په پاکستان کې د افغانستان پخواني سفیر نجیبالله عليخېل ویلي، چې د دوحیې تړون د افغانستان سیاسي حل نه بلکې موخه یې د بهرنیو عسکرو وتل و. نوموړي زیاته کړې چې په دوحه کې د مذاکراتو له بهیر، توافق او هم عسکرو د وتلو د نېټې اعلان، د ناټو د غړو هېوادو څخه پټ ساتل شوي و.
علي خېل د سې شنبې په ورځ (د کب ۱۹مه) پر خپله اېکس پاڼه لیکلي، چې په دوحه کې د امریکا او طالبانو له تړون څخه واشنګټن یوازې غوښتل «د یوې بې موخې جګړې څخه چې بریا یې ناشونې» وه ووځي. د نوموړي په خبره له افغانستان نه د بهرنیو پوځیانو دا ډول وتل د کوم منظم پلان له مخې نه و، بلکه د ناکامۍ او ماتې په مانا وه.
هغه زیاته کړې: «کله چې د دوحې تړون ته اشاره کېږي او د افغانستان د مسایلو لپاره یې اړین بولي، صرف د وخت ضایع کول دي.»
علي خېل اندېښنه ښودلې، چې په ایران کې خطرناکه جګړه ییز وضعیت او د پاکستان سره کړکېچ د افغانستان په اقتصادي، امنیتي شرايطو، بشري ناورین او د افغان کډوالو پر ژوند به مستقیم اغېز ولري.
طالبان وايي، په لغمان او پروان ولایتونو کې یې ۱۱ کسان د نشهيي توکو د پېر، پلور، ساتنې او قاچاق په تور نیولي دي. د طالبانو په وینا، له دغو کسانو یوه اندازه نشهيي توکي هم ترلاسه شوي دي.
د لغمان ولایت لپاره د طالبانو د امنیه قومندانۍ مسوولین وايي، د دغه ولایت له مرکز مهترلام ښار سربېره په بېلابېلو ولسوالیو کې د جلا جلا عملیاتو په ترڅ ۶ کسان یې د نشهيي توکو د پېر، پلور او قاچاق په تړاو کې نیول دي.
یادو مسوولینو ویلي، له دغو کسانو یوه اندازه نشهيي توکي هم ترلاسه شوي او تر لومړنیو څېړنو وروسته به د دوی عدلي او قضايي بنسټونو ته وسپارل شي.
له دې سره سم، د پروان ولایت لپاره د طالبانو د امنیه قومندانۍ مسوولین وايي، ۵ کسان یې د نشهيي توکو د ساتنې، قاچاق او کاروبار په تړاو نیولي دي. د یادو مسوولینو په وینا، په دغو نیول شویو کسانو کې ۳ هغه کسان هم شامل دي، چې غوښتل یې یوه اندازه «شیشه او هیرویین» په خپلو بوټونو کې د دغه ولایت زندان ته ولېږدوي.
یادې قومندانۍ همداراز ویلي، د دغه ولایت له سیدخېل ولسوالۍ څخه یې ۶ روږدي کسان هم تر نیولو وروسته د درملنې په موخه په کابل کې د روږدو د ۲ زره بستریز کمپ ته لېږدولي دي.
وروسته له هغې چې امریکا د طالبانو تر واک لاندې افغانستان د هغو هېوادونو په نوملړ کې شامل کړ، چې د بهرنیو وګړو د غېرقانوني نیولو ملاتړ کوي د دغه هېواد د سنا د بهرنیو اړیکو کمېټې رييس جېمرېش وویل، اوس د دې وخت رارسېدلی چې طالبان د خپلو جرمنو سزا وویني.
جېمرېش د امریکا د بهرنیو چارو وزارت له لوري هغه اقدام چې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان یې د هغو هېوادونو په نوملړ کې شامل کړ، چې د بهرنیو وګړو د غېرقانوني نیولو ملاتړ کوي وستایه او زیاته یې کړه: «اوس د دې وخت رارسېدلی چې طالبان د خپلو جرمونو سزا وویني».
د امریکا د سنا د بهرنیو اړیکو کمېټې رييس د سېشنبې په سهار وختي (د کب ۱۹مه) په خپله اېکسپاڼه ویلي، طالبانو د امریکايي مالیه ورکوونکو ډالر د خپلو «ترهګریزو کمپاینونو» د تمویل لپاره کارولي، سخت شرعي قوانین یې پلي کړي او ډېر امریکایان یې بندیان کړي دي.
هغه څرګنده کړه، چې لا هم د ډینس کوېل او محمود شاه حبیبي په ګډون یو شمېر امریکایان د طالبانو په منګولو کې دي.
تر دې مخکې د امریکا د بهرنیو چارو وزیر هم خبرداری ورکړ وو، چې د طالبانو دغه ډول چلند د امریکا لپاره د زغم وړ نهده او دغه ډله باید د ډېنس کوېل او محمود شاه حبیبي په ګډون ټول امریکایان خوشې کړي.
امریکا افغانستان د «ناحقه نیونو د ملاتړو هېوادونو» په نوملړ کې شامل کړ | افغانستان انټرنشنل پښتو
طالبانو بیا لا تر اوسه د امریکا د دغې پرېکړې په تړاو څه نهدي ویلي او تر دې مخکې یې د محمود شاه حبیبي له نیولو هم انکار کړی دی.
په داسې حال کې چې افغانستان د امریکا د بهرنیو چارو وزارت له لوري د هغو هېوادونو په نوملړ کې شامل شوی چې بهرني وګړي یرغمل نیسي، د امریکا استازي طالبانو ته ګواښ کړی چې د ونزوېلا او ایران له برخلیک څخه ووېرېږي.
د امریکا د ولسمشر د یرغمل شویو چارو استازي ادم بولر له طالبانو غوښتنه کړې، چې بندي امریکايي وګړي خوشې کړي.
ادم بولر د دوشنبې ماښام (د ۱۴۰۴ لمریز کال د کب ۱۹مه) خبرداری ورکړ، چې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان باید د امریکا هوډ او اراده و نه ازمايي، ځکه که داسې وکړي نو ښايي د ایران او ونزوېلا له برخلیک سره مخ شي.
د امریکا د بهرنیو چارو وزیر د دوشنبې په ماښام اعلان وکړ، چې افغانستان د هغو هېوادونو په نوملړ کې شامل شوی چې امریکايي وګړي په ناقانونه ډول بندي کوي. مارکو روبیو وویل، طالبان د سیاسي امتیازونو د ترلاسه کولو لپاره له ترهګریزو لارو چارو کار اخلي، خو د امریکا د اوسني حکومت پر وړاندې به دا تګلاره کومه پایله ورنهکړي.
بولر چې لږ تر لږه دوه ځله یې افغانستان ته سفر کړی او تر دې مخکې یې د یو شمېر بندي امریکايي وګړو د خوشې کېدو په برخه کې بریا ترلاسه کړې، پر خپلې اېکسپاڼې لیکلي: «متحده ایالات به نور دا ونه زغمي چې کوم هېواد دې زموږ وګړي یرغمل کړي. افغانستان دا مهال درې بېګناه امریکايي وګړي په بند کې ساتلي دي».
هغه طالبانو ته په خطاب کې وویل: «اوس وخت رارسېدلی چې هغوی خوشې کړئ. که نه نو که د امریکا د ولسمشر، د بهرنیو چارو وزیر روبیو او سب ګورکا اراده وازمویئ، نو ښايي د ونزوېلا یا ایران په شان بل هېواد وګرځئ».
دا لومړی ځل دی چې یو امریکايي چارواکی د طالبانو اداره په ښکاره ډول د پوځي برید له خبرداري سره مخ کوي. دا دریځ د واشنګټن د فشار او ګواښ له ډیپلوماسۍ سره سمون لري، چې د امتیاز اخیستو لپاره کارول کېږي.
دا په داسې حال کې ده، چې طالبان بیا د امریکايي وګړو د خوشې کولو په بدل کې د یوه افغان بندي د ازادېدو غوښتنه کوي. دغه ډلې همدارنګه له امریکا غوښتي، چې په کابل کې خپل سفارت بېرته پرانیزي او له طالبانو سره خپلې اړیکې ښې کړي.
یوې امریکایي رسنۍ راپور ورکړی، چې د قطر په یوه پوځي کمپ کې بند پاتې افغان پناهغوښتونکي د ایران د بریدونو له کبله د «دوزخ په څېر» ژوند تېروي. د راپور لهمخې، هره ورځ د امریکا د دغو افغان متحدینو ژوند له ګواښ سره مخ دی چې پهکې ماشومان او ښځې هم شته.
د توغندیو د بریدونو د خطر زنګونه هر څو ساعتونه وروسته غږېږي، واړه ماشومان له وېرې چیغې وهي او د چاودنو د اور لمبې اسمان روښانه کوي. د قطر په یوه کمپ کې د امریکا تر ادارې لاندې د بند پاتې شاوخوا زرو افغان کډوالو لپاره دا حالت هغه وخت پیل شو چې امریکا او اسراییل نږدې یوه اوونۍ وړاندې له ایران سره جګړه پیل کړه.
په ۲۰۲۱ کال کې له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو له وتلو وروسته، دغه کسان د قطر پلازمېنې دوحې ته نږدې د امریکايي ځواکونو په پخوانۍ اډه «اس سیلیه» کمپ کې امریکا ته د لېږد په تمه ایسار پاتې دي.
يواېساېټوډې ورځپاڼه وايي، په دغه اډه کې د مېشتو شاوخوا ۱۱۰۰ افغان کډوالو ډېری برخه هغه کسان دي، چې د افغانستان په جګړه کې یې د امریکايي ځواکونو ترڅنګ کار کړی دی. نږدې ۱۵۰ تنه یې د امریکايي سرتېرو د کورنیو غړي دي. دا کډوال نور افغانستان ته د ستنېدو توان نه لري، ځکه هلته د طالبانو د حکومت له لوري د ځورونې، تعقیب او ان د وژل کېدو له ګواښ سره مخ دي.
په منځني ختیځ کې تازه جګړه چې د فبرورۍ په ۲۸مه د ډونالډ ټرمپ حکومت او اسراییل پیل کړې، دغه کډوال په وېره او ګډوډۍ کې اچولي دي. د ایران غچ اخیستونکي توغندي د دوی له سرونو تېرېږي او د امریکا او قطر د هوايي دفاعي سیسټمونو له خوا شنډېږي، په داسې حال کې چې د چاودنو ټوټې پر ځمکه غورځي. د کمپ اوسېدونکو یادې امریکايي ورځپاڼې ته ویلي، چې د شپې ډېر خلک له خوبه بېبرخې وي، بهر ولاړ وي او په اسمان کې د توغندیو تګراتګ ګوري، په داسې حال کې چې نږدې چاودنې ماشومان سخت وېرولي دي.
په دغه کمپ کې څلورو کډوالو د خپل نوم د نه ښودلو په شرط یواېس ټوډي ورځپاڼې سره خبرې کړې دي، ځکه موضوع ډېره حساسه ده. د هغوی په وینا، د کمپ چارواکو او د قطر حکومت اوسېدونکو ته پیغام ورکړی چې د توغندیو له بریدونو وروسته باید د دې وضعیت په اړه په ښکاره ډول خبرې ونهکړي.
یوه ۱۴ کلنه افغانه نجلۍ چې په دغه کمپ کې ژوند کوي، وایي: «موږ له جګړې تښتېدلي وو، خو اوس دلته هم جګړه ده؛ توغندي راځي، توغندي ځي او هره ورځ چاودنې کېږي». هغې زیاته کړه: «موږ هېڅ جرم نه دی کړی، خو په دې کمپ کې داسې ژوند کوو لکه په زندان کې چې یو».
د افغان اېواک له لوري د ټرمپ حکومت چارواکو ته په استول شوي یوه لیک کې ویل شوي، چې د دغه کمپ شاوخوا ۸۰۰ اوسېدونکي چې د امریکايي ځواکونو له وتلو وروسته له افغانستان څخه تښتېدلي وو، د اوږدو امنیتي څېړنو او مرکو له تېرېدو وروسته په امریکا کې د مېشتېدو لپاره منل شوي وو. خو ډونالډ ټرمپ په ۲۰۲۵ کال کې د خپلې ولسمشرۍ له پیل سره سم د کډوالو د انتقال پروګرام په نامحدوده توګه وځنډاوه او دې کار د دغو کسانو ژوند د ګډوډۍ او بې برخلیکۍ نوي پړاو ته داخل کړ. ډېری افغانان اوس څو کاله کېږي چې د قطر په همدې کمپ کې بند پاتې دي.
کله چې امریکا او اسراییل پر ایران لومړنی برید وکړ، تهران د سیمې پر هغو هېوادونو چې د امریکا متحدین دي، لکه قطر باندې د توغندیو او بېپیلوټه الوتکو یو لړ بریدونه وکړل. کډوال وايي چې له هغې راوروسته اوس هره ورځ اس سیلیه کمپ کې وېره خپروي او مرګونې شېبې ګوري. د خطر زنګونه د ورځې څو ځله غږېږي او اوسېدونکي اړ کېږي چې په کوچنیو کانټینرونو کې پناه واخلي.
په هغه ګډ لیک کې چې د کمپ اوسېدونکو د امریکا د بهرنیو چارو وزارت او د کانګرس غړو ته استولی، ویل شوي: «هغه کانټینرونه چې موږ پهکې ژوند کوو هېڅ خوندي نه دي او نور سم ځایونه هم نشته. کله چې د خطر زنګ غږېږي، ډېرې میندې او ماشومان خوندي ځای ته د تګ امکان نه لري».
په لیک کې زیاته شوې ده: «نږدې ۱۱۰۰ ملکي وګړي اوس له وېرې او ناڅرګند وضعیت سره مخ دي».
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت ویاند یادې ورځپاڼې ته په یوه ایمیل کې ویلي: «موږ په سیمه کې د ټولو اړوندو عملیاتي اندېښنو د حل لپاره په فعاله توګه کار کوو او په ځانګړي ډول د اس سیلیه کمپ د اوسېدونکو امنیت تضمینوو چې د امریکا تر ساتنې لاندې دي».
د توغندي ټوټې د یوې افغانې کورنۍ خونې ته نږدې لګېدلې
کډوال وایي، د جګړې په لومړۍ ورځ د توغندیو د برید خبرداری هر پنځلس دقیقې یا تر هغه هم ژر اورېدل کېده، خو اوس هر څو ساعتونه وروسته غږېږي.
د دوی په وینا، کوچني ماشومان او امیندوارې ښځې د نږدې چاودنو په اورېدو له وېرې چیغې وهي. یوه ۱۴ کلنه نجلۍ وایي، د کمپ ډېری اوسېدونکو، د هغې او د هغې د مور او پلار په ګډون د سختو رواني فشارونو له امله د خپګان ضد درمل ترلاسه کړي دي. یوه بل کس هم ویلي، چې د ده مېرمنې څو ورځې وړاندې د شدید فشار له امله خپل ماشوم له وخته مخکې زېږولی دی.
که څه هم تر اوسه پورې په کمپ کې څوک په فزیکي ډول ټپي شوي نه دي، خو ځینو کډوالو راپور ورکړی چې د شنډ شوي توغندي یوه ټوټه د یوې کورنۍ خونې ته نږدې لګېدلې ده. هغه انځورونه او ویډیوګانې چې وروسته خپرې شوې، د چت په سر یو لوی سوری او لویې فلزي ټوټې ښيي چې پر ځمکه پرتې دي.
یو ۵۰ کلن افغان چې له لسو کلونو څخه زیات یې د امریکا له حکومت سره کار کړی او وروسته له افغانستانه تښتېدلی، وایي چې هغه د کمپ له مسوولینو غوښتي وو چې ماشومان خوندي ځای ته انتقال کړي، خو ورته ویل شوي چې بل ځای نشته.
هغه وویل، د مارچ په دویمه شاوخوا سل تنه د کمپ اوسېدونکو خپل سامانونه ټول کړل او هڅه یې وکړه د اصلي دروازې له لارې ووځي او دوحې ته ولاړ شي تر څو د قطري چارواکو مرسته وغواړي، خو امنیتي ساتونکو بېرته وګرځول.
د ده په وینا، ساتونکو ورته ویلي وو: «حکومت بوخت دی او ستاسو لپاره څه نهشي کولی؛ هغوی اوس د خپلو خلکو د ژغورلو په کار بوخت دي». دغه سړی وایي، ډېر کسان چې کلونه کېږي په کمپ کې ژوند کوي، لا له مخکې هم له رواني ستونزو سره مخ وو، خو وروستیو توغندیزو بریدونو وضعیت د ډېرو لپاره د نه زغملو وړ پرېښی.
هغه وویل، اوس دا کمپ «د دوزخ په شان ځای» ګرځېدلی دی. دا افغان زیاتوي: «یوازې د خدای په مهربانۍ تر اوسه ژوندي پاتې شوي یو، خو که دا حالت همداسې دوام وکړي، وضعیت به ورځ تر بلې خراب شي».
کډوال په لویو ګودامونو ته ورته ودانیو کې ژوند کوي چې په هره یوه کې سلګونه کسان اوسېږي او په دوه پوړیزو کټونو ویده کېږي. له توغندیزو بریدونو وروسته ډېر کسان د خوب لپاره فلزي کانټینرونو ته انتقال شوي دي. هغه انځورونه او ویډیوګانې چې دوی له یواېساې ټوډی سره شریک کړي ښيي، چې اووه یا اته کسیزې کورنۍ په یوه کوچني کانټینر کې په تنګ ډول اچول شوي او ماشومان د دېوالونو په تنګو کونجونو کې پراته دي. د اوسېدونکو په وینا، کله چې توغندي چاودېږي د کانټینرونو دېوالونه لړزېږي.
یو پلار چې له خپلې مېرمنې او پنځو ماشومانو سره له یو کال څخه زیات په دغه کمپ کې ژوند کوي وایي، د هغه لس کلنه لور د توغندیو له بریدونو وروسته نور نه خواړه خوري او نه خوب کولی شي.
هغه وویل: «لور مې وېرېدلې ده، شپه او ورځ ژاړي».
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت اعلان کړی، چې غواړي دغه کمپ د مارچ تر ۳۱مې وتړي، خو تر اوسه یې نه ده روښانه کړې چې اوسېدونکي به یې چېرې انتقال شي. هغو کډوالو چې له یادې امریکایي ورځپاڼې سره خبرې کړې دي، وایي چې دوی ته ویل شوي چې ښايي یوه نامعلوم درېیم هېواد ته واستول شي. د مارچ په درېیمه د بهرنیو چارو وزارت له چارواکو سره په غونډه کې ورته ویل شوي چې د دوی د راتلونکي ځای په اړه وروستۍ پرېکړه لا نه ده شوې.
دغه پلار په پای کې وویل: «جګړه پیل شوې ده او موږ نه پوهېږو څه به کېږي. زموږ راتلونکی به څه شي؟ زموږ د ماشومانو راتلونکی به څه وي؟».
د سوېډن په مالمو ښار کې د یوه افغان ښوونکي دنده وروسته له هغه د ښار د چارواکو له خوا ځنډول شوې، چې په رسنیو کې یې د طالبان ملاتړ کړی و. نوموړي ویلي، د افغانستان پخوانیو حکومتونو تېروتنه کړې وه چې نجونې یې ښوونځیو ته پر تګ مجبوره کړې وې.
د دغه ښوونکي هویت چې نه دی افشا شوی، د سوېډن د مالمو ښار په څو لومړنیو ښوونځیو کې تدریس کوي. د سوېډن رسنیو راپور ورکړی، چې هغه څو ځله د افغانستان په رسنیو کې د سیاسي او خبري بحثونو پر مهال د طالبانو په ملاتړ څرګندونې کړې دي.
د دغو رسنیو په وینا، یاد ښوونکي د افغانستان پر پخوانیو حکومتونو د دې لپاره نیوکه کړې چې د لوېدیځ کلتور او سیاسي نظام یې پلي کړی و. هغه د ۱۴۰۴ کال د مرغومي په میاشت کې په یوې مرکې کې ویلي وو، چې پخوانیو حکومتونو نجونې ښوونځیو ته په تګ مجبوره کړې وې او دا یې لویه تېروتنه وه.
هغه همدارنګه په بله مرکه کې د طالبانو له لوري د ځینو رسنیو تړل سم بللي او ټینګار یې کړی، چې په افغانستان کې رسنۍ باید له دین، کلتور او د ټولنې له وضعیت سره سمون ولري.
د مالمو ښاروالۍ د ښوونځیو د چارو مسوولې سارا وترګرن ویلي، که دا ښوونکی خپل دا ډول نظرونه خپلو زدهکوونکو ته انتقال کړي، نو دا به «په بشپړ ډول د منلو وړ نه وي». هغې زیاته کړه چې دا ښوونکی په څرګنده توګه له طالبانو سره خواخوږي ښيي؛ هغه ډله چې د ښځو اساسي حقونه ځپي.
همدارنګه د مالمو د لومړنیو ښوونځیو د ادارې مشر پیتر لیندبرګ ویلي، د دې ښوونکي د مرکې ویډیو تر لیدلو وروسته سخت اندېښمن شوی او د موضوع د څېړنې بهیر پیل شوی دی. چارواکو اعلان کړی، چې دغه ښوونکی به د پلټنو تر پای پورې د تنخوا امتیاز ولري، خو دنده به یې ځنډېدلې وي.
دغه ښوونکي د سوېډن ټلوېزیون د پوښتنو په ځواب کې ویلي، چې د ده څرګندونې د افغانستان د وضعیت په اړه دي او هغه هېڅکله په سوېډن کې له خپلو زدهکوونکو سره د سیاست په اړه خبرې نه دي کړې.
هغه د دې ادعا هم کړې ده، چې د ښځو د زدهکړې په اړه د ده خبرې د ۱۹۸۰مې لسیزې (د ۱۳۶۰ لمریزې لسیزې) حالت ته ورګرځي، هغه مهال چې د ده په وینا په افغانستان کې ډېر خلک بېسواده وو او ان نه پوهېدل چې ښوونځی څه شی دی.
نوموړي زیاته کړې، چې د رسنیو او ډیموکراسۍ په اړه د هغه نظرونه سم نه دي درک شوي، خو دی باور لري چې رسنۍ باید په ټاکلو چوکاټونو کې فعالیت وکړي.