څه هم په ښارونو کې زیربنا ښه کیږي، کلیوالي کورنۍ د لوړ لګښت او د خوندي اوبو سرچینو څخه د واټن په څیر خنډونو سره مخ دي.

په ورته وخت کې، د ښځینه وو په مشرۍ کورنۍ د نورو کورنیو په پرتله دې سرچینو ته ډیره اړتیا لري، او یوازې ۴۱ سلنه کورنۍ چې معلولیت لري، مناسبو تشنابونو ته لاسرسی لري.

سربیره پردې د افغانستان په کلیوالي سیمو کې د اوبو سرچینې د وچکالۍ د زیاتوالي له امله وچیږي. دې ننګونې د کرنې پورې تړلو کورنیو د عاید کچه ۱۳ سلنه راټیټه کړې او د دوی د پور کچه یې ۳۰ سلنه لوړه کړې ده.

اوچا د ښځینه کارمندانو په اړه کلتوري محدودیتونو ته اشاره کړې چې د دوی د پروګرامونو پلي کول یې ګډوډ کړي او همدارنګه یې د اسی پذیره ښځو او نجونو خوندي اوبو سرچینو ته لاسرسی ګډوډ کړی دی.

د یادې ادارې په وینا، ډیری ښځې د شپې له خوا د اوبو راوړلو لپاره اوږده لاره وهي او له خطر سره مخ دي؛ تنکۍ نجونې هم د روغتیایی اسانتیاوو د نشتوالي له امله له ښوونځي څخه پاتې کیږي.

اوچا وايي چې د وچکالۍ او د ناروغیو د خپریدو خطر سره یوځای د راستنیدونکو کوربه توب او په سیمو کې ادغام په هرات، ننګرهار، نیمروز او خوست کې د بشري بحران حجم او شدت زیات کړی دی.

د ملګرو ملتونو ارزونې ښیې چې د افغانستان لږترلږه ۱۸ ولایتونه د اقلیم د اسیب پذیرۍ له پلوه "ډیر لوړ" دي.

اوچا د اوبو سیسټمونو بیارغونې او ترمیم، راستنیدونکو کډوالو ته خدماتو وړاندې کولو، د ناروغیو سره د چټکې مبارزې، د ژمي لپاره چمتووالي او د اړینو تجهیزاتو ذخیره کولو لپاره د ۱۶۳ ملیون ډالرو تمویل غوښتنه کړې ده.

د طالبانو د کلیو د بیارغونې او پراختیا وزارت نن یکشنه، د سلواغې پر ۱۲مه ویلي چې ددغه وزارت وزیر عبداللطیف منصور د ښې همغږۍ او متوازن پرمختګ په موخه د موسساتو استازو ته ویلي چې د کلیو د بیارغونې او پراختیا وزارت د پراختیايي پروژو د تطبیق په برخه کې له «تاسې سره همکار او همغږی دی».

نوموړي ویلي، د طالبانو اداره ژمنه ده، چې په ټول هېواد کې د موسساتو امنیت خوندي کړي او خپلې چارې په ښه ډول پرمخ یوسي.

په دې ناسته کې طالب چارواکو ویلي، چې د کلیو د بیارغونې او پراختیا وزارت بشپړ چمتووالي لري چې له موسساتو سره په ګډه انکشافي پروژې تطبیق کړي.

د یاد وزارت د پلان او پالیسۍ مرستیال شرف الدین مسلم په دې ناسته کې غوښتنه کړې، چې پروژې باید پر خپل وخت پلې شي.

هغه زیاته کړه، « موږ او تاسي باید په پوره همغږۍ او تفاهم خپلې دندې تر سره کړو څو پروژې پر خپل وخت او ټاکلې موده کې تطبیق شي او له تاسې هیله لرو چې د اسلامي ارزښتونو په رڼا کې له موږ سره همکاري وکړئ».

دا څرګندونې په داسې حال کېږي، چې له پخوا څخه نړیوالې مرستې کمې شوې او ترڅنګ یې د ځینو موسسو شکایتونه دا دي، چې طالبان د دوی په اداري کارونو کې مداخله کوي او ښځینه کارمندانې یې له کار منعه کړې دي.

دغه سازمان نن د یکشنبې په ورځ، د سلواغې ۱۲مه، په خپل تازه خپور کړي راپور کې ویلي چې د نوې ارزونې له مخې، د افغان نارینه‌وو ترمنځ د چرسو کارونه ۴۷سلنه، د تاریاکو ۱۹سلنه، د «تابلیت کا» ۱۱سلنه او د مېټامفتامین یا شیشې کارونه اووه سلنې ته رسېږي.

دا راپور د «افغانستان کې د نشه‌یي توکو د کارونې ملي سروې» درېیم او وروستی ټوک دی، چې د ملګرو ملتونو د نشه‌یي توکو او جرمونو پر وړاندې د مبارزې دفتر له‌خوا د یاد سازمان د پراختیایي پروګرام(یو این ډي پي) په ملاتړ چمتو شوی دی.

په راپور کې ټینګار شوی چې د نشه‌یي توکو برابرول د ډېرو کاروونکو لپاره له اقتصادي پلوه دروند بار دی او لګښتونه یې د هغوی د ورځني عاید له توان څخه لوړ دي.

دا ارزونه په داسې حال کې خپرېږي چې طالبانو په وار وار ادعاوې کړي چې په افغانستان کې یې د نشه‌یي توکو کښت، تولید او قاچاق نږدې صفر ته راټیټ کړی دی.

ملګرو ملتونو مخکې ویلي وو چې که څه هم د نشه‌یي توکو کښت کم شوی، خو د صنعتي نشه‌یي توکو کارونه شاوخوا ۵۰سلنه زیاته شوې ده.

طالبانو د ۱۴۰۱لمریز کال په وري میاشت کې اعلان کړی و چې د دوی د مشر ملا هبت‌الله اخوندزاده د فرمان له مخې د کوکنارو کښت، پېر او پلور منع شوی دی.

تر اوسه د طالبانو چارواکو د ملګرو ملتونو د دغه تازه راپور په اړه رسمي غبرګون نه دی ښودلی.

دغو سازمانونو په یوه اعلامیه کې ویلي، چې، «بې‌اعتباره پاسپورټونه د استوګنې د حق، دندې د تمدید او حتا د ځینو اداري چارو بشپړولو مخه نیسي. دا چې تمه کېږي د پاسپورټ موضوع به د طالبانو له جوړښتونو حل شي، د اغېزمنو کسانو واقعیت[په رسمیت] نه پېژني».

جرمني هڅه کوي افغانستان ته د اخراج بهیر ګړندی کړي او داسې ښکاري چې طالبان له دې موقع استفاده کوي څو په اروپا کې په رسمیت وپېژندل شي.

د جرمني د کورنیو چارو وزارت چارواکو په ۲۰۲۵ کې افغانستان ته سفر وکړ چې د اخراج عملي چارې له طالبانو سره له نږدې وڅیړي. د وزارت په وینا، طالبانو په اصولي توګه د افغان تابعیت لرونکو د منلو هوکړه کړې.

د جنورۍ په منځ کې د جرمني د کورنیو چارو وزیر الکساندر دوبریندت په بونډسټاګ کې وویل چې د اخراج بهیر د ډسمبر په میاشت کې پیل شوی دی.

افغان کارپوه کونراد شټر وایي، دا یوه «ناپاکه معامله» ده، ځکه دا طالبان د کونسلګرۍ د مشروع استازو په توګه په غیر رسمي توګه پېژني. دا معامله طالبانو ته اجازه ورکوي چې په جرمني کې د میشتو افغانانو ټول معلومات ترلاسه کړي، سره له دې چې ډېر افغانان له دې رژیم څخه تښتېدلي وو، په ځانګړې توګه هغه کسان چې د جرمني له پوځ سره یې مرسته کړې وه.

د دویچه ویله د رپوټ له مخې، په برلین کې د افغانستان سفارت او په بن او مونشن کې د کونسلګریو دفترونه اوس ځینې لا هم د پخواني حکومت د استازو له خوا اداره کېږي او نور د طالبانو له خوا نیول شوي.

د سفارت پخواني کارکوونکي اوس په جرمني کې د پناه غوښتنه کوي.

د بهرنیو چارو وزارت تایید کړې چې نوي کارکوونکي په رسمي توګه منل شوي او دا پرېکړه د پخوانیو کارکوونکو له غوسې سره مخ شوې.

د بن کونسلګرۍ سرپرست کونسل حامد ننګیالي کبیري په اعتراضي ډول استعفا ورکړه او ویې ویل: «ما ورته وویل زه له ترهګرو سره کار نشم کولای، له همدې امله استعفا مې ورکړه. اوس کونسلګري په طالبانو پورې اړه لري. زه ویاړمن افغان یم، خو طالبان زموږ حکومت نه دی».

هغه چې اوس وزګار دی او افغانستان ته د ستنېدو په صورت کې له ځورونې سره مخ دی، په جرمني کې د پناه غوښتنه کړې او لا هم د پرېکړې په انتظار دی.

د یار سازمان حقوقي مشاور جینیټ هوپینګ وايي، ډېری افغانان اوس کونسلګرۍ ته په ورتګ ویریږي.

د یار او نورو مدني ټولنو په وینا، د جرمني حکومت باید د افغانانو لپاره خوندي اداري لارې رامنځته کړي چې پاسپورټ او اسناد تمدید کړي.

تر ۲۰۲۱کال وروسته افغانانو ته اجازه ورکړل شوې وه چې د «خړ پاسپورټ» لپاره غوښتنلیک ورکړي، خو اوس دا اختیار بند شوی او دوی باید خپل اصلي افغان اسناد وړاندې کړي.

د افغانستان د شنکونکو پخوانی همکار توماس روتیګ وایي، جرمني په دې کار کې بې‌پروایي کړې او اړ نه و چې د کابل له خوا لېږل شوی هر چارواکی ومني.

کبیري د پوښتنې په ډول ویلي، چې ولې جرمني هغو خلکو ته پناه ورکړه چې له طالبانو را تښتېدلي، خو اوس هغوی بیرته طالبانو ته ورلیږي؟

د یاد وزارت په خبرپاڼه کې راغلي چې دغه عملیات د هرات د امنیه قوماندانۍ د نشه‌یي توکو پر ضد د مبارزې پولیسو له‌خوا شوي دي. د خبرپاڼې له مخې، په نیول شویو توکو کې تاریاک او چرس شامل دي.

سرچینه زیاتوي چې دا نشه‌یي توکي په یوه شخصي موټر کې په ډیر مهارت سره ځای پر ځای شوي وو. د پېښې په تړاو دوه تنه نیول شوي او دا مهال د پولیسو تر څارنې لاندې دي.

د طالبانو د کورنیو چارو وزارت ټینګار کړی چې د نشه‌یي توکو پر وړاندې به خپلې عملیاتې هڅې لا پسې پراخې کړي.

دا په داسې حال کې ده چې طالبان له واک ته رسېدو وروسته د نشه‌یي توکو د کښت، تولید او قاچاق پر ضد د جدي مبارزې ادعا کوي، خو د ملګرو ملتونو او نړیوالو بنسټونو راپورونه ښيي چې لا هم د نشه‌یي توکو قاچاق د افغانستان له مهمو ننګونو څخه دی.