د ملګرو ملتونو یوه لوړپوړې چارواکې وایي، چې افغانستان په داسې حال کې له بېلابېلو بحرانونو سره مخ دی چې له ایران څخه د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو د زیاتېدو احتمال هم شته، او د دغو کډوالو وضعیت ته رسېدنه به یوه لویه ننګونه وي.
جورجټ ګانیون، چې په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د مرستندوی ماموریت (یوناما) سرپرسته ده، وایي د ملګرو ملتونو اړوند بنسټونه هڅه کوي هغه مرستې چمتو کړي چې ښایي له ایران څخه افغانستان ته د راستنېدونکو کډوالو لپاره اړینې وي.
هغې زیاته کړه، چې د د کډوالو په چارو کې د ملګرو ملتونو عالي کمېشنري او د کډوالۍ نړیوال سازمان په څېر بنسټونه د افغانستان او ایران پر پوله او همدارنګه د هېواد دننه په کوربه ټولنو کې د مرستو د وړاندې کولو لپاره چمتووالی نیسي.
د نوموړې په وینا، د دې وضعیت اداره کول به اسانه نه وي، ځکه په تېر شاوخوا یو نیم کال کې له ایران او پاکستان څخه تر څلور میلیونو ډېر افغان کډوال بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.
د یوناما سرپرستې همداراز د افغانستان او پاکستان ترمنځ وروستیو نښتو ته اشاره وکړه او ویې ویل چې دغو نښتو د ملکي وګړو تلفات زیات کړي او د بشري مرستو د لېږد بهیر یې هم له خنډونو سره مخ کړی دی.
د هغې په خبره، د افغانستان او پاکستان ترمنځ د لارو بند پاتې کېدل چې د تېر اکتوبر میاشتې راهیسې دوام لري، د پولې دواړو غاړو خلکو ته انساني او اقتصادي ستونزې رامنځته کړې دي.
هغې د بشري مرستو لپاره د مالي سرچینو له شدید کمښت څخه هم اندېښنه څرګنده کړه او زیاته یې کړه چې مرستندویه ادارو د ۲۰۲۶کال لپاره نږدې یو نیم تر دوو میلیارده ډالرو بودجه غوښتې ده، څو وکولای شي د افغانستان د نفوس نږدې نیمایي برخې ته مرستې ورسوي.
د هغې په وینا، د افغانستان د خلکو تر ټولو بیړنۍ اړتیاوې خوراکي توکي، سرپناه او روغتیايي خدمتونه دي، په ځانګړي ډول د ښځو او ماشومانو لپاره.
جورجټ ګانیون ټینګار وکړ چې ملګري ملتونه لا هم په افغانستان کې پر ښځو او نجونو د لګول شویو محدودیتونو د لرې کېدو غوښتنه کوي، ځکه د هغې په باور دا محدودیتونه د افغانستان او نړیوالې ټولنې ترمنځ د بشپړ تعامل پر وړاندې له مهمو خنډونو څخه دي او د هېواد پر اقتصادي او ټولنیز راتلونکې به پراخې اغېزې ولري.
د طالبانو او پاکستان ترمنځ د جګړې د اوږدېدو سره همهاله په خوست، پکتیکا، پکتیا او ننګرهار ولایتونو کې ځینو قومي مشرانو او پرنفوسه شخصیتونو سره د طالبانو والیانو ځانګړي ناستې کړي دي.
ځيني قومی مشرانو افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل، چې طالبانو د بیا ځلي واک ته رسېدو سره دې ډلې پخواني قومي مشران او پرنفوسه څېرې د طالبانو غونډو ته نه ور غوښتل او نه یې هم کومو ځانګړو غونډو ته بلنه ورکوله، خو له پاکستان سره د جګړې په جریان کې د طالبانو د قبایلو چارو ریاستونو اړیکې نیولي دي او خپلمنځي غونډې یې جوړې کړي دي ترڅو دوی د پاکستان ضد لاریونونو ته یې چمتو کړي.
په خوست کې یو قومي مخور وویل:«په تېرو څلورو کالونو کې زمونږ پوښتنه د طالبانو چارواکو ونه کړه، اوس چې ورباندې بده ورځ راغله ورڅخه غوښتل شوي چې د پاکستان پرضد یوه غونډه جوړه کړي.»
په خوست کې قومي مشرانو وویل، چې دا لومړی ځل دی چې د طالبانو د خوست ولایت مقام ته غوښتل شوي وو، د طالب چارواکو غوښتنه دا وه، چې د پاکستان پرضد او د طالبانو د ملاتړ لپاره غونډې او لاریونونه جوړ کړي او ولسي خلک یې د ګډون لپاره وهڅوي.
طالبانو له دې وړاندې د قومي مشرانو او پرنفوسه څېرو سره منظمې غونډې نه درلودې خو لومړی ځل د پاکستان او طالبانو ترمنځ د جګړو پر مهال تېره ورځ د طالبانو د ننګرهار والي محمد نعیم اخوند او د قومي مشرانو ترمنځ ناسته وشوه.
په دې ناسته کې د طالبانو د ننګرهار والي وویل:« که ولسونه د خپلو اولادونه ترڅنګ دریږي دا یې حق دی او مونږ یې ستاینه او هرکلی کوو.»
نه یوازې دا چې په ولایتونو بلکې طالبانو په کابل کې هم ځیني پخواني افغان چارواکي او د ولسي جرګې ځیني غړي اړ کړي و، چې په کابل کې خبري ناسته جوړه او د پاکستان پرضد جګړه کې د طالبانو ملاتړ اعلان کړي.
پکتیکا او خوست ولایتونو کې ځینو پخوانیو افغان نظامیانو وویل، چې طالبان په زوره ډیورنډ کرښې ته وړي ترڅو د پاکستان پرضد جګړه کې ورسره همکاري وکړي.
یو پخواني نظامي وویل:« د تېرو دریو ورځو راهسې پخواني نظامیان طالبان د جګړې لپاره له ځان سره وړي او تېره ورځ هم د پکتیکا په ارګون ولسوالۍ کې ګرځېدل ترڅو پخواني نظامیان پیدا کړي.»
د پرځېدلي جمهوریت ځینو نظامیانو وویل، چې طالبان د هغو کسانو په لټه کې دي ترڅو له دوی سره همکاري وکړي، چې درنو وسلو د کارولو وړتیا ولري.
د امنیتي ستونزو له امله د هغو پخوانيو افغان نظامیانو نومونه نشو په ډاګه کولی چې اوس مهال د طالبانو په لیکو کې د پاکستان پرضد جګړه کې برخه لري او په دې کې د هاوان او توپچي برخې زده کړي هم موجود دي.
د ترلاسه شو معلوماتو له مخې طالبانو نه یوازې د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې پرتو ولایتونو قومي مشران او نظامیان هڅولي چې د پاکستان پرضد روانه جګړه کې لاریونونه وکړي او د دوی ملاتړ وکړي بلکې په نورو ولایتونو کې هم ورته راپورونه شته، چې طالبانو په امر لاریونونه جوړ شوي دي.
د یادونې وړ ده، نن یولسمه ورځ ده چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ جګړه روانه ده، چې ملکیانو ته هم پکې مرګ ژوبله اوښتې ده او زرګونه کورنۍ د جګړې له امله له خپلو کورونو بې ځایه شوي دي.