له «پولیو پاک افغانستان» سازمان وايي، چې نن دوشنبه (د سلواغې ۱۳مه) به د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې د ګوزڼ ضد واکسینو کمپاین پیل شي. دغه سازمان د افغانستان له خلکو غواړي، خپل ماشومان واکسین کړي چې له ګوزڼ څخه وژغورل شي.
د رسمي نړۍوالو راپورنو له مخې؛ په ۲۰۲۵کال کې په افغانستان کې د پولیو ۹ مثبتې پېښې ثبت شوې وې.
د پاکستان د الوګانو بازار د زیات تولید او له افغانستان سره د سوداګریزې راکړې ورکړې بندېدو له امله سخت زیانمن شوی او بیې یې په چټکۍ سره کمې شوې دي. اقتصادي شنونکي دغه وضعیت د کرنې په برخه کې د پاکستان حکومت د ناسم پلان او کمزورې پالیسۍ پایله بولي.
د پاکستان ډان ورځپاڼې د راپور له مخې؛ له افغانستان سره د ډيورنډ کرښه د ۲۰۲۵کال د اکتوبر له نیمایي راهیسې تړل شوې، چې له امله یې د پاکستان د الوګانو صادرات درېدلي او کورني بازارونه له اضافي محصول ډک شوي دي. دا په داسې حال کې ده، چې افغانستان د پاکستان د الوګانو له مهمو پېرودونکو هېوادونو ګڼل کېږي.
په تېرو کلونو کې د لوړو بیو له امله بزګرانو په پنجاب او خیبر پښتونخوا کې د الوګانو کرکېله پراخه کړې ده. یوازې په ۲۰۲۴ ـ ۲۰۲۵کال کې د الوګانو کرنیزه ساحه ۱۴ سلنه زیاته شوې او تولید ۹.۴ مېلیون ټنو ته لوړ شوی.
په پنجاب کې چې د پاکستان نږدې ۹۵ سلنه الوګان تولیدوي، دغه ساحه په ۲۰۲۵ ـ ۲۰۲۶کال کې لا ۲۴ سلنه نوره هم زیاته شوې ده. د لوړ حاصل لرونکو تخمونو کارول او مناسب موسم هم د تولید د زیاتوالي لامل شوی دی.
د کرنې د شنونکو د اټکل له مخې؛ روان کال کې به د پاکستان د الوګانو تولید نږدې ۱۲ مېلیون ټنو ته ورسېږي، خو حکومت له وړاندې د صادراتو د پراخولو لپاره هېڅ جدي ګام نهدی پورته کړی.
راپور زیاتوي، که څه هم له افغانستان سره د سوداګریزو لارو پرانیستل کولای شي یو څه فشار کم کړي؛ خو تولید دومره لوړ دی چې حتی د پخوانیو کلونو په کچه صادرات هم د اضافي محصول د جذب لپاره بسنه نهکوي.
په تېرو کلونو کې پاکستان هر کال له ۴۰۰زره تر ۵۰۰زره ټنه الوګان افغانستان او نورو هېوادونو ته صادرول. اوس د بیو د سخت سقوط له امله بزګران له سترو مالي زیانونو سره مخ دي، په داسې حال کې چې د سرې، تخم او نورو کرنیزو توکو بیې هم لوړې شوې دي.
سره له دې د پاکستان فدرالي او ایالتي حکومتونو تر اوسه یوازې دومره کړي، چې د ایران له لارې د ځینو هېوادونو پر لور د صادراتو اجازه یې ورکړې؛ خو دغه لار د لېږد لوړ لګښتونه لري او د پاکستاني الوګانو سیالي کمزورې کوي.
اقتصادي شنونکي خبرداری ورکوي، که حکومت د بزګرانو ملاتړ ونه کړي، راتلونکو کلونو کې به د الوګانو کرکېله کمه شي.
ایراني چارواکي وایي، د ایران، افغانستان او چین ترمنځ د درېاړخیزې سوداګریزې، صنعتي ازادې سیمې د جوړېدو طرحه چې مرکز یې د سوېلي خراسان ولایت ټاکل شوی؛ کولای شي د ایران ختیځ د سیمې په یوه مهم ترانزیتي مرکز بدل کړي.
د سوېلي خراسان د اقتصادي او مالي چارو عمومي رییس مرتضی ذاکریان ویلي، د دغه نوښت اساسي موخه د اقتصادي پراختیا ترڅنګ د سیمې د هېوادونو ترمنځ د همکاریو پراختیا او د بندیزونو بېاغېزې کول دي.
د هغه په وینا؛ دغه ازاده سیمه د درېیو هېوادونو د اقتصادي ظرفیتونو پر ګډ کار ولاړه ده او سوېلي خراسان د خپل ځانګړي جغرافیایي موقعیت له امله د یادې پروژې لپاره مهم محور بلل کېږي.
دغه ولایت له افغانستان سره مستقیمه پوله لري، د هېواد له مهمو رېل پټلیو او لویو لارو سره نښلول شوی او د چین د «یو کمربند، یوې لارې» سترې پروژې د ځمکنۍ برخې په مسیر کې موقعیت لري.
بل لور ته د طالبانو د حکومت ځینو چارواکو هم د یادې طرحې هرکلی کړی دی. د هرات لپاره د طالبانو والي اسلام جار تازه د دوغارون ـ تایباد سرحدي لارې ته د سفر پر مهال له ازادې سوداګریزې سیمې لیدنه کړې او له ایراني سیمهییزو چارواکو سره یې خبرې هم کړې دي.
اقتصادي شنونکي وایي، په دغه پروژه کې د ایران رول د ټرانزیتي دهلیزونو د امنیت او اسانتیا برابرول دي؛ څو چین او افغانستان وکولای شي د ایران له لارې په کم لګښت ازاده اوبو ته لاسرسی ومومي.
د ایراني لوري په باور؛ د یادې ازادې سیمې فعالېدل به ایران ته د ترانزیت له درکه د پام وړ عواید برابر کړي، پانګونه به جلب کړي او په ختیځو ولایتونو کې به د کار زمینه پراخه کړي.
د راپور له مخې؛ افغانستان به د دغه دهلیز له لارې نړۍوالو بازارونو ته اسانه لاسرسی ومومي، د کرنې او کانونو پر بنسټ اقتصاد به وده وکړي او د پاکستان او شمالي مسیرونو پر اوږدو لارو به یې تکیه کمه شي.
چین هم دغه پروژه د خپلې «یو کمربند، یوې لارې» ستراتېژۍ برخه بولي، چې د سیمې هېوادونو ته د سوداګرۍ خوندي او ارزانه ځمکنی مسیر برابروي. ایراني مسوولین ټینګار کوي، چې دغه طرحه یوازې یوه اقتصادي پروژه نه؛ بلکې د سیمې لپاره یو ستر ژیو سټراټژیک ګام دی، چې کولای شي د ایران، افغانستان او چین ترمنځ دوامدارې اقتصادي اړیکې رامنځته کړي او سیمهییز ثبات ته وده ورکړي.
د هند حکومت د راتلونکي مالي کال بودجه کې له یو شمېر ګاونډیو هېوادونو سره خپلې پراختیایي مرستې زیاتې کړې دي. هندي رسنیو راپور ورکړی، چې په دې لړ کې د افغانستان، منګولیا، نیپال او سریلانکا په څېر هېوادونو ته ځانګړې شوې بودجه د پام وړ پراخه شوې ده.
د هند زي نیوز رسنۍ د راپور له مخې؛ د افغانستان لپاره ځانګړې شوې مرسته له ۱۰۰ کروړه څخه ۱۵۰ کروړه روپیو ته لوړه شوې ده. د راپورونو له مخې؛ په نوې بودجه کې د افغانستان د ونډې زیاتوالی د هند لهخوا په هېواد کې د پلي کېدونکو نوو پروګرامونو او پروژو ښکارندویي کوي. خو له بل پلوه بیا له بنګلهدېش سره د ترېنګلو اړیکو له امله ځانګړې شوې بودجه کمه شوې ده.
دا په داسې حال کې ده، چې له پاکستان سره تر کړکېچ وروسته په وروستیو میاشتو کې له هند سره د طالبانو اړیکې خورا پراخې شوې دي. هند په تېر ۲۰۲۵کال کې په کابل کې د هند ماموریت د سفارت تر کچې لوړ کړ.
له تېر اکټوبر راهیسې هند ته د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي په ګډون د یادې ډلې یوشمېر وزیرانو هم سفرونه کړي دي.
د تېر جمهوري نظام د دفاع وزارت سرپرست شاه محمود میاخېل له افغانستان انټرنشنل- پښتو سره په ځانګړې مرکه کې وايي، له دین څخه د طالبانو تعبیر او تفسیر د نورو اسلامي هېوادونو او علماوو له تعبیر او تفسیر سره فرق لري. هغه وايي، د طالبانو «اصولنامه» د قدرت د تحکیمولو لپاره ده.
د طالبانو مشر ملا هبتالله اخوندزاده څو ورځې مخکې په یو ځانګړي فرمان کې د خپل نظام لپاره د جزا قانون د «محاکمو د جزایي اصولنامې» په نوم نافذ کړی، چې پهکې خلک پر څلورو طبقو وېشل شوي دي. دا قانون په یوې سریزه، درېیو بابونو، لسو فصلونو او ۱۱۹ مادو کې ترتیب شوی دی. دې اصولنامه کې جرمونه او د هغوی جزاوې درج شوې دي.
د تېر جمهوري نظام د دفاع وزارت سرپرست شاه محمود میاخېل د دغې اصولنامې د محتوا او تطبیقي برخې په تړاو له افغانستان انټرنشنل- پښتو سره په ځانګړې مرکه کې وايي، په ټوله کې له دین څخه د طالبانو تعبیر او تفسیر د نورو اسلامي هېوادونو او عالمانو له تعبیر او تفسیر سره فرق لري او په وینا یې، دوی استدلال کوي چې په نورو ملکونو کې اسلامي قانون او اسلامي حکومتونه نهشته او «موږ چې څه وایو همدا سم دي».
شاه محمود میاخېل زیاتوي، له دین څخه د طالبانو تعبیر او تفسیر «د دوی فکر» دی او په وینا یې، د طالبانو په دغې «اصولنامه» کې پر «حقوقو» ډېر بحث نهکېږي او تر ډېره پر «وجایبو» ولاړه ده.
د میاخېل په باور، طالبان په دغې اصولنامه کې تر ډېره په «عالمګیري فتاوي» باندې استدلال کوي. هغه په ۱۷مه پېړۍ کې د مغولیانو په پېر کې جوړه شوې وه؛ هغه وخت کې تعزیرات پر اشرافو، علماوو او په ټوله کې خلک په طبقو وېشل شوي وو او همداراز طالبان پر «ردالمختار» ډېره تکیه لري؛ هغه په دمشق کې یو لوی عالم وو او هغه په خپله ویلي، چې احکام له وخت او شرایطو سره تغییر کوي.
میاخېل زیاتوي: «اصولنامه د قدرت د تحکیمولو او د خلکو د وېرولو لپاره ده چې څوک اعتراض ونهکړي او تر ډېره د حقوقو پر ځای پر وجایبو خبرې شوې دي او دا پهخپله لویه ستونزه ده».
هغه په دې مرکه کې په ډاګه کړې: «عمومي حالت د دې لپاره دی چې استبداد رامنځته شي، خلک په بېلابېلو لارو باندې تهدید شي او دا ټول د اسلام په نوم کېږي».
د نوموړي په باور، دغه اصولنامه د دې لپاره ده چې خلک ووېرول شي، څو پر «مشرانو» اعتراض ونهکړي؛ دا د نظام او ولس د ثبات لپاره ګټه نهلري.
د جمهوري نظام پر مهال د دفاع وزارت سرپرست وايي: «د ولس تنګول پهخپله انفجار دی، البته په انفجار کې داخلي جنګونه او د رژيمونو د سقوط مساله راځي».
شاه محمود میاخېل د دغې مرکې په پای کې څرګندوي، اوس باید د نظام د مشروعیت لپاره یوه پروسه رامنځته شي، څو ټول افغانان پهکې ځانونه وګوري او بیا وروسته پر قوانینو او نورو ورته مسایلو خبرې وشي.
د یادونې وړ ده، چې تر دې مخکې هم ګڼو افغان سیاستوال د طالبانو د مشر پر یادې جزایي کړنلارې یا اصولنامې سختې نیوکې کړې دي. د حقوقي او جزایي چارو کارپوهانو په وینا، دې قانون کې د طالبانو غړو او د دغې ډلې همفکره ملایانو ته ځانګړی ارزښت او همداراز د عامو وګړو پرتله ورته ځانګړي جزایي معافیتونه ورکړل شوي دي.
په روسیه کې د طالبانو سفیر ګل حسن د روسیې ټاس خبري اژانس ته ویلي، چې د افغانستان او روسیې ترمنځ به د مستقیمو الوتنو شمېر زیات شي. نوموړي ویلي، چې د اریانا هوايي شرکت د اونیزې الوتنې ترڅنګ به ډېر ژر کام ایر هم مسکو ته مستقیمې الوتنې پیل کړي.
ګل حسن ټاس خبري اژانس ته ویلي: «اریانا هوايي شرکت له تېرو څلورو کلونو راهیسې د افغانستان او روسیې ترمنځ په اوونۍ کې یوه الوتنه ترسره کوي. په نږدې راتلونکې کې د کام ایر لهخوا د کابل او مسکو ترمنځ د مستقیمو الوتنو پر پیلولو کار روان دی».
همدارنګه ګل حسن زیاته کړې: «د دواړو هېوادونو د وګړو ترمنځ د متقابل سفر د زیاتوالي لپاره هڅې روانې دي چې دا به د الوتنو شمېر زیات کړي».
روسیه یوازینی هېواد دی، چې د طالبانو حکومت یې په رسمیت پېژندلی دی او ګل حسن د روان کال د چنګاښ په میاشت کې په مسکو کې د طالبانو د سفیر په توګه دنده پیل کړه.