په هرات کې د طالبانو د والي ویاند محمدیوسف سعیدي خبر ورکړی، چې تېره شپه د ترکمنستان-هرات د ۲۲۰ کیلو ولټه برېښنا لېږد مزی د شارټۍ له امله پرې شوی. د هغه په وینا؛ په بقرچر سیمه کې هم د سړې هوا او یخنۍ له امله د برېښنا دوه ستنې ویجاړې شوې او له ۱۹ تر ۲۷ مزي یې پرې شوي دي.
د هغه په وینا؛ د هرات د برېښنا تخنیکي ټیمونه سیمې ته لېږل شوي دي.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو ملاتړ صندوق (یونېسف) استازي تاج الدین اویوالي په جېنوا کې یوې خبري ناستې ته ویلي، چې له ایران نه ستانه شوي ماشومان له ستونزو او ناروښانه راتلونکې سره مخ دي. هغه ویلي، چې د دوی لپاره د خوړو، روغتیا او نورو بنسټیزو بشري مرستو اړتیا ورځ تر بلې زیاتېږي.
یونېسف د چهارشنبې په ورځ (د کب ۲۰مه) په یوه راپور کې ویلي، چې په منځني ختیځ کې د شخړو د زیاتېدو اغېزې د پولو هاخوا ماشومانو لپاره سملاسي ګواښونه رامنځ ته کوي. دوی زیاته کړې، چې له ایران نه افغانستان ته د اسلامکلا او نورو پولو له لارې ستنېدونکې کورنۍ د خپلو ماشومانو د ناروښانه راتلونکې په اړه اندېښمنې دي.
په افغانستان کې د یونېسف استازي ډاکټر تاج الدین اویوالي وايي: «موږ ډېرې مېندې ګورو، چې له خپلو ماشومانو سره د استوګنې مرکزونو ته راځي، ستړې، خپه او بېړنیو مرستو ته اړتیا لري. لکه څنګه چې تمه کېږي که د راستنېدونکو شمېره زیاته شي؛ نو د ماشومانو پر وړاندې ګواښونه هم زیاتېږي».
نوموړي زیاته کړې، چې دغه وضعیت د لومړي ځل لپاره نه؛ بلکې په ۲۰۲۵ کال کې د تاوتریخوالي او وېرې له کبله نږدې ۳ مېلیونه افغانان له ګاونډيو هېوادونو او په ځانګړي ډول له ایران او پاکستان نه افغانستان ته ستانه شوي.
هغه دا هم ویلي، چې افغانستان له څو اړخیزو کړکېچونو سره مخ دی او شاوخوا ۱۱ مېلیونه ماشومان بشري مرستو ته اړتیا لري. د یونېسف دغه استازي په ځانګړي ډول د بېسرپرسته ماشومانو پر ملاتړ او پاملرنې ټینګار کړی او ویلي یې دي، ماشومانو ته ځانګړې پاملرنه په کار ده، په ځانګړې توګه بېسرپرسته او بې ملاتړه ماشومانو ته. نوموړي زیاته کړې: «تېر کال د راستنېدونکو په پراخه څپه کې یونېسف له ایران او پاکستان نه تر ۸زره د ډېرو بېسرپرسته ماشومانو ملاتړ کړی دی».
یونېسف ټینګار کړی، چې ماشومان دا مهال د دوی تر ټولو جدي خوندیتوب او ملاتړ ته اړتیا لري.
د جاپان حکومت له ایران او پاکستان نه د راستنېدونکو افغان کډوالو او دارنګه په ټول افغانستان کې زیان منونکو کوربه ټولنو ته د بېړنۍ مرستې چمتو کولو لپاره د ملګرو ملتونو کډوالو عالي کمېشنرۍ (UNHCR) سره دوه مېلیونه ډالر مرسته کړې ده.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ (UNHCR) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، افغانستان د راستنېدونکو افغان کډوالو د لوړې شمېرې له امله له سخت بشري وضعیت سره مخ دی. په خبرپاڼه کې راغلي، چې دغه وضعیت په ۲۰۲۵کال کې د دوو زورورو زلزلو له امله لا پېچلی شوی دی.
د خبرپاڼې له مخې؛ یوازې په ۲۰۲۵کال کې تر ۲.۸ مېلیونه ډېر افغانان له ګاونډیو هېوادونو افغانستان ته ستانه شوي، چې ډېری یې د سرپناه، خوړو او د نورو بېړنیو اړتیاوو له نشتوالي سره مخ دي.
خبرپاڼه زیاتوي، چې د جاپان هېواد په مرسته دغه پروژه به د لسو میاشتو په اوږدو کې پلي شي او ورسره به له ۱۱۶زره او ۳۱۰ کسانو سره مرسته وشي. خبرپاڼه وړاندې کاږي، چې د دغه پروژې له لارې به شاوخوا ۲۳زره راستنېدونکو ته بېړنۍ نغدي مرستې چمتو شي او ښځینه سرپرستو او معلولیت لرونکو کسانو ته به پهکې لومړیتوب ورکړل شي.
خبرپاڼه وړاندې کاږي، د دغه پروژې له لارې به تر ۷۷زرو د ډېرو راستنېدونکو او کوربه ټولنې غړو لپاره د خوندیتوب څارنې او ارزونې ترسره کړي، ۱۱زره مېرمنو او نجونو ته به د خوندیتوب ځانګړي خدمتونه چمتو شي، نږدې ۴زره او ۴۰۰ زیان منونکو ماشومانو سره به مرسته وکړي او ۸۴ کورنیو لپاره به د دایمي سرپناه زمینه برابره شي.
شاوخوا ۱۱۰۰ افغان کډوال چې د امریکا د کډوالو پروګرام له لارې قطر ته انتقال شوي وو، د امریکا د ولسمشر د پرېکړې له امله له یوه کال راهیسې په دغه هېواد کې بندپاتې دي. د ایران د توغندیزو بریدونو له زیاتېدو سره دغه افغانان چې له یوې جګړې تښتېدلي وو، د بلې جګړې په منځ کې ګیر شوي دي.
د راپورونو له مخې؛ دغه افغان کډوال د قطر د «اس السیلیه» په پخواني پوځي پنډغالي کې مېشت دي، چې د منځني ختیځ د امریکا تر ټولو لوی پوځي اډې «العدید» ته نږدې موقعیت لري. د دغه افغانانو تر نیمایي ډېر یې ښځې او ماشومان دي.
یو تنکی افغان چې په دغه پنډغالي کې ژوند کوي ویلي:« موږ د ماښام ډوډۍ خوړله، چې ناڅاپه مو د خپل پنډغالي پر سر د توغندیو د چاودنو غږ واورېد. ډېر وېرېدلی یم، بدن مې رېږدي او نه پوهېږم څه وکړم».
هغه زیاتوي، چې کورنۍ یې د تېښتې یا پټېدو لپاره هېڅ خوندي ځای نهلري؛ ځکه پنډغالی د هغو سیمو ترڅنګ پروت دی، چې د ایران د بریدونو اصلي موخې دي. د راپور له مخې؛ دغه پنډغالی په اصل کې له افغانستان نه د امریکايي ځواکونو تر وتلو وروسته د هغو افغانانو لپاره لنډمهاله تمځای ټاکل شوی و، چې د امریکا له پوځ یا ادارو سره یې کار کړی و او د وېزو د پروسې په تمه وو.
خو د ۲۰۲۵کال په جنورۍ میاشت کې د امریکا د کډوالو د پروګرام د ځنډولو پرېکړې وروسته زرګونه افغانان په همدې ځای کې بند پاتې شول. د پنډغالي اوسېدونکي وایي، چې له پیل راهیسې د دوی اصلي ستونزه امریکا ته د تګ د پروسې ځنډ و؛ خو اوس د جګړې له امله د ژوند او مرګ له ګواښ سره مخ دي.
یو بل اوسېدونکي ویلي:« دا ځای لکه زندان دی. موږ نهشو کولای بهر ووځو او د توغندیو له بریدونو د خوندي کېدو لپاره هېڅ پناه ځای نهلرو». د هغه په وینا؛ تېره اوونۍ د توغندي یوه ټوټه د ماشومانو د خوب خونې ته لوېدلې وه؛ خو د پېښې پرمهال هغوی په بل ځای وو.
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت ویلي، چې دغه پنډغالی به د مارچ تر پایه وتړل شي؛ خو دا یې نهده روښانه کړې، چې دغه افغانان به کوم ځای ته ولېږدول شي. راپور وایي، چې د پنډغالي شاوخوا ۷۰۰ اوسېدونکي لا دمخه د امریکا د تګ لپاره بشپړ ارزول شوي او منل شوي دي.
د افغانانو د کډوالۍ ملاتړ سازمان "افغان اېواک" مشر شان وانډیور وایي:«په دغه پنډغالي کې د امریکا د پوځ د فعالو سرتېرو د کورنیو شاوخوا ۱۵۰ غړي هم شته. دا ډېر دردناک حالت دی، چې سرتېري ښايي په جګړه کې وي؛ خو د هغوی کورنۍ د توغندیو تر سیوري لاندې په دغه پنډغالي کې بند پاتې دي».
د پنډغالي ډېری اوسېدونکي وایي، چې ماشومان یې ټوله شپه له وېرې خوب نهشي کولای او له خپلو مېندو پوښتي: «ایا موږ به مړه شو؟» یو شمېر کورنیو بیا هڅه کړې، چې له دغه پنډغالي ووځي؛ خو د ساتونکو لهخوا بېرته ګرځول شوې دي.
ځینو نورو ته بیا وړاندیز شوی، که په خپله خوښه افغانستان ته ستانه شي؛ مالي مرسته به ورکړل شي. اوس دغه افغانان چې یو ځل یې د جګړې له وېرې خپل هېواد پرېښی و، د بلې جګړې تر سیوري لاندې له ناروښانه برخلیک سره مخ دي.
په روزګان کې د طالبانو د امنیې قوماندانۍ له لوري د چټکو او ځانګړو عملیاتو د ترسره کولو لپاره موټرسایکل لرونکې نوې قطعه جوړه شوې ده. د طالبانو امنیتي مسوولینو په وینا؛ دغه قطعه ۳۰ منسوبین لري، چې په سپکو او درنو وسلو سمبال دي او موخه یې د امنیت ټینګښت او پېښو ته چټکه رسېدنه ده.
په روزګان کې د طالبانو د امنیې قوماندانۍ د څار امر محمدشاه خیاط د یادې قطعې د جوړېدو په اړه وايي، چې دغه ځواکونه په ځانګړې توګه د اختر په ورځو کې د خلکو د امنیت لپاره ګومارل شوي دي.
نوموړی وایي: «دغه ۳۰ کسیزه قطعه د چټکو او ځانګړو عملیاتو لپاره جوړه شوې ده او د اختر په شپو او ورځو کې به د خلکو په خدمت کې وي؛ څو خلک وکولای شي اختر په خوښۍ او ډاډه زړه ولمانځي».
د یادې قطعې یوشمېر غړي وايي، دوی به په ښار او اړوندو سیمو کې منظمې ګزمې کوي او هڅه به وکړي چې د هر ډول پېښو مخه ونیسي او د خلکو امنیت خوندي کړي. د یادې قطعې یو طالب غړی اسدالله وايي، چې د موټرسایکلونو کارول د دې لامل کېږي چې دوی وکولای شي ژر د پېښې ځای ته ورسېږي.
په روزګان کې یاده قطعه داسې مهال جوړېږي، چې په دغه ولایت کې خلک د جنايي پېښو په ځانګړې توګه د وسلهوالو غلاو، هدفي وژنو او قومي بدیو د زیاتېدو شکایت کوي. د طالبانو تر واک لاندې په روزګان کې امنیتي وضعیت د ځینو اوسېدونکو اندېښنې زیاتې کړې دي.
که څه هم طالب چارواکي ادعا کوي، چې په دغه ولایت کې عمومي امنیت ښه شوی؛ خو ځینې خلک وایي چې لا هم د غلاوو، شخړو او ځینو ناڅرګندو پېښو له امله ځان بشپړ خوندي نه احساسوي.
د سیمې اوسېدونکي غواړي، چې امنیتي ادارې د خلکو د خوندیتوب لپاره لا ډېر عملي ګامونه واخلي. د روزګان د خلکو په خبره؛ د دوامدار امنیت لپاره یوازې پوځي اقدامات بسنه نهکوي؛ بلکې ټولنیز ثبات، اقتصادي پرمختګ او د خلکو او حکومت ترمنځ باور هم مهم رول لري.
د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان برېښنا شرکت خبر ورکړی، د ۲۲۰ کیلوولټ وارداتي برېښنا مزي ستونزه چې د تاشقرغان تنګي سیمه کې د باران، توپان او ډبرو ښویېدو له امله رامنځته شوې وه، د شپې شاوخوا (٢:٠٠) بجې په بشپړه توګه حل او برېښنا بېرته په نورمال ډول ونښلول شوه.
د یاد شرکت په وینا؛ د دغه مزي نښلولو سره د پروان، پنجشېر، کاپیسا، کابل، ننګرهار، لغمان، لوګر، پکتیا، خوست، میدان وردګ او غزني ولایتونو د وارداتي برېښنا بهیر بېرته عادي حالت ته راوګرځېد.
تر دې وړاندې د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان برېښنا شرکت خبر ورکړی و، په تاشقرغان تنګي کې د سخت باران او توپان له امله د وارداتي برېښنا په مزو کې تخنیکي ستونزه راغلې چې له امله یې د کابل په ګډون د ۱۱ ولایتونو برېښنا پارچاو شوې ده.
د سختو بارانونو او توپانونو پرمهال ډېر کله له ازبکستان نه د افغانستان وارداتي برېښنا تخنیکي ستونزې پیدا کوي او تر دې پخوا هم په ځلونو دغه ډول پارچاوۍ رامنځته شوې دي.