د طالبانو د کډوالو ستونزو ته د رسېدنې کمېسیون خبر ورکړی، چې د یکشنبې په ورځ له پاکستان او ایران نه ۳۰۸ کډوالې کورنۍ افغانستان ته ستنې شوې دي. یاد کمېسیون ویلي، چې دغه کورنۍ له هرات، نیمروز، کندهار او ننګرهار له لارو ستنې شوې دي.
د طالبانو یاد کمېسیون د دوشنبې په ورځ (د سلواغې ۱۳مه) په یوې خبرپاڼه کې ویلي، چې له دې ډلې د نیمروز د ورېښمو پله له لارې ۲۳، د هرات د اسلامکلا له لارې ۱۲، د کندهار د سپين بولدک له لارې ۱۲ او د ننګرهار د تورخم له لارې ۲۶۱ کورنۍ افغانستان ته ستنې شوې دي.
په خبرپاڼه کې راغلي، چې ۵۲۵ نورې کورنۍ یې په همدې ورځ خپلو سیمو ته لېږدولې دي. طالبانو ویلي، چې له ټولو ستنو شویو کډوالو کورنیو سره یې په بېلابېلو برخو کې مرستې کړې دي.
له بل پلوه د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت وایي، په تېرې مرغومي میاشت کې شاوخوا ۱۴زره او ۴۱۹ کورنۍ له ترکیې، ایران او پاکستان نه په خپله خوښه او جبري توګه افغانستان ته ستنې شوې دي. دغه وزارت وایي، چې ستنو شویو کډوالو ته یې اړینې مرستې هم برابرې کړې دي.
په تخار کې د طالبانو د کرنې، اوبو لګولو او مالدارۍ ریاست ویلي، د دغه ولایت په بنګي، ورسج، ینګي کلا او چال ولسوالیو کې د سبو د تولید او د کاري زمینو د برابرولو لپاره ۵۵ نوې شنې خونې جوړې شوې چې د بزګرانو اقتصادي بیاوړتیا کې به مرسته وکړي.
یاد ریاست څرګنده کړې، چې یادې شنې خونې د بزګرانو لپاره د سبو د زیات تولید، د کاري زمینې برابرولو او د اقتصادي پیاوړتیا په موخه جوړې شوې دي. طالب چارواکي وايي، دغه نوښت به بزګرانو ته د خپلو حاصلاتو د زیاتوالي فرصت برابر کړي او په سیمه کې به د کرنې په برخه کې مثبتې پایلې ولري.
له بل پلوه د طالبانو د کرنې، اوبو لګولو او مالدارۍ وزارت د تولیداتو خونه وایي، چې روان لمریز کال کې په افغانستان کې ۱۵۰ معیاري سړې خونې جوړې شوې دي. د یاد وزارت په وینا؛ دغه سړې خونې له ۲۰ څخه تر ۵زره ټنو پورې د ساتنې ظرفیت لري.
د یادو خونو په اړه دغه څرګندونې په داسې حال کې دي، چې افغان بزګران او بڼوال بیا شکایت کوي چې د سړو خونو د نشتوالي له کبله یې توکي په کمه بیه پلورل کېږي. ځینې بزګرانو او بڼوالو له افغانستان انټرنشل-پښتو سره په خبرو کې ویلي، مجبور دي چې خپل کرنیز توکي په نشت بیه وپلوري ځکه چې د ساتنې لپاره امکانات نهلري.
د پاکستان د الوګانو بازار د زیات تولید او له افغانستان سره د سوداګریزې راکړې ورکړې بندېدو له امله سخت زیانمن شوی او بیې یې په چټکۍ سره کمې شوې دي. اقتصادي شنونکي دغه وضعیت د کرنې په برخه کې د پاکستان حکومت د ناسم پلان او کمزورې پالیسۍ پایله بولي.
د پاکستان ډان ورځپاڼې د راپور له مخې؛ له افغانستان سره د ډيورنډ کرښه د ۲۰۲۵کال د اکتوبر له نیمایي راهیسې تړل شوې، چې له امله یې د پاکستان د الوګانو صادرات درېدلي او کورني بازارونه له اضافي محصول ډک شوي دي. دا په داسې حال کې ده، چې افغانستان د پاکستان د الوګانو له مهمو پېرودونکو هېوادونو ګڼل کېږي.
په تېرو کلونو کې د لوړو بیو له امله بزګرانو په پنجاب او خیبر پښتونخوا کې د الوګانو کرکېله پراخه کړې ده. یوازې په ۲۰۲۴ ـ ۲۰۲۵کال کې د الوګانو کرنیزه ساحه ۱۴ سلنه زیاته شوې او تولید ۹.۴ مېلیون ټنو ته لوړ شوی.
په پنجاب کې چې د پاکستان نږدې ۹۵ سلنه الوګان تولیدوي، دغه ساحه په ۲۰۲۵ ـ ۲۰۲۶کال کې لا ۲۴ سلنه نوره هم زیاته شوې ده. د لوړ حاصل لرونکو تخمونو کارول او مناسب موسم هم د تولید د زیاتوالي لامل شوی دی.
د کرنې د شنونکو د اټکل له مخې؛ روان کال کې به د پاکستان د الوګانو تولید نږدې ۱۲ مېلیون ټنو ته ورسېږي، خو حکومت له وړاندې د صادراتو د پراخولو لپاره هېڅ جدي ګام نهدی پورته کړی.
راپور زیاتوي، که څه هم له افغانستان سره د سوداګریزو لارو پرانیستل کولای شي یو څه فشار کم کړي؛ خو تولید دومره لوړ دی چې حتی د پخوانیو کلونو په کچه صادرات هم د اضافي محصول د جذب لپاره بسنه نهکوي.
په تېرو کلونو کې پاکستان هر کال له ۴۰۰زره تر ۵۰۰زره ټنه الوګان افغانستان او نورو هېوادونو ته صادرول. اوس د بیو د سخت سقوط له امله بزګران له سترو مالي زیانونو سره مخ دي، په داسې حال کې چې د سرې، تخم او نورو کرنیزو توکو بیې هم لوړې شوې دي.
سره له دې د پاکستان فدرالي او ایالتي حکومتونو تر اوسه یوازې دومره کړي، چې د ایران له لارې د ځینو هېوادونو پر لور د صادراتو اجازه یې ورکړې؛ خو دغه لار د لېږد لوړ لګښتونه لري او د پاکستاني الوګانو سیالي کمزورې کوي.
اقتصادي شنونکي خبرداری ورکوي، که حکومت د بزګرانو ملاتړ ونه کړي، راتلونکو کلونو کې به د الوګانو کرکېله کمه شي.
ایراني چارواکي وایي، د ایران، افغانستان او چین ترمنځ د درېاړخیزې سوداګریزې، صنعتي ازادې سیمې د جوړېدو طرحه چې مرکز یې د سوېلي خراسان ولایت ټاکل شوی؛ کولای شي د ایران ختیځ د سیمې په یوه مهم ترانزیتي مرکز بدل کړي.
د سوېلي خراسان د اقتصادي او مالي چارو عمومي رییس مرتضی ذاکریان ویلي، د دغه نوښت اساسي موخه د اقتصادي پراختیا ترڅنګ د سیمې د هېوادونو ترمنځ د همکاریو پراختیا او د بندیزونو بېاغېزې کول دي.
د هغه په وینا؛ دغه ازاده سیمه د درېیو هېوادونو د اقتصادي ظرفیتونو پر ګډ کار ولاړه ده او سوېلي خراسان د خپل ځانګړي جغرافیایي موقعیت له امله د یادې پروژې لپاره مهم محور بلل کېږي.
دغه ولایت له افغانستان سره مستقیمه پوله لري، د هېواد له مهمو رېل پټلیو او لویو لارو سره نښلول شوی او د چین د «یو کمربند، یوې لارې» سترې پروژې د ځمکنۍ برخې په مسیر کې موقعیت لري.
بل لور ته د طالبانو د حکومت ځینو چارواکو هم د یادې طرحې هرکلی کړی دی. د هرات لپاره د طالبانو والي اسلام جار تازه د دوغارون ـ تایباد سرحدي لارې ته د سفر پر مهال له ازادې سوداګریزې سیمې لیدنه کړې او له ایراني سیمهییزو چارواکو سره یې خبرې هم کړې دي.
اقتصادي شنونکي وایي، په دغه پروژه کې د ایران رول د ټرانزیتي دهلیزونو د امنیت او اسانتیا برابرول دي؛ څو چین او افغانستان وکولای شي د ایران له لارې په کم لګښت ازاده اوبو ته لاسرسی ومومي.
د ایراني لوري په باور؛ د یادې ازادې سیمې فعالېدل به ایران ته د ترانزیت له درکه د پام وړ عواید برابر کړي، پانګونه به جلب کړي او په ختیځو ولایتونو کې به د کار زمینه پراخه کړي.
د راپور له مخې؛ افغانستان به د دغه دهلیز له لارې نړۍوالو بازارونو ته اسانه لاسرسی ومومي، د کرنې او کانونو پر بنسټ اقتصاد به وده وکړي او د پاکستان او شمالي مسیرونو پر اوږدو لارو به یې تکیه کمه شي.
چین هم دغه پروژه د خپلې «یو کمربند، یوې لارې» ستراتېژۍ برخه بولي، چې د سیمې هېوادونو ته د سوداګرۍ خوندي او ارزانه ځمکنی مسیر برابروي. ایراني مسوولین ټینګار کوي، چې دغه طرحه یوازې یوه اقتصادي پروژه نه؛ بلکې د سیمې لپاره یو ستر ژیو سټراټژیک ګام دی، چې کولای شي د ایران، افغانستان او چین ترمنځ دوامدارې اقتصادي اړیکې رامنځته کړي او سیمهییز ثبات ته وده ورکړي.
د هند حکومت د راتلونکي مالي کال بودجه کې له یو شمېر ګاونډیو هېوادونو سره خپلې پراختیایي مرستې زیاتې کړې دي. هندي رسنیو راپور ورکړی، چې په دې لړ کې د افغانستان، منګولیا، نیپال او سریلانکا په څېر هېوادونو ته ځانګړې شوې بودجه د پام وړ پراخه شوې ده.
د هند زي نیوز رسنۍ د راپور له مخې؛ د افغانستان لپاره ځانګړې شوې مرسته له ۱۰۰ کروړه څخه ۱۵۰ کروړه روپیو ته لوړه شوې ده. د راپورونو له مخې؛ په نوې بودجه کې د افغانستان د ونډې زیاتوالی د هند لهخوا په هېواد کې د پلي کېدونکو نوو پروګرامونو او پروژو ښکارندویي کوي. خو له بل پلوه بیا له بنګلهدېش سره د ترېنګلو اړیکو له امله ځانګړې شوې بودجه کمه شوې ده.
دا په داسې حال کې ده، چې له پاکستان سره تر کړکېچ وروسته په وروستیو میاشتو کې له هند سره د طالبانو اړیکې خورا پراخې شوې دي. هند په تېر ۲۰۲۵کال کې په کابل کې د هند ماموریت د سفارت تر کچې لوړ کړ.
له تېر اکټوبر راهیسې هند ته د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي په ګډون د یادې ډلې یوشمېر وزیرانو هم سفرونه کړي دي.
د بلوڅ ازادۍ پوځ وړمه ورځ (شنبه د سلواغې ۱۱مه) پر یوه وخت د بلوچستان پر کوټه، سیبۍ، نوشکي، چین او نورو سیمو پراخ بریدونه وکړل. لومړی برید ځانمرګی برید وو، چې د بلوچستان په نوشکي کې د پاکستان د ایاېسای پر مرکز وشو. سرچینې افغانستان انټرنشنل ته وايي، دغه بریدګره «ښځه» وه.
سرچینې افغانستان انترنشنل ته وايي، په نوشکي کې د ایاېسای پر مرکز د موټر بم په وسیله ځانمرګې بریدګره «اصفه منګل» نومېده او د نوشکي د قاضياباد اوسېدونکې وه.
سرچینې وايي، اصفه منګل د ۲۰۰۲ کال د اکتوبر پر دویمه په نوشکي سیمه کې زېږېدلې وه او په ۲۱ کلنۍ کې (د ۲۰۲۳ کال د اکتوبر په ۲مه) د بلوڅ ازادي غوښتونکي پوځ د مجید برګېډ له واحد سره یو ځای شوه. د بلوڅ لېبرېشن ارمي (BLA) یا د «بلوڅ ازادي غوښتونکو» کې د مجید برګېډ واحد د ځانمرګو بریدونو مسوولیت لري او تر ټولو پېژندل شوی واحد ګڼل کېږي.
د سرچینو په وینا، اصفې منګل د ۲۰۲۴ کال په جنورۍ کې د ځانمرګي برید پرېکړه وکړه او بالاخره وړمه ورځ (شنبه د سلواغې ۱۱مه د جنورۍ ۳۱مه) د یوه موټر بم په وسیله په نوشکي سیمه کې د ایاېسای پر مرکز برید وکړ.
ویل کېږي په دې برید کې د ایاېسای او پاکستاني پوځ یو شمېر سرتېرو ته هم مرګژوبله اوښتې، خو د پاکستان حکومت تر خپلې وسې خپلو وسلهوالو ځواکونو ته د اوښتې مرګژوبلې کره شمېر پټوي.
دا په داسې حال کې ده، چې تر دې مخکې هم په بلوچستان کې د ښځو په وسیله ځانمرګي بریدونه شوي دي.
په بلوچستان کې د ازادي غوښتونکو بلوڅانو د وړمې ورځې په پراخو بریدونو کې د بلوچستان د اعلی وزیر سرفراز بګټي په وینا، ۳۱ ولسي وګړي، ۱۷ پاکستاني سرتېري او ۱۴۵ وسلهوال وژل شوي دي.
کوټه کې ځایي خبریال وایي، د بلوڅ بېلونپالو برید کابو شوی او اوس په سیمه کې وضعیت عادي حالت ته راګرځېدلی دی.
له دې سره، د پېښور پوهنتون استاد عبدالرحمان خلیل وایي چې بلوڅانو ته خپل حقونه ورکړل شوي، خو هندوستان پهکې لاسوهنه کوي چې له امله یې حالات خراب شوي دي.
بلوچستان د پاکستان یوه محرومه، خو لویه صوبه ده چې د دغه هېواد د ټولې جغرافیا ۴۴سلنه ساحه تشکیلوي، خو نفوس یې له شلو میلیونو یو څه کم دی.په دې کې شاوخوا تر نیمايي یې پښتانه دي. دا سیمه له پراخو طبیعي زېرمو هم برخمنه ده. دغه صوبه سره زر، ګاز، د ډبرو سکاره او نورې ارزښتمنې کاني سرچینې لري.
د پاکستان او بلوڅانو تر منځ شخړه څه نوې مساله نهده. پاکستان په ۱۹۴۷کې جوړ شو، تر دې وخته بلوڅانو د «کلات» په نوم خپل بېل دولت درلود او واکدار یې خان احمد یار خان وو.
کلات د برېتانوي هند پر مهال هم د هند برخه نه وو، که څه هم په نولسمه پیړۍ کې د انګلیسانو پوځ کلات اشغال کړ او پر خپلې تحت الحمایه سیمې یې بدل کړ، خو بیا هم کلات داخلي خودمختاري درلوده، کله چې انګلیسان له هند څخه ووتل، نو د کلات خان احمد یار خان د ازادۍ اعلان وکړ. یو کال کلات خپلواک پاتې شو، په ۱۹۴۸ کې پاکستان پرې برید وکړ او کلات یې اشغال کړ او په زور یې په پاکستان کې ورګډ کړ. د کلات د خان کشر ورور شهزاده عبدالکریم غره ته لاړ او وسلهواله مبارز یې پیل کړه. دا د پاکستان په ضد د بلوڅو لومړنی وسلهوال پاڅون دی.
بلوڅ بېلتونپالي غورځنګونه که څه هم په پیل کې سره یو ځای وو، خو د ځینو خپلمنځنیو ناخوښيو له امله پر شپږو مهمو برخو وېشل شوي، مګر د ټولو موخه لا هم یوه ده: «خپلواکي او د خپلي سیمې د سرچینو واک او اختیار».
بلوڅ لېبرېشن ارمي (BLA) : د «بلوڅ ازادي غوښتونکو» تر ټولو پخوانی وسلهوال تحریک بلل کېږي، چې خپله مبارزه یې د بالاچ مري په مشرۍ پیل کړه. بالاچ مري په ۲۰۰۷ کال کې ووژل شو او وروسته د دغه تحریک مشري استاد اسلم مري ته وسپارل شوه.
استاد اسلم مري د ۲۰۱۸ کال د ډسمبر پر ۲۵مه د کندهار په عینو مېنه کې د یوه ځانمرګي برید له امله ووژل شو، چې بیا له هغه وروسته بشیر زېب د بياېلاې مشري په غاړه واخیسته او تر اوسه د همدې ډلې مشر دی او د وړمې ورځې جګړه یې هم په خپله رهبري کوله.