کندهار کې تازه ستنې شوې سلګونه کورنۍ وایي، چې د ژمي په سړه هوا کې له سختو بشري ستونزو سره مخ دي؛ خو لاهم ورته لازمې مرستې نهدي رسېدلې. دغه کورنۍ زياتوي، له راستنېدو وروسته اوس نه د اوسېدو مناسب ځای لري، نه کافي خواړه او نه هم روغتیايي اسانتیاوې.
سره له دې چې طالبان هره ورځ له ستنېدونکو کډوالو سره د مرستې خبره کوي؛ په کندهار کې له ایران او پاکستان نه یوشمېر تازه ستنو شویو کډوالو کورنیو د دوشنبې په ورځ (د سلواغې ۲۷مه) افغانستان انټرنشنل ـ پښتو سره په خبرو کې د طالبانو له مرستندویه ادارو شکایت کړی.
د همدې کډوالو په خبره؛ د مرستو لپاره اړوندو ادارو ته ورځي؛ خو په سپکه لهجه رټل کېږي او ان ښځې له سپکو الفاظو سره مخ کېږي. د پنځو ماشومانو یوه مور بيبي عاليه چې له پاکستان نه تازه ستنه شوې؛ له څو اونیو راهیسې په خېمه کې ژوند کوي.
هغه وایي، د شپې سړه هوا د زغملو نهده او ماشومان یې په پرلهپسې توګه ناروغه کېږي. هغې د خپلو خبرو په پیل کې وویل، چې د ماشومانو ټوخی او تبه یې ورځ تر بلې زیاتېږي او د درملو د پېرلو توان نهلري.
د نوموړې په وینا: «کله چې کندهار ته راغلو ویل کېدل، چې له موږ سره به مرسته کېږي؛ خو اوس هېڅ هم نهشته، موږ په خېمه کې ژوند کوو. د شپې یخ باد راځي، ماشومان مې ټوله شپه ژاړي، یو ماشوم مې سخت ناروغه شو، ډاکټر ته د وړلو پیسې نهلرو، کله چې د مرستې لپاره ورځو راته وایي نور مه راځئ».
د شېر پاچا په نوم یو بل تازه ستون شوی کډوال چې د کورنۍ ټول مسوولیت په غاړه لري وایي، د بېکارۍ او د سرپناه نشتوالي یې ژوند ورته په عذاب بدل کړی. هغه وایي، چې د کور کرایه نهشي ورکولای او مجبوره دی له خپلې کورنۍ سره په خېمه کې ژوند وکړي.
هغه زیاته کړې: «موږ نه کار لرو نه کور، که لږه مرسته وای لږ تر لږه به مو خېمه ګرمه کړې وای. ماشومان مې د یخ له امله ناروغه دي، هر ځای ته چې ولاړ شو یوازې سپکې سپورې اورو؛ هېڅوک زموږ حالت ته نهګوري».
یو عمر خوړلی سپینږېری چې د سختې مجبورۍ له امله د طالبانو تر واک لاندې د کډوالو ریاست ته تللی و وایي، هلته ورسره داسې چلند شوی چې لا یې هم له یادولو سره سترګې له اوښکو ډکېږي.
هغه وویل، چې د کورنۍ ټول امید یوازې ده ته دی؛ خو د مرستې پر ځای سپک وضعیت ورسره شوی. نوموړي په ژړغوني او لړزېدلي غږ وویل: «زه ډېر مجبوره یم، ولاړم چې مرسته یو څوک راسره وکړي. د کډوالو ریاست سره یوه طالب راته وویل، مرسته نهشته ولاړ شه سپين ږېری یې مړ شه. زه یې ډېر مایوسه کړم، ما ورته وویل څنګه مړ شم؟ زما لمسیانو ماته سترګې نیولې دي».
ښځې هم د مرستو د نشتوالي تر څنګ د ناوړه چلند له امله شکایت کوي او وايي، کله چې دوی د مرستې پوښتنه وکړي په سپکو الفاظو ورته ځواب ورکول کېږي. د یوې راستنې شوې کورنۍ سرپرسته وایي: «موږ ته وایي، د کډوالو ریاست ته ورسئ چې هلته ورسو وايي، سرې میاشتې ته ورسئ یا راته وایي، چې نور مه راځئ، مرسته نهشته. ځینې وخت خو داسې خبرې راته کېږي، چې انسان شرمېږي. موږ خو یوازې د خپلو ماشومانو لپاره مرسته غواړو موږ څه وکړو چېرې ولاړ شو؟»
راستانه شوي کډوال وایي، یوازې له لږ شمېر کورنیو سره د طالبانو تر واک لاندې د افغاني سرې میاشتې له لوري یو څه نغدي مرسته شوې؛ خو دغه مرسته د ټولو لپاره نهده او د ژمي د سختو اړتیاوو پر وړاندې هېڅ بسنه نهکوي.
راستنې شوې کورنۍ له ملي او نړۍوالو مرستندویه بنسټونو غوښتنه کوي، چې د ژمي په دې سړه هوا کې دوی ته بېړنۍ مرستې ورسوي، د سرپناه ستونزه یې حل کړي او د ښځو، ماشومانو او سپین سرو پر وړاندې د سپک چلند مخه ونیسي. د دوی په وینا؛ که دغه وضعیت همداسې دوام وکړي دا به یو جدي بشري ناورین ته لاره هواره کړي.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.