د رغتیا نړۍوال سازمان په خپل تازه راپور کې ویلي، چې په منځني ختیځ کې د کړېچ شدت په سیمه کې بېساری روغیتایي ناورین رامنځته کړی دی. یاد سازمان ویلي، چې د جګړې له امله سلګونو کسانو ته د مرګژوبلې ترڅنګ هېوادونو ته د درملو لېږد هم له خنډ سره مخ شوی دی.
د رغتیا نړۍوال سازمان ویلي، چې د جګړې له پیل راهیسې په ایران څه باندې ۱۳۰۰ کسان وژل شوي او ۹۰۰۰ نور ټپیان شوي دي.
یاد سازمان ویلی، چې په لبنان کې هم ۵۷۰ کسان وژل شوي او تر ۱۴۰۰ پورې نور ټپیان شوي دي.
یاد سازمان ویلي، چې په ایران او لبنان کې پر یو شمېر روغتیايي مرکزونو بریدونو او د ورغتیايي کارکوونکو وژنه هم تایید شوې ده، چې له امله یې ګڼ شمېر روغتیايي کارکوونکي وژل شوي او ټولنې له اړینو خدماتو بېبرخې شوې دي.
یاد سازمان ټینګار کوي چې روغتیايي بنسټونه او ناروغان باید د نړۍوالو قوانینو له مخې تل خوندي وي.
د روغتیا نړۍوال سازمان همدارنګه ویلي، چې د هوايي حریم د محدودیتونو لهامله په دوبۍ کې د روغتیا نړۍال سازمان لوژستیکي مرکز څخه د طبي توکو لېږد سخت اغېزمن کړی دی.
د یاد راپور لهمخې، د بېړنیو مرستو له ۵۰ څخه ډېرې غوښتنې چې ټاکل شوې وه، ۱،۵ میلیونو خلکو ته ورسېږي ځنډېدلې دي؛ په دغو ځانګړو شویو جوپو کې د افغانستان، لبنان او غزې لپاره ځانګړي شوي طبي اکمالات هم شامل دي.
پر کابل د طالبانو له بیا واکمنېدو څو میاشتې وروسته، د طالبانو مشر هبتالله اخوندزاده په ټول هېواد کې د تریاکو پر کرکېلې بندیز ولګاوه، چې ورسره سم د تریاکو او نورو نشهیي توکو بیې هم څو برابره لوړې شوې.
خو د څلورو کلونو په تېریدو سره هغه کروندګر چې د ژوند د ټولو چارو او لګښتونو سرچینې یې یوازې د تریاکو او نشهیي توکو کرکيلې وې، له سختو اقتصادي ستونزو سره مخ شول او سږکال په هلمند، کندهار او ارزګان کې یو ځل بیا کروندګرو د تریاکو کر ته مخه کړې ده.
که څه هم طالبان په هېڅ صورت کروندګرو ته اجازه نهورکوي چې پر خپلو ځمکو تریاک وکري، خو ځینو کروندګرو ته بیا د طالبانو لهخوا د تریاکو د کر اجازه ورکړل شوې ده.
کروندګرو تازه د هلمند په موسیکلا، نوزاد، واشېر، مارجې او باغران ولسوالیو کې پر خپلو ځمکو تریاک کرلي دي، خو دا کروندې د پخوا پرتله کمې دي او دوی نهشي کولای چې په ښکاره تریاک وکري.
د راپورونو پربنسټ، ځینو کسانو له خپلو کروندو څخه دېوالونه راتاو کړي، څو کروندې یې د طالبانو له سترګو پناه شي او ځینو کسانو په خپلو کلاګانو او داسې سیمو کې تریاک کرلي چې هلته د طالبانو تګراتګ کم او یا هم هېڅ نشته.
کروندګرو ولې یو ځل بیا تریاکو ته مخه کړې ده؟
افغانستان انټرنشنل ـ پښتو د هلمند په موسیکلا، نوزاد، باغران او ځینو نورو سیمو کې له کروندګرو سره خبرې کړي او یادو کروندګرو د تریاکو کر ته د مخه کولو لوی لامل اقتصادي ستونزې په ګوته کړې دي.
عبدالرووف چې د هلمند د موسیکلا ولسوالۍ اوسېدونکی دی، افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وویل: «زه نږدې ۱۵ جریبه کرنیزه ځمکه لرم او ۱۲ مې اولادونه دي. د طالبانو تر راتګ وړاندې مې په ۱۰ جریبه ځمکه کوکنار او په ۵ جریبه ځمکه غنم کرل. د کوکنارو له عاید څخه مې د ژوند لګښتونه پوره کول او غنم مې د کورنۍ د خوراک لپاره بسنه کوله. خو په تېرو څلورو کلونو کې د تریاکو پر کښت له بندیز وروسته یوازې پر غنمو زما د کورنۍ ګوزاره نهکېږي. له همدې امله په دغه موده کې شاوخوا ۱۲ لکه کلدارې پوروړی شوی یم».
یاد هلمندی کروندګر وايي، چې سږکال یې د خپل استوګنځي په انګړ کې کوکنار کرلي دي او همداراز یې د خپلې ځمکې پر یوه برخه دېوال راګرځولی او کوکنار یې پهکې کرلي، څو د طالبانو له سترګو پناه وي.
دا په داسې حال کې ده، چې طالبانو اوس د دغو تازه کرل شویو تریاکو د لهمنځه وړلو لپاره کمپاینونه پیل کړي او یوازې یې په موسیکلا ولسوالۍ کې لسګونه کروندګر د تریاکو د کرلو په تور بندیان کړي دي.
سرچینو افغانستان انټرنشنل- پښتو ته ویلي، چې د هلمند په شمالي ولسوالیو موسیکلا، نوزاد، باغران او نورو سیمو کې ډېر کوکنار کرل شوي دي. دوه اوونۍ وړاندې د هلمند والي امانالدین منصور هم د هلمند شمالي موسیکلا ولسوالۍ ته سفر کړی و او په یوه پراخه غونډه کې یې خلکو ته امر وکړ، چې کرل شوي تریاک لهمنځه یوسي که نه د سرغړونې په صورت کې به ورسره قانوني چلند وشي.
طالبانو د جنورۍ میاشتې په شپږمه نېټه موسیکلا ته د یاد طالب چارواکي د سفر او د تریاکو د کرکیلې د مخنیوي په تړاو خبرپاڼه هم خپره کړې ده.
په خبرپاڼه کې د هلمند د والي له قوله لیکل شوي: «خلک دې د کوکنارو له کښت او اړوند نورو مواردو په کلکه ډډه وکړي او نور دې په دې شیانو خپل مصارف او وخت بېځایه نهلګوي. په دې برخه کې زموږ پرېکړه پرېکنده او مبارزه مو جدي ده. چا ته اجازه نهورکوو چې په دې ناوړه عمل لاس پورې کړي او سرغړونکو سره به اصولي چلند یقینا ترسره کېږي. موږ هڅه کوو خلکو ته بدیل معیشت ورکړو».
له دې سره، شاوخوا لس ورځې مخکې د هلمند په موسیکلا ولسوالۍ کې د طالبانو ولسوال ملا عبدالرحیم (ملاجانان) د یادې ولسوالۍ له ملکانو، قومي مشرانو، سپینږیرو او ګڼو ځايي اوسېدونکو سره ناسته وکړه او هغوی ته یې په ډاګه امر وکړ: «د کوکنارو له کرکیلې او اړوندو نورو کړنو په کلکه ډډه وکړئ او نور په دې ډول کارونو خپل وخت او امکانات بېځایه مه لګوئ».
نوموړي خلکو ته ویلي، چې د کوکنارو د کرکیلې د مخنیوي په برخه کې د طالبانو پرېکړه پرېکنده ده او هېچا ته اجازه نهورکوي چې تریاک وکري.
دغو طالب چارواکو کروندګرو او قومي مشرانو ته ګواښ کړی او ویلي یې دي: «که څوک له امر څخه سرغړونه وکړي، پر وړاندې به یې اصولي او جدي چلند ترسره شي».
د موسیکلا یو اوسېدونکی چې نهغواړي نوم یې واخیستل شي، افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته ویلي، چې څو ورځې وړاندې د طالبانو لهخوا د تریاکو د کرلو په تور بندې شوی و او وروسته د قومي مشرانو په منځګړیتوب راخوشې شو.
نوموړي زیاته کړه: «موږ شاوخوا پنځلس یا شل کسان وو. سهار وختي طالبان راته راغلل او موږ یې ونیولو. دوی موږ لومړی په قوماندانۍ کې بندیان کړو او بیا یې محکمې ته حاضر کړو. قاضي ځینو کسانو ته تر شپږو میاشتو بند سزا ورکړه او زما په ګډون یې ځینې نور کسان بیا په قوي ضمانت سره خوشې کړل».
دغه ۲۶ کلن هلمندی ځوان وايي، چې د تریاکو د کرلو په جرم ټول بندیان د محکمې تر حاضریدو پورې د امنیه قوماندانۍ اړوند زندان کې ساتل کېږي.
دغه ځوان وايي: «زه پر خپل کړي کار هېڅ پښېمانه نهیم؛ ځکه بله لاره نهلرم. همدا مې کسب و او همدا مې کار دی. له ماشومتوب څخه مې بزګري کړې او بل کار مې نه دی زده. اوس داسې حال کې یم چې ان د خپل ناروغ پلار یا مور د درملو اخیستو پیسې هم نهلرم؛ په داسې حال کې چې پخوا مو دا ټول لګښتونه د تریاکو له کښت څخه پوره کول».
په ورته مهال، په هلمند کې د طالبانو سیمهییز چارواکي د موسیکلا، نوزاد، باغران او نوزاد ولسوالیو له اوسېدونکو سره په کتنو کې ټینګار کوي، چې د ملا هبتالله اخوندزاده له لوري د نشهيي توکو د کر او کارونې په اړه د بندیز فرمان باید په هر ډول شرایطو کې پلی شي.
هغه ویډیو چې افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته رسېدلې ښيي، چې د موسیکلا ولسوالۍ په «ښارګه» سیمه کې د یادې ولسوالۍ امنیه قوماندان ملا عبدالسلام د سیمې له اوسېدونکو سره د یوې ناستې په ترڅ کې له هغوی څخه غوښتي، چې په خپله خوښه له خپلو ځمکو د تریاکو کښتونه لهمنځه یوسي.
خو د سیمې سپین ږیري نوموړي ته وايي، چې د طالبانو د مشر له امر څخه یې د مجبوریت لهمخې سرغړونه کړې ده.
په ویډیو کې ښکاري چې یو سپینږیری وايي: «موږ په دې پوره خبر یو چې دا د شېخ صاحب امر دی؛ هغه والي ته، والي قوماندان ته، قوماندان تاسو ته او تاسو موږ ته امر کړی چې باید تریاک ونهکرو. موږ په دې پوهېږو، خو اوس مو لږ یا ډېر کرلي دي. اغا جانه! دا کار موږ د امارت، والي یا ستاسو پر خلاف نهدی کړی، بلکې خپلې محتاجۍ دې ته اړ کړي یو چې دا بوټي وکرو، ترڅو یوه نیمه بوجۍ اوړه پرې واخلو او یا یو ځل د مور د درملو نسخه پرې پوره کړو. بیا هم موږ ستاسو د خبرو منلو ته تیار یو او که تیار هم نهشو، مجبور یو چې تیار واوسو. موږ به ستاسو امر منو. ګناه خو مو کړې ده، په دې کې هېڅ شک نشته. د شېخ صاحب له امر څخه مو سرغړونه کړې او په دې کې پوره ګنهکار یو، خو له تاسو بښنه غواړو؛ دا چې کرلي مو دي یوازینی لامل یې زموږ مجبوریت دی».
خو له دې سره سره، سږ کال داسې ښکاري، چې وږي او ناچاره کروندګر نور د طالبانو فرمانونو ته سر نهټیټوي.
په سوېلي ولایتونو کې د تریاکو کښت د دې ښکارندويي کوي، چې د طالبانو هغه ټولې ادعاوې بېبنسټه دي، چې وايي په افغانستان کې یې د نشهيي توکو د کرکېلې کچه صفر ته راټېټه کړې ده.
دا په داسې حال کې ده، چې سرچینو افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته ویلي، چې تېره اوونۍ د طالبانو یوې ډلې د هلمند په مارجې ولسوالۍ کې د یوه کروندګر په کور کې کرل شوي تریاک لهمنځه وړي دي او د معلوماتو لهمخې، یوه ورځ وروسته بیا د طالبانو د هغې ډلګۍ قوماندان چې د یاد کروندګر کور ته په زور ننوتی و، د نامعلومو کسانو له لوري ووژل شو. د هلمند سیمهییزو چارواکو تر اوسه په رسمي ډول په دې اړه څه نهدي ویلي.
له دغو ټولو بندیزونو سره سره، طالبانو خپلو یو شمېر نږدې کسانو ته د تریاکو د کرلو اجازه ورکړې ده.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته ویلي: «په موسی کلا، باغران، غورک او ځینو نورو لرې پرتو ولسوالیو کې طالبانو هغو کسانو ته د تریاکو د کرلو اجازه ورکړې، چې یا په خپله د ځینو لوړپوړو طالبانو د کورنیو غړي دي او یا هم له قاچاق وړونکو او طالب زورواکو سره نږدې اړیکې لري».
سرچینې وايي، طالبان یوازې د هغو کسانو تریاک لهمنځه وړي، چې هغوی د طالبانو په لیکو کې هېڅ ډول اړیکې نهلري او عام کروندګر دي.
د یادونې وړ ده، چې طالبانو د هلمند ترڅنګ د ارزګان په خاص ارزګان او چارچینو ولسوالیو او همدارنګه د کندهار په غورک، میوند، خاکرېز او میانشین ولسوالیو کې هم د تریاکو د کرکیلې پر ضد کمپاینونه پیل کړي دي.
دا په داسې حال کې ده، چې یوناما بیا په خپل تازه راپور کې ویلي، چې په۲۰۲۳ کال کې د کوکنارو پر کر د بندیز له عملي کېدو وروسته د کوکنارو کر په ټول افغانستان کې په پراخه کچه کم شوی، خو اوس له سوېل لوېدیځ څخه شمال ختیځ ته لېږدول شوی.
د راپور لهمخې، په هغو کلیو کې چې پخوا کوکنار پهکې کرل کېدل، اوس د اقتصادي او ټولنیزو شرایطو کچه ټیټه شوې. د غلو او حبوباتو کرلو هغوی ته یو بدیل پیدا کړی، خو د کوکنارو د عاید کمښت یې نه دی جبران کړی.
په راپور کې همداراز زیاته شوې ده، چې د کرنیزو مرستو پوښښ محدود دی او روغتیا، زدهکړو او د ښځو د روغتیا خدماتو ته لاسرسی لا هم کم دی.
طالبانو تر دې وړاندې د ځینو نړۍوالو بنسټونو له استازو سره په لیدنو کې ادعا کړې، چې په افغانستان کې د نشهيي توکو د کښت کچه صفر شوې ده او دوی همداراز له نړۍوالې ټولنې څخه د کروندګرو لپاره د بدیل معیشت د برابرولو غوښتنه کړې ده.
د طالبانو د حکومت ویاند ذبیحالله مجاهد مخکې ویلي و، چې په افغانستان کې د نشهيي توکو کښت او تولید صفر ته رسېدلی او د سیمې هېوادونه هم باید له دغو توکو سره د مبارزې او د قاچاق په مخنیوي کې له افغانستان سره همکاري وکړي.
عمري کمپ هغه لنډمهالی ځای دی چې له پاکستان نه افغانستان ته ستنېدونکي کډوال پکې تم کېږي.
بختیار، چې د څلورو لوڼو او دوو زامنو پلار دی، وايي، شاوخوا د شپې لس بجې یې ناڅاپه د راکټونو او ډزو غږونه واورېدل. د هغه په وینا، په څو دقیقو کې جګړه سخته شوه او دوی اړ شول چې له کوره وتښتي. نوموړي د زرګونو نورو کورنیو په څېر خپل ماشومان راټول کړل او په تیاره کې یې د خوندي ځای پر لور منډه کړه.
دغې کورنۍ هر څه شاته پرېښودل او نږدې دېرش دقیقې یې مزل وکړ، څو اصلي سړک ته ورسېږي. وروسته یوې لارۍ موټر هغوی د ننګرهار د مومندرې ولسوالۍ ته ورسول چې د دوی له کوره شاوخوا ۳۵ کیلومتره لرې ده.
بختیار او کورنۍ یې له تېرو لسو ورځو راهیسې د مومندرې د چرګانو فارم کې ژوند کوي.
هغه وایي کله چې دوی ورسېدل، ځای ډېر چټل و او ټوله شپه یې پاک کړ، په داسې حال کې چې ماشومان یې د باندې د اسمان لاندې ویده شول. د سیمې شاوخوا ۵۰۰ نورې بېځایه شوې کورنۍ هم همدې ځای ته تللې او ډېری یې په داسې ځایونو کې اوسي چې د انسان د اوسېدو لپاره وړ نه دي.
دوی د تېښتې پر مهال هېڅ شی له ځانه سره نه دی راوړی.
بختیار وايي: «موږ خپل ټول شیان، جامې او هر څه شاته پرېښودل. ان نه پوهېږو چې زموږ پر کور څه تېر شوي دي».
د چرګانو فارم کې دروازې او کړکۍ سمې نه دي او د شپې یخ باد دننه راځي. کورنۍ د ځمکې پر سر ویدېږي او کافي کمپلې او غالۍ نه لري. د همدې یخنۍ له امله د بختیار دوه ماشومان ناروغان شوي دي.
بختیار وایي د مومندرې اوسېدونکو له دوی سره ډېره مرسته کړې ده. د ده په وینا، د کلي خلکو هغوی ته کمپلې او خواړه راوړل او له لسو ورځو راهیسې یې ملاتړ کوي.
خو د دوی راتلونکی لا هم نامعلوم دی، ځکه د چرګانو فارم مالک غواړي یوه میاشت وروسته بېرته چرګان راوړي او دا کورنۍ به بیا له هغه ځایه وځي. بختیار وایي چې که جګړه پای ته ورسېږي او د دوی ژوند خوندي شي، سملاسي به خپل کور ته ستانه شي، ځکه اوسنی ژوند ډېر سخت دی.
د بختیار ۱۸ کلن زوی یار عالم هم خپل کار له لاسه ورکړی.
هغه مخکې په تورخم کې د لاسګاډي په وسیله د مسافرو توکي لېږدول او هره ورځ یې شاوخوا ۳۰۰ افغانۍ عاید درلود. هغه وایي، چې له لسو ورځو راهیسې بېکاره دی او د کورنۍ د ملاتړ توان نه لري.
د بختیار اووه کلنه لور شاعابده چې د لومړي ټولګي زده کوونکې ده، د کورنۍ له تېښتې وروسته ښوونځي ته نه شي تللی. هغه وایي چې خپل ښوونځی او ټولګیوال ډېر یادوي او هیله لري بېرته ستنه شي. د هغې خوب دا دی چې یوه ورځ ډاکټره شي او خپلو خلکو ته خدمت وکړي.
د مارچ په اوومه نېټه د ناروې د کډوالو شورا (NRC) په ننګرهار کې ۶۲۰ بېځایه شویو کورنیو ته نغدي مرسته ورکړه چې د بختیار کورنۍ هم پکې شامله ده.
د یادې شورا د رپوټ له مخې، دا مرسته به له کورنیو سره مرسته وکړي چې د خوړو، سرپناه او درملنې په څېر خپلېبیړنۍ اړتیاوې پوره کړي.
بختیار وایي، دا مرسته به لنډ مهال مرسته وکړي، خو که جګړه دوام وکړي بسنه به ونه کړي. هغه له نړیوالې ټولنې غوښتنه کوي چې دوی هېر نه کړي، ځکه د ده په وینا: «موږ په ډېر سخت حالت کې ژوند کوو او نور هېڅ هم نه لرو».