په افغانستان کې د ملګرو ملتونو روغتیا نړۍوال سازمان (WHO) وایي، ۲۵ مټریک ټنه د درملو او روغتیایي تجهیزاتو مرسته یې په کابل کې د سرطان ملي روغتون او د علياباد روغتون د سرطان څانګې او په بلخ، ننګرهار او هرات ولایتونو کې د یادې ناروغۍ د درملنې له مرکزونو سره کړې ده.
دغه سازمان پر اېکس پاڼه لیکلي، په دغه مرسته کې د سرطان ضد (کیموټراپي) درمل او د (NCD) کېټونه شامل دي. یاد سازمان ویلي، دغه مرستې د اروپايي ټولنې په ملاتړ چمتو شوې چې په راتلونکو شپږو میاشتو کې به د ۱۳زره ناروغانو د درملنې زمینه برابره کړي؛ په داسې حال کې چې د سرطان ضد درمل به د ۱۳زره او ۱۳۰ ناروغانو د درملنې لپاره مرسته وکړي.
په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د ماشومانو ملاتړ صندوق استازی تاج الدین اویوالي وايي، چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ پر ډیورنډ کرښې اوسني وضعیت د بشري فشارونو کچه لوړه کړې ده.
نوموړي ویلي، د دغه بریدونو له کبله په افغانستان کې ۱۶۴زره کورنۍ بېځایه شوې چې ۳۰زره یې د تېرې زلزلې اغېزمنې کورنۍ دي. یونېسف د چهارشنبې په ورځ (د کب ۲۰مه) د تاج الدین ایوالي په حواله په یوه راپور کې لیکلي: «جیوپولیټيکي وضعیت د اکمالاتو په برخه کې لویه ګډوډي رامنځ ته کړې ده، ځکه چې بسټیز خدمات پر وخت نه رسېږي». د نوموړي په خبره؛ پر ډیورنډ کرښه ګډوډي د سیسټمونو پر فعالیت فشار زیاتوي او کاري چاپېریال ورځ تر بلې ستونزمن کوي.
هغه د دغه بریدونو اړوند د بېځایه شویو کورنیو په اړه وايي: «شاوخوا ۱۶۴زره کسان په اغېزمنو ولایتونو کې په کور دننه بېکوره شوي، په دې کې د تېر کال د زلزلې شاوخوا ۳۰زره ژوندي پاتې شوي کسان شامل دي چې دا ځل هم بېکوره شوي.»
نوموړي ویلي، د ډاډ لپاره اقدام مهم دی که د ستنېدونکو کډوالو څپه زیاتېږي؛ نو باید کورنۍ پر وخت ملاتړ او خدمتونه ترلاسه کړي.
د پاکستان او طالبانو ترمنځ د وروستیو نښتو له امله په پاکستان کې د افغان کډوالو پرضد عملیات چټک شوي دي. راپورونه ښیي، چې په اسلاماباد او نورو لویو او وړو ښارونو کې هره ورځ افغانان نیول کېږي او د ډيورنډ کرښې د تړل کېدو له امله د جبري ستنولو پرځای زندانونو ته لېږدول کېږي.
د معلوماتو له مخې؛ د پاکستان په پلازمېنه اسلاماباد، د پنجاب لوی ښارونه لکه پېنډۍ، د خیبر پښتونخوا پېښور، کراچۍ، کوټه او نورو ښارونو کې د پولیسو عملیات پراخ شوي او ګڼ شمېر افغانان د اسنادو د نهلرلو یا د کډوالۍ د وضعیت د نه روښانتیا په تور نیول شوي دي.
د راپورونو پر بنسټ؛ یوازې د خیبر پښتونخوا په پېښور ښار کې د روان کال د مارچ په لومړیو ورځو کې له ۲زرو زیات افغانان نیول شوي دي. دغه عملیات وروسته له هغې چټک شول، چې د پاکستان او طالبانو ترمنځ په ډيوړنډ کرښه نښتې پیل شوې.
د مراد په نامه یو افغان چې د پېښور په بورډ بازار کې یې کوچنی کاروبار کاوه، د طالبانو سره د پاکستاني ځواکونو له نښتې وروسته په کور ناست دی. نوموړي افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې وویل: « اوس حالت ډېر خراب دی، پولیس په نوم افغان ګوري او زندان ته یې وړي. موږ کاروبارونه بند کړي او په کورونو کې هم د بندیانو غوندې ژوند کوو، چې له دروازې ووځو نیول کېږو، ژوند خورا دېر سخت شوی دی».
سرچینې وایي، د ډيورنډ کرښې د لنډمهالی تړل کېدو له امله هغه افغانان چې نیول کېږي سملاسي افغانستان ته نه ستنول کېږي؛ بلکې د پاکستان په زندانونو کې ساتل کېږي. ویل کېږي، چې په نیول شویو کسانو کې ښځې، ماشومان او ناروغان هم شامل دي.
په اسلاماباد کې یوشمېر کورنۍ چې د سرطان ناروغان لري او د درملنې لپاره راغلي وو؛ اوس سره د خپلو ناروغانو په اډیالان او اټک زندانونو کې بندیان دي. د دغه کورنیو له ډلې یو کس د نوم نه ښ،دلو په شرط افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د سرطان په ناروغۍ اخته مور یې درملنې لپاره پاکستان ته راوستې؛ خو اوس یې ناروغه مور د پاکستان په زندان کې ده.
نوموړي زیاته کړه: « په ټوله دونیا کې په بارډر جنګونه کېږي؛ خو عامه خلکو سره حکومتونه دوښمني نهکوي، موږ دلته له مجبورې ورځې راغلي یو، د مور درملنه مو روانه وه؛ خو اوس په زندان کې ده، که د قانوني اسنادو خبره وي موږ چا ناقانونه کړي یو؟ ولې زموږ ویزې نه تمدیدېږي»؟
دغه کس همداراز وایي: «د پاکستان پولیس افغانانو سره د دوښمنانو په څېر سلوک کوي، هیڅ ډول انساني برخورد نهکوي، ناروغ نه ګوري، ماشوم نه ګوري، زنانه نه ګوري، بد رد وایي او زندانونو ته یې وړي».
په ځینو سیمو کې د پولیسو لهخوا د افغانانو پر وړاندې د تاوتریخوالي راپورونه هم ورکړل شوي دي. د اسلاماباد په یوشمېر مېشت ځایونو کې پولیسو د افغانانو د کورونو دروازې ماتې کړې او خلک یې له خپلو کورونو نیولي دي.
لاتراوسه د دغه نیول شویو افغانانو کره شمېره نهده خپره شوې. بل لور ته ډېری دغه نیول شوي افغانان هغه کسان دي، چې د ۲۰۲۱کال په اګست میاشت کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته پاکستان ته تللي دي.
د دغه افغانانو له ډلې ډېری یې د درېیمو هېوادونو د کډوالۍ دوسیې لري او د امریکا، کاناډا، اروپايي هېوادونو یا نورو هېوادونو ته د لېږد په تمه دي. په پلازمینه اسلاماباد کې د جمشېد په نامه یو افغان چې د امریکا د کډوالۍ ویزې په تمه دی وایي، د پولیسو سخت چلند یې د کورنۍ ټول غړي په رواني ناروغۍ اخته کړي.
جمشېد زیاتوي: « د پاکستان حکومت له طالب سره جګړه کوي؛ خو دوی یې زور له هغه خلکو باسي، چې له طالبانو راتښتېدلي دي، د دغه دوښمنۍ اندازه موږ ته هم نه لګېږي؛ خو دې روژې میاشت ته ګوره او په موږ د پولیسو چاپې. موږ لویان او ماشومان ټول په رواني نارغیو اخته شوي یو، چې دروازه وټکېږي له حالت مو یو خدای خبر وي».
دغه کسان وایي، چې اوس په خورا ستونزمن وضعیت کې دي؛ ځکه که افغانستان ته ستانه شي؛ نو د امنیتي ګواښونو او د احتمالي څار له ګواښ سره مخ دي. د بشري حقونو ځینې فعالان خبرداری ورکوي، چې د افغان کډوالو د پراخو نیونو دوام کولای شي د زرګونه هغه کسانو وضعیت نور هم کړکېچن کړي چې لاهم د نړۍوالو کډوالۍ پروګرامونو د پایلو په تمه دي.
دوی ټینګار کوي، چې د ښځو، ماشومانو او ناروغانو زنداني کول د بشري حقونو له اصولو سره په ټکر کې دي. په همدې حال کې افغان کډوال وایي، چې د نیولو له وېرې نهشي کولای په ازاد ډول تګ راتګ وکړي او ډېری یې په کورونو کې پټ ژوند کوي؛ څو د پولیسو له نیونو ځان وژغوري.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو ملاتړ صندوق (یونېسف) استازي تاج الدین اویوالي په جېنوا کې یوې خبري ناستې ته ویلي، چې له ایران نه ستانه شوي ماشومان له ستونزو او ناروښانه راتلونکې سره مخ دي. هغه ویلي، چې د دوی لپاره د خوړو، روغتیا او نورو بنسټیزو بشري مرستو اړتیا ورځ تر بلې زیاتېږي.
یونېسف د چهارشنبې په ورځ (د کب ۲۰مه) په یوه راپور کې ویلي، چې په منځني ختیځ کې د شخړو د زیاتېدو اغېزې د پولو هاخوا ماشومانو لپاره سملاسي ګواښونه رامنځ ته کوي. دوی زیاته کړې، چې له ایران نه افغانستان ته د اسلامکلا او نورو پولو له لارې ستنېدونکې کورنۍ د خپلو ماشومانو د ناروښانه راتلونکې په اړه اندېښمنې دي.
په افغانستان کې د یونېسف استازي ډاکټر تاج الدین اویوالي وايي: «موږ ډېرې مېندې ګورو، چې له خپلو ماشومانو سره د استوګنې مرکزونو ته راځي، ستړې، خپه او بېړنیو مرستو ته اړتیا لري. لکه څنګه چې تمه کېږي که د راستنېدونکو شمېره زیاته شي؛ نو د ماشومانو پر وړاندې ګواښونه هم زیاتېږي».
نوموړي زیاته کړې، چې دغه وضعیت د لومړي ځل لپاره نه؛ بلکې په ۲۰۲۵ کال کې د تاوتریخوالي او وېرې له کبله نږدې ۳ مېلیونه افغانان له ګاونډيو هېوادونو او په ځانګړي ډول له ایران او پاکستان نه افغانستان ته ستانه شوي.
هغه دا هم ویلي، چې افغانستان له څو اړخیزو کړکېچونو سره مخ دی او شاوخوا ۱۱ مېلیونه ماشومان بشري مرستو ته اړتیا لري. د یونېسف دغه استازي په ځانګړي ډول د بېسرپرسته ماشومانو پر ملاتړ او پاملرنې ټینګار کړی او ویلي یې دي، ماشومانو ته ځانګړې پاملرنه په کار ده، په ځانګړې توګه بېسرپرسته او بې ملاتړه ماشومانو ته. نوموړي زیاته کړې: «تېر کال د راستنېدونکو په پراخه څپه کې یونېسف له ایران او پاکستان نه تر ۸زره د ډېرو بېسرپرسته ماشومانو ملاتړ کړی دی».
یونېسف ټینګار کړی، چې ماشومان دا مهال د دوی تر ټولو جدي خوندیتوب او ملاتړ ته اړتیا لري.
د جاپان حکومت له ایران او پاکستان نه د راستنېدونکو افغان کډوالو او دارنګه په ټول افغانستان کې زیان منونکو کوربه ټولنو ته د بېړنۍ مرستې چمتو کولو لپاره د ملګرو ملتونو کډوالو عالي کمېشنرۍ (UNHCR) سره دوه مېلیونه ډالر مرسته کړې ده.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ (UNHCR) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، افغانستان د راستنېدونکو افغان کډوالو د لوړې شمېرې له امله له سخت بشري وضعیت سره مخ دی. په خبرپاڼه کې راغلي، چې دغه وضعیت په ۲۰۲۵کال کې د دوو زورورو زلزلو له امله لا پېچلی شوی دی.
د خبرپاڼې له مخې؛ یوازې په ۲۰۲۵کال کې تر ۲.۸ مېلیونه ډېر افغانان له ګاونډیو هېوادونو افغانستان ته ستانه شوي، چې ډېری یې د سرپناه، خوړو او د نورو بېړنیو اړتیاوو له نشتوالي سره مخ دي.
خبرپاڼه زیاتوي، چې د جاپان هېواد په مرسته دغه پروژه به د لسو میاشتو په اوږدو کې پلي شي او ورسره به له ۱۱۶زره او ۳۱۰ کسانو سره مرسته وشي. خبرپاڼه وړاندې کاږي، چې د دغه پروژې له لارې به شاوخوا ۲۳زره راستنېدونکو ته بېړنۍ نغدي مرستې چمتو شي او ښځینه سرپرستو او معلولیت لرونکو کسانو ته به پهکې لومړیتوب ورکړل شي.
خبرپاڼه وړاندې کاږي، د دغه پروژې له لارې به تر ۷۷زرو د ډېرو راستنېدونکو او کوربه ټولنې غړو لپاره د خوندیتوب څارنې او ارزونې ترسره کړي، ۱۱زره مېرمنو او نجونو ته به د خوندیتوب ځانګړي خدمتونه چمتو شي، نږدې ۴زره او ۴۰۰ زیان منونکو ماشومانو سره به مرسته وکړي او ۸۴ کورنیو لپاره به د دایمي سرپناه زمینه برابره شي.
شاوخوا ۱۱۰۰ افغان کډوال چې د امریکا د کډوالو پروګرام له لارې قطر ته انتقال شوي وو، د امریکا د ولسمشر د پرېکړې له امله له یوه کال راهیسې په دغه هېواد کې بندپاتې دي. د ایران د توغندیزو بریدونو له زیاتېدو سره دغه افغانان چې له یوې جګړې تښتېدلي وو، د بلې جګړې په منځ کې ګیر شوي دي.
د راپورونو له مخې؛ دغه افغان کډوال د قطر د «اس السیلیه» په پخواني پوځي پنډغالي کې مېشت دي، چې د منځني ختیځ د امریکا تر ټولو لوی پوځي اډې «العدید» ته نږدې موقعیت لري. د دغه افغانانو تر نیمایي ډېر یې ښځې او ماشومان دي.
یو تنکی افغان چې په دغه پنډغالي کې ژوند کوي ویلي:« موږ د ماښام ډوډۍ خوړله، چې ناڅاپه مو د خپل پنډغالي پر سر د توغندیو د چاودنو غږ واورېد. ډېر وېرېدلی یم، بدن مې رېږدي او نه پوهېږم څه وکړم».
هغه زیاتوي، چې کورنۍ یې د تېښتې یا پټېدو لپاره هېڅ خوندي ځای نهلري؛ ځکه پنډغالی د هغو سیمو ترڅنګ پروت دی، چې د ایران د بریدونو اصلي موخې دي. د راپور له مخې؛ دغه پنډغالی په اصل کې له افغانستان نه د امریکايي ځواکونو تر وتلو وروسته د هغو افغانانو لپاره لنډمهاله تمځای ټاکل شوی و، چې د امریکا له پوځ یا ادارو سره یې کار کړی و او د وېزو د پروسې په تمه وو.
خو د ۲۰۲۵کال په جنورۍ میاشت کې د امریکا د کډوالو د پروګرام د ځنډولو پرېکړې وروسته زرګونه افغانان په همدې ځای کې بند پاتې شول. د پنډغالي اوسېدونکي وایي، چې له پیل راهیسې د دوی اصلي ستونزه امریکا ته د تګ د پروسې ځنډ و؛ خو اوس د جګړې له امله د ژوند او مرګ له ګواښ سره مخ دي.
یو بل اوسېدونکي ویلي:« دا ځای لکه زندان دی. موږ نهشو کولای بهر ووځو او د توغندیو له بریدونو د خوندي کېدو لپاره هېڅ پناه ځای نهلرو». د هغه په وینا؛ تېره اوونۍ د توغندي یوه ټوټه د ماشومانو د خوب خونې ته لوېدلې وه؛ خو د پېښې پرمهال هغوی په بل ځای وو.
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت ویلي، چې دغه پنډغالی به د مارچ تر پایه وتړل شي؛ خو دا یې نهده روښانه کړې، چې دغه افغانان به کوم ځای ته ولېږدول شي. راپور وایي، چې د پنډغالي شاوخوا ۷۰۰ اوسېدونکي لا دمخه د امریکا د تګ لپاره بشپړ ارزول شوي او منل شوي دي.
د افغانانو د کډوالۍ ملاتړ سازمان "افغان اېواک" مشر شان وانډیور وایي:«په دغه پنډغالي کې د امریکا د پوځ د فعالو سرتېرو د کورنیو شاوخوا ۱۵۰ غړي هم شته. دا ډېر دردناک حالت دی، چې سرتېري ښايي په جګړه کې وي؛ خو د هغوی کورنۍ د توغندیو تر سیوري لاندې په دغه پنډغالي کې بند پاتې دي».
د پنډغالي ډېری اوسېدونکي وایي، چې ماشومان یې ټوله شپه له وېرې خوب نهشي کولای او له خپلو مېندو پوښتي: «ایا موږ به مړه شو؟» یو شمېر کورنیو بیا هڅه کړې، چې له دغه پنډغالي ووځي؛ خو د ساتونکو لهخوا بېرته ګرځول شوې دي.
ځینو نورو ته بیا وړاندیز شوی، که په خپله خوښه افغانستان ته ستانه شي؛ مالي مرسته به ورکړل شي. اوس دغه افغانان چې یو ځل یې د جګړې له وېرې خپل هېواد پرېښی و، د بلې جګړې تر سیوري لاندې له ناروښانه برخلیک سره مخ دي.