د خوړو نړۍوال پروګرام: پر ډیورنډ کرښه وروستيو نښتو د افغانستان بشري ناورین لا ژور کړی

سره له دې چې ځينو هېوادونو د منځګړيتوب چمتووالی ښودلی؛ خو لاهم د خبرو اترو د پيل يا هوکړې ته د رسېدو روښانه څرک نه ليدل کېږي. پاکستان د طالبانو پر ضد خپل پوځي عمليات «غضب‌للحق» نومولي او طالبانو د پاکستان پر ضد خپلو بريدونو ته «ردالظلم» نوم ورکړی دی.

سې‌شنبې (د کب ۱۲مه) ځينو سرچينو افغانستان انټرنشنل ته راپور ورکړی، چې په پنجشېر، کابل، بدخشان، کونړ او کاپيسا ولايتونو کې د الوتکو د ګزمې، چاودنو او له ځمکې هوا ته د توغنديو د توغولو غږونه اورېدل شوي دي.

پاکستان ادعا کړې، چې تراوسه يې لږترلږه ۴۶۴ طالب جنګيالي وژلي او ۶۶۵ نور يې ټپيان کړي دي. د پاکستان د اطلاعاتو وزير هم ويلي، چې ۱۸۸ د طالبانو پوستې ويجاړې شوې، ۳۱ پوستې نيول شوې او ۱۹۲ټانکونه او زغروال وسايط له‌منځه وړل شوي دي.

طالبانو بيا ويلي، چې په تېرو ورځو کې يې ۱۰ پاکستاني پوستې نيولې او يو ټانک يې ويجاړ کړی، له ۱۵۰ زيات پاکستاني ځواکونه وژل شوي او ۲۰۰ نور ټپيان دي. طالبانو يوازې د خپلو ۲۸ جنګيالو وژل کېدل تاييد کړي او ويلي يې دي، چې ۴۲ تنه ټپيان شوي هم دي. هغوی همداراز ادعا کړې، چې پنځه پاکستاني بې‌پيلوټه الوتکې يې نسکورې کړې دي.

طالبانو تور پورې کړی، چې د پاکستان په بريدونو کې ملکي وګړي په نښه شوي او کورونه، جوماتونه، ښوونځي او کلينيکونه په قصدي ډول ويجاړ شوي دي. هغوی له ملګرو ملتونو او د بشري حقونو له بنسټونو غوښتي، چې دغه کړنې وغندي.

په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه پلاوي (یوناما) اعلان کړی، د پنځو ورځو نښتو پرمهال لږترلږه ۴۲ ملکي وګړي وژل شوي او ۱۰۴ نور ټپيان دي چې ښځې او ماشومان هم په‌کې شامل دي. شاوخوا ۱۶زره کورنۍ بې‌ځايه شوې دي. بريدونو بشري تاسيساتو ته هم زيان رسولی.

پاکستان د يوناما راپور رد کړی او ويلي يې دي، چې دغه راپور د طالبانو پر شمېرو ولاړ دی. په پاکستان کې امنيتي سرچينو ادعا کړې، يو مشهور افغان طالب قوماندان چې غوښتل يې له ډیورنډ کرښې هغې غاړې ته واوړي؛ په لنډي کوتل کې وژل شوی دی.

د طالبانو وياند مرستيال حمدالله فطرت له نړۍوالې ټولنې غوښتي، چې د پاکستان بريدونه وغندي او خبرداری يې ورکړی که بريدونه همداسې دوام وکړي؛ نو په کابل کې به د پاکستان سفارت وتړل شي.

جان ایلیف وویل، سږ کال به ۳.۷ مېليونه افغان ماشومان د خوارځواکۍ درملنې ته اړتيا ولري. په افغانستان کې د خوړو نړۍوال پروګرام مشر د سې‌شنبې په ورځ په جنیوا کې د يوې ناستې پرمهال ويلي، د ماشومانو ترمنځ سخته خوارځواکي په چټکۍ سره زياتېږي او د بودجې کمښت د دې لامل شوی چې دغه اداره يوازې له هرو څلورو اړمنو ماشومانو څخه د يو ماشوم درملنه وکړي.

هغه زياته کړه، ځينې ماشومان ان کلينيکونو ته د رسېدو اسانتیاوې هم نه‌لري او يوشمېر يې د درنو واورو له امله په غرنیو او لرو پرتو سيمو کې بند پاتې دي. هغه خبرداری ورکړی: «هغه څه چې زه ترې وېريږم دا دي، چې کله د مارچ په پای يا د اپرېل په مياشت کې واورې ويلي شي؛ نو موږ به پوه شو چې په کليوالو سيمو کې د ماشومانو د مړينې شمېر ډېر لوړ و».

ایلیف زياته کړه، له ۲۰۲۳کال راهيسې له ایران او پاکستان نه د کډوالو د اېستلو لړۍ کې تراوسه له پنځو مېليونو زيات کسان بېرته افغانستان ته ستانه شوي چې دغه کار پر محدودو سرچينو نور هم فشار زيات کړی دی.

هغه وويل، ډېر بېرته ستانه شوي کسان هغو سيمو ته نږدې مېشت دي چې په وروستيو ورځو کې د پاکستان او طالبانو ترمنځ نښتې په‌کې شوې دي او له همدې امله د خوړو نړۍوال پروګرام اړ شوی چې په دغه سيمو کې خپل ځينې خدمتونه وځنډوي. هغه ټينګار وکړ: «موږ اټکل کوو، چې د دغه نښتو له امله به سخته خوارځواکي نوره هم زياته شي؛ ځکه خلک له روغتيايي خدمتونو بې‌برخې کېږي».

د هغه په وینا؛ دغه حالت د لسګونه زره ماشومانو ژوند له ګواښ سره مخ کوي.

د برېتانیا د کورنیو چارو وزارت اعلان کړی، چې تر دې وروسته په دغه هېواد کې کډوالي هم لنډمهالې ده او په هرو ۳۰ میاشتو کې به د کډوالو وضعیت وارزول شي.

د دغه هېواد د کورنیو چارو وزیرې شبانه محمود د لنډمهالې کډوالۍ وضعیت په اعلانولو سره ویلي، تر دې وروسته بالغ کسان به په لنډ مهالي توګه د کډوال په توګه ومنل شي او تر ۳۰ میاشتو وروسته به یې وضعیت بیا له سره وارزول شي او که هېوادونه یې خوندي وګڼل شي، نو باید بېرته خپل هېواد ته ستانه شي.

د نوموړې په وینا، هغه کډوال چې لا هم په خپلو هېوادونو کې له ګواښ سره مخ دي ملاتړ ته به یې دوام ورکړل شي، خو هغه کسان چې هېوادونه یې خوندي شوي او نور محافظت ته اړتیا نه‌لري، نو تمه ترې کېږي چې بېرته خپلو هېوادونو ته ستانه شي.

دغه پالیسي د ډنمارک له تجربې څخه په الهام اخیستنې جوړ شوی چې په تېره یوه لسیزه کې یې د پناه غوښتنې غوښتنلیکونه ۹۰ سلنه کم شوي دي.

د کډوالو او پناه غوښتونکو په تړاو د برېتانیا په نوې پالیسۍ کې یو کس ته تر ۲۰ کلونو پورې د دایمي استوګنې حق نه‌ورکول کېږي او همداراز د اوس لپاره د کورنیو د یو ځای کېدو بهیر هم ځنډول شوی دی.

د دغې پالیسۍ له‌مخې، برېتانیا ماهرو کسانو ته په برېتانوي ټولنه کې د ادغام زمینه برابروي او بې‌سرپرسته ماشومان به یوازې د ۵ کلونو لپاره د اوسېدو اجازه ولري.

د برېتانیا د کورنیو چارو وزیرې شبانه محمود ویلي: «دا هېواد به تل د هغو کسانو لپاره امن ځای وي چې له جګړې او ځورونې تښتي. خو موږ باید ډاډ ترلاسه کړو چې زموږ د پناه غوښتنې سیستم داسې انګېزې نه‌رامنځته کوي چې خلک خطرناکو سفرونو ته وهڅوي او د انسانانو د قاچاق وړونکو جېبونه ډک کړي».

د هغې په وینا، کله چې د یوه کډوال هېواد خوندي شي نو یاد کډوال باید بېرته خپل هېواد ته ستون شي.

د طالبانو له پېښو سره د مبارزې چمتووالي ادارې رييس نورالدین ترابي په دې کتنه کې وویل، د افغانستان خلک د طبیعي پېښو له امله له داخلي بې‌ځایه کېدو او له ګاونډیو هېوادونو څخه په جبري توګه له ستنېدو سره مخ دي، نو له همدې امله خوراکي، غېرخوراکي او د نغدي مرستو ته اړتیا لري.

هغه له بشري مرستندویه موسسو څخه غوښتنه وکړه، چې له افغانانو سره دې په هره برخه کې مرستې وکړي.

د طالبانو له پېښو سره د مبارزې چمتووالي ادارې د خبرپاڼې له‌مخې، په دې کتنه کې له ماشومانو څخه د ملاتړ موسسې رييس هوجا بویار وویل، چې افغانان د تاریخ په اوږدو کې له ډېرو ستونزو سره مخ شوي او له یادې ادارې یې وغوښتل، چې د وروستیو جګړو له امله د داخلي زیانمنو کورنیو لېست ورکړي، څو ورسره نغدي مرستې وکړي.

پاکستان شپږ ورځې مخکې په خېبرپښتونخوا او ځينو نورو سیمو کې له چاودنو او بریدونو وروسته پر افغانستان هوايي بریدونه پیل کړل او ورسره جوخت طالبانو هم له څو ساعتونو وروسته ځوابیه بریدونه پيل کړل او لا هم د دواړو لوریو تر منځ جګړه روانه ده.

په دې لړ کې د ترکیې ولسمشر رجب طیب اردوغان د سې‌شنبې په ورځ (د کب ۱۲مه) د پاکستان له لومړي وزیر شهباز شریف سره په ټلیفوني اړیکه کې د دواړو لوریو تر منځ د اوربند غوښتنه وکړه.

په همدې تړاو د ترکیې د ولسمشرۍ ماڼۍ په خبرپاڼه کې په افغانستان کې د پاکستان د هوايي بمباریو له امله ملګي وګړو ته د اوښتې مرګ‌ژوبلې په تړاو څه نه‌دي ویل شوي.

طالبان بیا وايي، له پاکستان سره روانه جګړه «پر موږ تحمیل شوې» او دوی دفاعي حالت کې دي. د دغې ډلې د ویاند مرستیال حمدالله فطرت د سې‌شنبې په ورځ په یوه خبري کنفرانس کې وویل، له پاکستان سره جګړې دوام ته پوره چمتووالی لري.

د هغه په وینا، د کابل، لغمان، خوست، کندهار او کونړ په ګډون په څو ولایتونو کې د پاکستان په هوايي بریدونو کې د عامو خلکو کورونه بمبار شوي، ۱۱۰ ملکي وګړي وژل شوي، یو شمېر نور ټپیان شوي او له پراخ مالي زیانونه سربېره سلګونه کورنۍ بې‌ځایه شوې دي.

د نوموړي په وینا، د دغې جګړې په تړاو تر اوسه چین، روسیې او یو شمېر اروپايي هېوادونو د جګړې د پای ته رسېدو لپاره هڅې پیل کړي او اړیکې یې نیولي دي او همداراز یې خبرداری ورکړ، چې د دوی «دفاعي» جګړه به تر هغې دوام مومي، څو چې «تجاوز» پای ته نه‌وي رسېدلی.