د بښنې نړۍوال سازمان وایي، د طالبانو تر واکمنۍ څلور کاله وروسته هم افغانستان د بشري حقونو او ښځو پر وړاندې د پراخو سرغړونو او سانسور په یوه کړکېچن حالت کې دی.
دغه سازمان ټینګار کوي، چې نړۍواله ټولنه باید بېړنۍ، متحدې او جدي هڅې وکړي؛ څو د افغان ښځو او خلکو حقونه خوندي شي او د سرغړونو دوام ته د پای ټکی کېښودل شي. یاد سازمان د یوې اعلامیې په خپرولو سره ویلي، چې د طالبانو له واکمنۍ وروسته د افغانستان خلک په پراخه کچه د بشري حقونو د سرغړونې ښکار شوي دي.
په اعلامیه کې راغلي: «ښځو ته د ژوند هر اړخ بند شوی، شکنجه، ناسم چلند، تښتونې، زنداني کول او سانسور په بېساري ډول دوام لري. د ښځو د ازادۍ، سیاسي ګډون او ټولنیز حضور محدودیتونه لاهم پرځای دي».
د اعلامیې له مخې؛ د طالبانو لهخوا بدني سزاوو بېرته د بیا پیلولو او د خپلواک قضایي سیسټم د نشتوالي له کبله قربانیان د عدالت ترلاسه کولو هیڅ لار نهلري. په دغه اعلامیه کې د بشري حقونو فعالې ترینا ودود له قوله ویل شوي: «دا حیرانوونکې ده، چې نړۍواله ټولنه لاهم تمه لري طالبان به د بشري حقونو درناوی وکړي».
دغه سازمان له نړۍوالې ټولنې غوښتي، چې د طالبانو د بشري حقونو د سرغړونو د څار لپاره یو متحد او ځواکمن مېکانيزم جوړ کړي؛ څو د ښځو او نجونو حقونه خوندي کړي، د تبعیض ختمولو لپاره فشار راوړي او د بدني سزاوو د پای ته رسولو او د خپلواک قضایي سیسټم د رامنځته کولو لپاره عملي ګامونه واخلي.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.
