په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ اداره (اوچا) وايي، چې له پراخو محدودیتونو سره، سره افغان ښځې لاهم خپلو ټولنو ته خدمت کوي او د خلکو ترمنځ د هیلو څرک ژوندی ساتي.
اوچا د ښځو نړۍوالې ورځې په مناسبت پر اېکس پاڼه په خپور کړي پیغام کې ټینګار کړی، چې د افغانستان د مرستندویه کارکوونکو ښځو غږ باید واورېدل شي. یادې ادارې ویلي: «له محدودیتونو سره، سره افغان ښځې د خپلو ټولنو خدمت ته دوام ورکوي او هیلې ژوندۍ ساتي».
اوچا همداراز ټینګار کړی، چې د افغان ښځو او نجونو لپاره له عدالت پرته، په ټولنه کې رښتینی عدالت ناشونی دی. دغه اداره د ښځو د نړۍوالې ورځې په مناسبت پر نړۍوالې ټولنې غږ کړی، چې د افغانستان د مرستندویه ښځینه کارکوونکو غږ پیاوړی کړي او د بدلون لپاره عملي ګامونه واخلي.
د ښځو د نړۍوالې ورځې په مناسبت افغانستان انټرنشنل ـ پښتو په کندهار کې د یوشمېر هغو مېرمنو سره خبرې کړې، چې مخکې یې له دولتي ادارو، خصوصي مرکزونو او مرستندویه موسسو سره کار کولو؛ خو اوس د خپل یا هم د بل کور کار کوي.
کندهار چې د طالبانو د رهبرۍ مرکز بلل کېږي، د ښځو د کار، زدهکړو او ټولنیز حضور په برخه کې تر ټولو محدود چاپېریال ګڼل کېږي او ډېری ښځې وایي، چې د ژوند بنسټیز حقونه یې محدود شوي دي.
یوشمېر مېرمنو افغانستان انټرنشنل - پښتو ویلي، چې لویه برخه اوس له کار پرته په زړه تنګۍ په کور تېروي؛ ځینې یې د خپلې کورنۍ او اولادونو د اړتیا پوره کولو لپاره په نورو کورنو کې کار کوي او یوشمېر یې د طالبانو له وېرې د کار لپاره له کوره بهر نهشي وتلای.
شریفه چې د کندهار په یوه خصوصي پوهنتون کې یې د قضا او څارنوالۍ زدهکړې کولې هیله یې لرله، چې په قضايي برخه کې به د ښځو تشه ډکه کړې؛ خو پر زدهکړو د طالبانو د بندیز پرېکړې یې هیلې او پلانونه ګډوډ کړي دي. شریفه وايي، د «مارچ ۸مه» د هغو ټولنو لپاره ده چې ښځې پهکې ارزښت لري.
د کندهار روغتیايي سکتور؛ سلګونه ناروغان او د ګوتو په شمېر روغتیاپالې
د ځايي سرچینو په وینا؛ په کندهار کې د روغتیا په برخه کې د جمهوري نظام پرمهال د ښځینه روغتیاپالانو شمېر له ۵۰۰ تر ۶۰۰ پورې رسېده. که څه هم هغه مهال په لرو پرتو ولسوالیو کې هم د ښځینه کارکوونکو شمېر کم وو او ډېری سیمو ته نه شوای تلای؛ خو بیا هم په دولتي روغتونونو، کلینیکونو او بېلابېلو موسسو کې د ښځو حضور له ورایه ښکارېده.
د کندهار د عامې روغتیا ریاست یوې پخوانۍ کارکوونکې چې د امنیتي اندېښنو له امله یې د نوم له اخیستو ډډه کړې د اوسني وضعیت په اړه وايي: «کله چې طالبان واک ته ورسېدل، د ښځینه روغتیاپالو شمېر په ډېرې چټکۍ سره راکم شو، ډېرې نرسانې، قابلې او ان ځینې ډاکټرانې په کور کېناستې. که مخکې د دوی شمېر تر پنځو یا ۶۰۰ پورې وو؛ اوس دغه شمېر تر ۱۰۰ هم کم شوی دی».
د هغې په وینا؛ د طالبانو د حکومت په پنځم کال کې دغه شمېر لا نور هم راټیټ شوی او یوشمېر پخوانۍ روغتیاپالې د اقتصادي ستونزو له امله اړ اېستل شوې، چې په کورونو کې مزدوري وکړي.
نوموړې ویلي، هغه ښځې چې مخکې یې د خلکو درملنه کوله اوس په کورونو کې د کارګرې په توګه کار کوي چې دا نه یوازې د هغوی لپاره سپکاوی دی؛ بلکې د روغتیايي خدمتونو کیفیت يې هم سخت اغېزمن کړی دی.
که څه هم اوس یوشمېر ښځینه کارکوونکې روغتیايي مرکزونو ته ځي؛ خو د افغانستان انټرنشنل - پښتو د مخکنیو خپرو شویو راپورنو له مخې طالبان د روغتیايي برخې ښځينه کارکوونکو محرم ته لفظي سپکاوی کوي او ورته وایي، چې «ولې ښځې کار ته پرېږدئ شرم نه لرئ». دغه چلند د ښځو پر کار نور رواني فشارونه هم زیات کړي دي. جمیله چې پخوا یې د کندهار د ډنډ ولسوالۍ په یوه روغتیايي کلینیک کې دنده ترسره کوله اوس بېروزګاره ده.
هغه چې څو کاله یې د قابلهګۍ په برخه کې کار کړی وایي، د خپلې کورنۍ د لګښتونو برابرولو لپاره بله لار نهلري بې له دې چې په کورونو کې کار وکړي.
هغه د خپل اوسني ژوند په اړه وایي: «کله په ځینو کورونو کې د ماشومانو د ساتنې او روزنې کار کوم، د نور کار اجازه نهلرم؛ مخکې مې د روغتیا په برخه کې د خلکو خدمت کاوه او اوس خپله مرستې ته اړتیا لرم».
د هغې په وینا؛ که د ښځو پر کار محدودیتونه همداسې دوام وکړي، نه یوازې ښځې بلکې ښځینه ناروغانې به هم له جدي ستونزو سره مخ شي.
د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو موندنې ښيي، چې په کندهار کې د ښځو درملنه د ګواښ تر سیورې لاندې ده او د دغه ولایت په دولتي چوکاټ کې یوازې یوه متخصصه ډاکټره حضور لري. پخوانیو متخصصو ښځینه ډاکټرانو د طالبانو له واکمنېدو وروسته دندې پرېښې دي.
په کندهار کې د میرویس حوزوي دولتي روغتون ته د ورځې تر ۲۰۰۰ ډېر ناروغان د درملني په موخه مراجعه کوي؛ خو د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو معلومات ښيي، چې د کندهار په مېلیوني ولایت کې اوس په دولتي چوکاټ کې یوه متخصصه ډاکټره په میرویس روغتون کې دنده ترسره کوي.
د روغتیا، امنیت او پوهنې په څېر بنسټیزو سکتورونو کې د ښځو د حضور کمښت، په ځانګړي ډول د ښځینه ناروغانو او زدهکوونکو لپاره جدي ستونزې رامنځته کوي.
د طالبانو په واکمنۍ کې د ښځینه پولیسو وضعیت او ننګونې
په کندهار کې د امنیتي سکتور په برخه کې هم د ښځو وضعیت ورته دی. د ځايي معلوماتو له مخې؛ د جمهوري نظام په وروستیو کلونو کې په کندهار کې د ښځینه پولیسو شمېر تر ۳۰۰ تنو رسېده، دغه ښځینه پولیسې په تالاشۍ، اداري چارو او د ښځو اړوند قضیو کې بوختې وې.
خو اوس د سرچینو په وینا؛ یوازې د ګوتو په شمېر ښځینه پولیسې پاتې دي، چې ډېری وخت یوازې د ښځو د نیولو او تالاشۍ لپاره ترې کار اخیستل کېږي. لیلما چې پخوا یې د کندهار په پولیسو کې دنده ترسره کوله دا مهال په یوه کور کې د خدمتګارې په توګه کار کوي.
هغه د خپل تېر او اوسني وضعیت ترمنځ توپیر داسې بیانوي: «د جمهوریت په وروستیو کې ډېری ښځو په پوځي برخه کې کار کاوه؛ موږ د هېواد خدمت کاوه او د خپلو کورنیو لپاره مو نفقه برابروله؛ خو کله چې طالبان راغلل هېڅ ښځینه پولیسه بېرته دندې ته ونه غوښتل شوه اوس په یوه او بل کور کې کار کوم».
د هغې په وینا؛ ځینو پخوانیو ښځینه پولیسو ته امنیتي او ټولنیزې ستونزې هم جوړې شوې او نه یوازې دا چې کار يې له لاسه ورکړ؛ بلکې ځینو ښار هم پرېښود.
په کندهار کې د جمهوري نظام یوشمېر ښځينه پولیسو افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل، د طالبانو په راتګ ژمنه ورسره شوې وه چې پر کور به هم تنخواوې ورکوي؛ خو دوی په دغه خبره یوازې تېر اېستل شول. لیلما وايي: «طالبان چې د قوماندانۍ له ټولو سیسټمونو سره بلد شول، موږ ته یې وویل دندو ته مه راځئ پر کور تنخوا درکوو؛ خو دوه میاشتې یې هم تنخوا رانه کړه او له دندو یې ګوښه کړو».
هغه وایي، چې ډېری پخوانۍ ښځينه پوځیانې له وېرې د خپلو دوستانو پوښتنې ته هم نه ځي.
زدهکړې او بندیز؛ د روښانتیا او تیارې ترمنځ جګړه
واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته د زدهکړو په برخه کې هم د ښځو حضور په بېساري ډول پېکه شوی دی. د کندهار د پوهنې ریاست یو پخوانی مامور وایي، د جمهوري نظام پرمهال په دغه ولایت کې د ښوونکو او اداري کارکوونکو په توګه د ښځو شمېر تر ۲زرو زیات وو.
هغه چې نه غواړي نوم یې خپور شي وایي: «پخوا د ښوونکو او د پوهنې په برخه کې د نورو ښځينه کارکوونکو شمېر تر ۳زرو هم زیات وو؛ خو اوس دغه شمېر تر ۵۰۰ راکم شوی دی، ډېری ښځینه ښوونکې او مامورې په کور کېنول شوې دي».
یوه پخوانۍ ښوونکې بنفشه چې اوس په یوه کور کې څو زدهکوونکو ته درس ورکوي وایي: «کله چې تر شپږم ټولګي پورته ښوونځي وتړل شول، موږ هم بېکاره شو او اوس د کور د کار ترڅنګ ځینو ماشومانو ته درس ورکوم څو لږ عاید ترلاسه کړم».
هغې زیاته کړه، چې د کورنۍ لپاره بل څوک د کار کولو توان نهلري؛ نو مجبوره ده هر ډول کار ومني. بنفشه وایي: «دا زموږ لپاره یوازې اقتصادي ستونزه نه؛ بلکې روحي فشار هم دی، موږ کلونه زدهکړې کړې وې خو اوس له خپل مسلک محرومې یو».
شنونکي وایي، په کندهار کې د ښځو د کار او زدهکړو محدودول نه یوازې د بشري حقونو له پلوه د اندېښنې وړ ده؛ بلکې د ټولنیز او اقتصادي پرمختګ پر بهیر هم منفي اغېز لري.
د ښځو ټولنیز غیاب؛ کندهار کې پر ښځو د لګېدلو بندیزونو پایلې
په کندهار ښار کې یو شمېر ښځې وایي، چې د وروستیو محدودیتونو له امله یې ټولنیز ژوند هم نږدې له منځه تللی او اوس نهشي کولای لکه پخوا په ازاد ډول له کوره ووځي او یا د کورنۍ له غړو سره عامه ځایونو ته ولاړې شي.
د دوی په وینا؛ هغه عادي ټولنیز فعالیتونه چې مخکې به یې ترسره کول، اوس د سختو بندیزونو او اندېښنو له امله تقریباً ټول بند شوي دي.
ښځې وایي، پخوا به د اړتیا وړ توکو د اخیستلو لپاره مارکېټونو ته تللې او هلته به یې له ښځینه پلورونکو څخه خپل توکي اخیستل؛ خو اوس دا امکان نهشته او د مارکېټونو هغه فضا چې ښځې پهکې په نسبي ډاډ ګرځېدې، نږدې لهمنځه تللې ده.
د دوی په وینا؛ اوس که اړتیا هم شي نو په ډاډه زړه نهشي وتلای او تل له ستونزو او پوښتنو سره مخ کېږي. د کندهار یوه اوسېدونکې زرمینه وایي، د ښځو لپاره عامه ځایونو ته تګ په تدریج سره محدود شوی او حتا هغه ځایونه چې پخوا به کورنۍ ور تللې اوس ورته ستونزې جوړېږي.
هغې وویل: «پخوا به کله ناکله له کورنۍ سره رسټورانټ ته تللو؛ خو اوس داسې وېره شته چې ښځې په ډاډه زړه نهشي تلای، څو میاشتې مخکې موږ درې ښځې د کورنۍ له یوه نارینه سره رسټورانټ ته تللې وو؛ خو د امربالمعروف کسان راغلل او راته یې وویل، چې بیا دلته مه راځئ په کور کې خوراک کوئ».
ځینې نورې ښځې بیا وایي، چې د مېله ځایونو او تفریحي سیمو ته تګ هم له ستونزو سره مخ شوی. د دوی په وینا؛ که څه هم پخوا به د کورنۍ له نارینهو سره پارکونو یا د ښار ځینو ارامو ځایونو ته تللې؛ خو اوس دا کار هم ستونزمن شوی او ډېری وخت اجازه نه ورکول کېږي.
د کندهار یوه بله اوسېدونکې طیبه د خپل ورځني ژوند د محدودېدو په اړه وایي: «پخوا به کله ناکله له کورنۍ سره مېله ځایونو ته تللو، پارک یا کوم ارام ځای ته به ولاړو، اوس دا کار مطلق بند شوی. که څه هم د کورنۍ نارینه هم راسره وي بیا هم ډېرو ځایونو ته نهشو تلای».
دغه ښځې دارنګه وایي، چې ښار ته د تګ پر مهال باید حتمي یو محرم ورسره وي او که دا شرط پوره نهشي؛ نو له ستونزو سره مخ کېږي.
د دوی په وینا؛ دغه موضوع د ښځو پر ازاد تګ راتګ او ټولنیز حضور ژور اغېز کړی دی. د کندهار یوې بلې ښځې وویل، چې د همدې محدودیتونو له امله یې د ښار له فضا او ټولنیز ژوند څخه واټن اخیستی دی.
د کندهار یوه اوسېدونکې وایي، چې د دغه محدودیتونو له امله د ښار په عامه ژوند کې د ښځو حضور خورا پېکه شوی او د ټولنیزو فعالیتونو هغه برخه چې مخکې یې لرله؛ اوس نږدې لهمنځه تللې ده.
د دوی په باور؛ دغه وضعیت نه یوازې د ښځو ورځنی ژوند محدود کړی بلکې د ښار په ټولنیز جوړښت کې یې هم بدلون راوستی دی. د ښځو نړۍواله ورځ سږکال داسې مهال رارسېږي، چې په کندهار کې ګڼې ښځې د کار، زدهکړو او ازاد تګ راتګ له حقه بېبرخې شوې دي.
که څه هم د طالبانو حکومت په رسمي ډول د ښځو د حقونو د خوندیتوب ادعا کوي؛ خو د ځايي سرچینو او پخوانیو کارکوونکو څرګندونې ښيي، چې په عمل کې د ښځو حضور تر بل هر وخت محدود شوی دی.
