په ملګرو ملتونو کې د افغانستان دایمي استازولۍ د ښځو د نړۍوالې ورځې په مناسبت ویلي، چې دا ورځ په داسې حال کې په نړۍ کې نمانځل کېږي، چې په افغانستان کې د ښځې په توګه ژوند کول یو جرم ګڼل کېږي.
په ملګرو ملتونو کې د افغانستان استازي نصیراحمد فایق د ښځو د نړۍوالې ورځې په مناسبت د یوې اعلامیې په خپرولو سره ویلي، چې طالبانو د ښځو پر زدهکړو، کار او تګراتګ د بندیزونو ترڅنګ ان په عامه ټولنه کې د ښځو غږ هم غېرقانوني کړی دی.
په اعلامیه کې راغلي: «نړۍواله ټولنه دې له تشو غندنو تېره شي او د دې جنسیتي اپارټایډ عاملین دې حساب و کتاب ته راکش کړي».
په دغه اعلامیه کې د هغو افغان ښځو د زړورتیا ستاینه شوې، چې د طالبانو له بندیزونو سره سره د زدهکړو او نورو بنسټیزو حقونو د ترلاسه کولو لپاره خپل غږ پورته کوي.
سره له دې چې ملګرو ملتونو، د بشري حقونو ملاتړو سازمانونو او ګڼو هېوادونو د طالبانو لهخوا پر افغان ښځو د بندیزونو دوام ته سخت غبرګونونه ښودلې دي، خو لا هم طالبان له خپل درېځ څخه نه دي پر شا شوي او د افغانستان د نیم میلیون وګړو څخه یې د زدهکړو، کار او په عامه ټولنه کې د ګډون حق اخیستی دی.
له نن څخه ۱۱۸ کاله مخکې د امریکا په نیویارک کې ۱۵ کارګرو ښځو د ظلم، بېعدالتۍ او د جنسیتي توپير پر وړاندې د درېدو تاریخ جوړ کړ.
له ۱۹۰۸ کال څخه مخکې چې د ښځو کاري ساعتونه زیات او تنخواوې یې کمې وې او د نړۍ په هېڅ یوه هېواد کې ښځو د رایې ورکولو حق نه درلود، زرګونو ښځو د یوه اعتراضي لاریون په ترڅ کې د برابرۍ، لوړو تنخواوو، د کاري شرایطو د سمون شعارونه ورکړل او نړۍ یې په خپل غږ ولړزوله.
له دې اعتراضونو یو کال وروسته د ښځو ملي ورځ د امریکا د سوسیالست ګوند لهخوا اعلان شوه او په دې سره بیا د توپيري چلند پر ضد مبارزه نوره هم غښتلې شوه.
په ۱۹۱۰ کال کې د جرمني سوسیالستې مبارزې او د ښځو د حقونو فعالې کلارا زېټکېن په کوپنهاګن کې د کارګرو ښځو په نړۍوال کنفرانس کې د ښځو د نړۍوال پیوستون د ورځې په نامه د کال د یوې ورځې وړاندیز وکړ.
په دغه نړۍوال کنفرانس کې چې د نړۍ له ۱۷ هېوادونو څخه سلو ښځینه فعالانو برخه اخیستې وه، په یوه غږ سره د زېټکېن وړاندیز ومانه او د مارچ اتمه یې د ښځو د نړۍوالې ورځې په توګه اعلان کړه.
تر دې وروسته بیا په ۱۹۱۱ کال کې دغه ورځ په لومړي ځل په اتریش، ډنمارک، جرمني او سویتزرلېنډ کې ونمانځل شوه.
که څه هم ډېر کلونه دغه ورځ د ښځو د ورځې په نوم ونمانځل شوه، خو د نړۍوالو رسمي سازمانونو لهخوا یې بیا کوم رسمیت نهدرلود.
د نړۍ په ګوټ ګوټ کې په ځانګړې توګه بیا د اروپایي او امریکایي ښځو له کلونو مبارزو وروسته په ۱۹۷۵ کال کې د مارچ اتمه د ملګرو ملتونو لهخوا په رسمیت وپېژندل شوه.
د امریکایي او اروپایي ښځو د مبارزو له پیل څخه تراوسه پورې په ډېرو هېوادونو کې د هرې ورځې په تېرېدو او د مبارزو په دوام ښځو وار په وار خپل حقونه ترلاسه کړل.
د نړۍوالو سازمانونو د موندنو لهمخې، ډنمارک، سویس، سویډن، فنلینډ، ایسلینډ، لوګزامبورګ، ناروې، اتریش، هالنډ او نیوزیلېنډ په څېر هېوادونه د ښځو لپاره د ۱۰ غوره هېوادونو په نوملړ کې دي هغه هېوادونه چې د«څپ څپانده دولت» په کټګورۍ کې ډلبندي شوي، ترټولو خراب فعالیت لري.
په دې کټګورۍ کې افغانستان چې د «څپ څپانده دولت» درلودونکی دی، د ښځو پر وړاندې تر ټولو ناوړه حالت کې دی. د جورج ټاون انسټېټیوټ او د اوسلو د سولې څېړنیزې ټولنې د معلوماتو پر بنسټ، افغانستان د ښځو د پرمختګ له پلوه د ۱۷۷ هېوادونو په منځ کې وروستی ځای لري.
له افغانستان سربېره یمن، مرکزي افریقا، د کانګو ډېموکراټیک جمهوریت، سوډان، سوریه، سومالیا او عراق د ښځو لپاره تر ټولو بد هېوادونه بلل کېږي.
د افغانستان په معاصر تاریخ کې د ښځو وضعیت
شاه امانالله خان د افغانستان په کچه یو پرمختللی او عصري پاچا وو او د ښځو د تعلیم او پرمختګونو په برخه کې یې لوی لاس درلود .
نوموړي د افغانستان د پرمختګ لپاره ترټولو ډېره پاملرنه معارف ته کړې وه او د ښځو د پرمختګونو لپاره د شاه امان الله خان اصلي موخه دا وه، چې افغانې ښځې له جنسيتي توپیر پرته د اروپايي هېوادونو د فرهنګي هڅو د سیالۍ وړ وګرځي.
په ۱۹۱۹کال کې د هېواد د یاد مترقي پاچا په لارښوونه د خلکو لپاره د زدهکړو زمینه برابره شوه، چې د همدې پرېکړې په رڼا کې ملکه ثریا په ۱۹۲۰ کال کې د کابل د ښځو په یوې غونډه کې د خبرو پر مهال وویل: «ایا تاسې د اروپا له ښځو څخه هم ډېرې نازکې یاست؟ هغوی په فابریکو، ورکشاپونو او داشونو کې کار کوي او هېڅکله يې د ګرمۍ، یخنۍ او یا د دروند کار کولو څخه شکایت نه دی کړی».
د ملکه ثریا د خبرو په پای کې پنځوسو ښځو د پوهنې په ډګر کې خدمت کولو ته چمتو شوې، چې د ښځو او نجونو په ښوونه او روزنه کې فعاله ونډه واخلي او د نجونو د ښوونځي د پرانېستلو پر لور يې کوټلي ګامونه واخیستل، چې د همدې روڼ اندو ښځو د هڅو په ملاتړ په همدې کال ۱۹۲۰کې د نجونو د لومړني ښوونځي لپاره ځانګړی ځای وټاکل شو.
د نجونو لومړنی ښوونځی د افغانستان په تاریخ کې د لومړي ځل لپاره په رسمي توګه د ۱۹۲۱کال د جنورۍ په ۹مه د مستوراتو په نوم پرانیستل شو او کوچنیو نجونو لپاره يې د زدهکړې زمینه برابره کړه.
له دې سره د نجونو د زدهکړو لړۍ له سلګونو ستونزو او خنډونو سره دوام وکړ او د جمهوریت تر سقوط پورې د هېواد په بېلابېلو برخو کې مېلیونونو نجونو په ښوونځيو او پوهنتونونو کې زده کړې وکړې.
د شاه امانالله خان د واکمنۍ پرمهال د لومړي ځل لپاره ۱۵ نجونې د روغتیاپالنې په برخه کې د زدهکړو لپاره د ترکیې استانبول ته واستول وشوې.د شاه امانالله خان د واکمنۍ پرمهال په لومړي ځل د ښځو غورځنګ جوړ شو.
نوموړي د ښځو حرمسرا باطل اعلان کړه او ټولې هغه ښځې یې ازادې کړې، چې امیر حبیب الله خان هغوی په یوه ځای کې سره راټولې کړې وې او له دې سره یې اعلان وکړ، چې تر دې وروسته هېڅوک حق نه لري د هېواد په تاریخ کې حرمسرا جوړه کړي.
د دغه مترقي پاچا په کارنامو کې ښځو ته د زده کړو د زمینې د برابرولو ترڅنګ د کوچنیو نجونو د نکاح منع کېدل، په ښوونځيو کې د بهرنیو ژبو زده کړه، د کورني برده ګۍ له منځه تلل او له یوې څخه زیاتو ښځو سره د واده منع کېدل شامل دي، چې ځيني یې بیا عملي نشوې او یا هم د وخت په تېرېدو سره یې بدلون وکړ.
کله چې شاه امانالله خان جلا وطنی شو، سره له دې چې د ښځو د پرمختګونو لپاره باید ډېر نور کارونه هم شوي وای، خو برعکس یو ځل بیا د ښځو شا تګ بهیر پیل شو.
په تېرو درېیو لسیزو کې د افغان ښځو وضعیت ته کتنه
د ډېرو نظامونو له تلو راتلو وروسته په ۱۹۹۶ کال کې د ملا محمد عمر په مشرۍ د طالبانو پنځه کلنه دوره پیل شوه.
دغه دوره د ټولو ناخوالو ترڅنګ د افغان ښځو لپاره یوه سخته ځپونکې، تیاره او کړونکې دوره وه.
د ښځو او نجونو پروړاندې د ښوونځيو او پوهنتونونو دروازې بندې شوې، له کار کولو منع شوې، د چادري په سر کول جبري شول، له محرم پرته د ښځو پر تګ راتګ بندیز ولګېده او لسګونه نور ورته موارد و، چې ښځې ورسره مخ شوې.
دغې پنځه کلنې دورې د لسېزو په اندازه د ښځو د پرمختګونو مخه ونیوله.
له زدهکړو نیولې تر سپورټ، هنر، موسیقۍ او دې ته ورته لسګونه برخې وې، چې ښځو پهکې ستر تاوانونه وکړل.
په ۲۰۰۱ کال کې د طالبانو د واکمنۍ له ختمېدو او د یوې نوې ادارې په رامنځته کېدو سره بیاځلې د ښځو پرمختګونو ته زمینې برابرې شوې.
د پخواني ولسمشر حامد کرزي په مشرۍ د افغانو ښځو لپاره دا یوه ډېره د پرمختګونو ډکه دوره وه او په دې وخت کې افغان نجونو او ښځو له امنیتي او ټولنیزو ستونزو سره سره له زدهکړو څخه نیولې بیا تر سیاست، سپورټ، ولایت او ښاروالۍ، قضا او څارنوالۍ، موسیقي او همدارنګه تر ماسټری او دوکتورا پورې لوړې زدهکړې ترلاسه کړې او ډېرې ښې وځلیدلې.
واک ته د محمد اشرف غني له رسېدو وروسته د ښځو د پرمختګونو لپاره لا ډېرې زمینې برابرې شوې او د ښځو هیلې او موخې نورې هم زیاتې شوې، ځکه په دې وخت کې په پراخه توګه د ښځو ملاتړ وشو.
په لوړو څوکیو کې د ښځو ګورمال، په سیاست کې د ښځو پراخ حضور، په سوداګرۍ برخه کې د ښځو ډېره ونډه، په رسنیو کې د بې شمېره ښځو حضور، په سپورټ کې د ښځو لاسته راوړنې او دې ته ورته لسګونه نور موارد د ولسمشر غني د حکومتولۍ لاسته راوړنې بلل کېږي.
د جمهوریت بیا سقوط
دې لاسته راوړنو او پرمختګونو ته په کتو سره هېچا تصور نه و کړی، چې دا به یوه ورځ په دومره اسانۍ سره له لاسه ورکوي او ښځې به بیا ځلې د تېرو وختونو په شان شاتګ کوي او تیارو ته به ستنېږي.
د ۲۰۲۱ کال د اګسټ په پنځلسمه جمهوري نظام سقوط او یو ځل بیا طالبان پر ټول افغانستان واکمن شول او په لومړي ګام کې یې د ښځو وزارت ودانۍ د امربالمعروف او نهې عن المنکر پر وزارت بدله کړه.
په تېرو څه باندې څلورو کلونو کې پر افغانستان د طالبانو له واکمنېدو راپدېخوا، د افغان ښځو پر وړاندې د ټولنیز، اقتصادي او کلتوري محدودیتونو یوه ځپونکې لړۍ پیل شوې ده.
دغې ډلې نه یوازې افغان ښځې له زدهکړو راګرځولي، بلکې هغوی د کارکولو، سفرکولو او ان په تفریحي ځایونو کې د ګرځېدو له حق څخه هم محرومې کړي دي.
افغان ښځې نه یوازې د زدهکړو له حقونو محرومې دي؛ بلکې په دولتي او نادولتي ادارو کې هم هېڅ د کارکولو اجازه نهلري.
د ښځو اقتصادي خپلواکي چې د یوې ټولنې د هر فرد د ژوند بنسټيز حق بلل کېږي، د طالبانو له خوا تر هراړخیز برید لاندې ده.
د ښځو پر زدهکړو بندیز کومه ساده او عادي پرېکړه نه ده، دا یو غېرانساني او دومره ځپونکی بندیز دی، چې د یوې ټولنې پرمختګ له نابودۍ سره مخ کوي.
د ښځو زدهکړه چې د نړۍ په کچه د مډرن ملتونو د پرمختګ یوه بنسټیزه غوښتنه ده، نن په افغانستان کې د طالباني ایډیالوژۍ له امله د اور په لمبو کې سوځي.
که څه هم د نړۍ هېوادونو او د بشري حقونو بنسټونو په وار - وار له طالبانو غوښتي، څو د ښځو پروړاندې خپل دریځ بدل کړي، خو دغه ډله وایي، چې په افغانستان شرعي قوانین پلي کوي.
پر ښځو محدودیتونه او بندیزونه او همداراز له بشري حقونو سرغړونه هغه لاملونه دي، چې د څلورو کلونو په تېرېدو سره له روسیې پرته ب هېڅ هېواد طالبان په رسمیت نه دي پېژندلي.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو عالي کمیشنر ولکر تُرک په افغانستان کې د طالبانو لهخوا په قانون کې د وروستیو وړاندیز شویو بدلونونو له امله اندېښنه ښودلې او په باور، یې دغه نوی قانون په کور کې دننه د ښځو او نجونو پر وړاندې تاوتریخوالي ته قانوني بڼه ورکوي.
د ریدۍ په نوم د افغاني جامو برنډ مسووله ملیحه نوري چې اوس په پاکستان کې د «فېشن ډيزاین» په برخه کې خپلو زدهکړو ته له دوام سربېره د افغاني دودیزو جامو ډیزاین او کاروبار کوي افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وویل، په ۲۰۲۱ کال کې په افغانستان کې تحولاتو کابو ټول افغانان او په ځانګړې توګه ځوان نسل اغېزمن کړ. هغه وايي: «زه ډاډه یم چې ټول یې اغېزمن کړي، یو څوک یې په مالي لحاظ او بل څوک یې د تعلیم په لحاظ اغېزمن کړي. په ټوله کې پر هر چا یې تاثیر کړی دی».
نوموړې زیاتوي، په جمهوري نظام کې ټولو خپله راتلونکې په افغانستان کې لیدله او پرې پانګونه یې کوله او په وینا یې: «دغه بدلونونه چې راغلل هغه ته موږ اماده نهوو، ځکه ټولو ذهناً خپل راتلونکی په افغانستان کې لیده او ټولو پر زدهکړو پانګونه کوله چې زه به په افغانستان کې اینده ولرم، خو متاسفانه تغییرات راغلل او د ټولو ژوند یې اغېزمن کړ، زما ژوند یې هم متاثره کړ».
دغه افغان ډيزاینره چې دوه ځلي کډوالۍ ته اړه شوې او لومړنۍ زدهکړې یې په پاکستان او لوړې زدهکړې یې په افغانستان کې کړي، په خپل هېواد کې د خپلو هیلو او خوبونو په تړاو وايي، له پوهنتوني زدهکړو وروسته یې هوډ درلود چې سیاست ته مخه کړي، خو د طالبانو په بیا واکمنېدو سره یې په دې برخه کې زدهکړې نیمګړې پاتې شوې او دا هیله یې یوازې هیله پاتې شوه.
نوموړې په افغانستان کې د خپلو زدهکړو تر څنګ په یوه ښوونځي کې نجونو ته تدریس هم کاوه، خو له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زدهکړو د طالبانو له بندیز وروسته د نجونو د زدهکړو د دوام لپاره په رسمي توګه «ملیحه اکاډمي» جوړه کړه، خو هغه هم د درېیو میاشتو په تېرېدو سره د طالبانو له لوري وتړل شوه.
ملیحه نوري په دې اړه چې څنګه د جامو ډیزاین ته یې مخه کړه وايي: «زما په اکاډمۍ کې د افغانستان له کریکولم سربېره د بهرنیو ژبو زدهکړه او همداراز د مهارتونه برخه هم وه. د مهارتونو په برخه کې د فېشن ډيزان له درسونو سره زما مینه هم پیدا شوه».
هغه چې اوس د پاکستان په یوه پوهنتون کې د «فېشن ډيزان» په څانګه کې د پنځم سمستر زدهکړیاله ده، پر دې باوري شوې: «چې که یو نارینه باسواده شي، نو یو کس باسواده کېږي، خو که ښځه باسواده شي، نو یو نسل باسواده کېږي».
د جامو دغه ډيزاینره د نجونو او ښځو پر زدهکړو له ټينګار سربېره وايي: «د ښځو تعلیم تر هر څه ډېر مهم دی. که تاسو یوه ښه ټولنه، راتلونکې او هېواد غواړئ، نو د ښځو تعلیم ورته ډېر مهم دی».
دا چې اوس په انلاین بڼه د افغاني دودیزو جامو ډيزاین او کاروبار کوي، تر اوسه یې ۸ ډيزاینونه د «فېشن نړۍ» ته معرفي کړي او د جامو د ډيزان چاره یوه اوږدمهاله پروسه ګڼي او د جامو د ډيزان په برخه کې د خپل کار یوه ځانګړنه د افغاني- شرقي او افغاني- غربي ترکیب بولي.
دغه جلا وطنه افغان ډیزاینره وايي، د افغانستان پخوانۍ دودیزې جامې مډرن کوي او په ترکیبي بڼه یې نړۍالو ته معرفي کوي او زیاتوي: «زه غواړم د افغانستان لاسي کار او مهارتونه دنیا ته معرفي کړم. زموږ ډيزاین او جامې تر اوسه په افغاني دایره کې پاتې دي او نور ورسره ډېر اشنايي نهلري، ځکه په سمه بڼه ورته معرفي شوي نهدي».
دا همداراز وايي: «زما هڅه دا ده، چې افغاني هنر دنیا ته ور وپېژنم. پروسږکال په پاریس کې -فېشن شو- وو هلته مې ګډون وکړ. ما هلته افغاني هنر په غربي کټ کې معرفي کړ او په پاکستان کې مې په شرقي ترکیب سره معرفي کړی او اوس ډېر مینهوال لري».
هغه پر ځينو نړۍوالو برنډونو په نیوکو سره وايي، اوس د جامو ځينې برنډونه د افغانستان هنر پرته له ریفرېنس ورکړې په خپل نوم کړي او «زه غواړم دا دنیا ته ور وپېژنم چې دغه افغاني جامې هویت او تاریخ لري او دا زموږ دي».
د دغې ډيزاینرې په باور، کله چې یو ډیزاینر غواړي د خپل هېواد د جامو ډيزاین نورو ته معرفي کړي، نو باید د هغوی له کلتور سره په ترکیبي بڼه یې وړاندې کړي، څو په هغو ټولنو کې ومنل شي.
د افغانستان او پاکستان تر منځ شخړو او په ځانګړې توګه د لارو بندېدو د نورو برخو له زیانمنېدو سربېره د ملیحې نوري کاروبار هم ټکنی کړی او دا له څو میاشتو راهیسې نهشي کولی په افغانستان کې خپلو مشتریانو ته جامې ورسوي.
د افغاني دودیزو جامو ډيزاینره ملیحه نوري نجونو او ځوانو ښځو ته په خپل پیغام کې وايي: «په خپلو فکرونو، استعدادونو او خوبونو باور ولرئ. هره لاسته راوړنه له یوې وړې مفکورې رامنځته کېږي. که تاسو نوې مفکوره لرئ، دا کوچنۍ مهګڼئ، دا مفکوره د دې سبب کېدای شي چې د تاسو راتلونکې ودانه کړي».
هغه ریسک د بریا یوه برخه ګڼي او وايي، ناکامي پای نهدی؛ د زدهکړې یو پړاو دی او لومړنی پړاو هم ناکامي ده او څرګندوي: «که تاسو باور ولرئ، نو بریا هم حتمي ده».
نوموړې په داسې حال کې په پاکستان کې د خپل نوي کاروبار بنسټ اېښی، چې په دې وروستیو کې د کابل او اسلاماباد ترمنځ سیاسي اړیکې تر بل هر وخت ډېرې ترینګلې شوي او سرحدي نښتو د دواړو هېوادونو پر سوداګریزو چارو ناوړه سیوری غوړولی دی. دغه کړکېچن وضعیت نه یوازې په پاکستان کې د مېشتو افغان سوداګرو پر فعالیتونو منفي اغېز کړی او د هغوی ډېری کاروبارونه یې له رکود او تړل کېدو سره مخ کړي، بلکې ورسره هممهاله له دغه هېواد څخه د افغان کډوالو د جبري اېستلو پراخه لړۍ هم په بېساري شدت سره دوام لري؛ هغه ننګونې چې په جلاوطنۍ کې یې د افغانانو لپاره د کار او ژوند شرایط تر هر وخت سخت کړي دي.