د طالبانو تر واک لاندې افغانستان باندې د فبرورۍ له ۲۸مې نه پیل د پاکستان پوځي بریدونه له دوو اونیو راهیسې لا هم روان دي. د پاکستان پوځي بریدونه زیاتره د جنګي الوتکو او یا د بېپیلوټه الوتکو په وسیله بم غورځول دي، چې زیاتره پکې د ماشومانو او ښځو په ګډون ملکي خلک په نښه کېږي.
د طالبانو تر واک لاندې افغانستان باندې د فبرورۍ له اته ویشتمې نېټې نه پیل د پاکستان پوځي بریدونه له دوو اونیو راهیسې لا هم روان دي. د پاکستان پوځي بریدونه زیاتره د جنګي الوتکو او یا د بېپیلوټه الوتکو په وسیله د کابل او کندهار په ګډون د افغانستان په شرقي او جنوبي ولایتونو باندې د بمونو غورځولو په شکل کې کېږي، چې زیاتره پکې د ماشومانو او ښځو په ګډون ملکي خلک په نښه کېږي.
د دې واقعیت تصدیق په مېډیا برسېره په افغانستان کې د ملګرو ملتونو هېئت هم کړی دی.
د طالبانو امارت چون جنګي الوتکې او د هوايي بمباریود دفاع وسایل نه لري، نو د هغوی ځمکنۍ قواوې د ډیورنډ له کرښې سره پر پرتو پاکستاني پوځي پوستو د توپونو، هاوانونو او توغندیو په وسیله ګوزارونه کوي.
د دواړو خواوو ترمنځ د جګړې په دویمه اونۍ کې درې مهم پرمختګونه ولیدل شول.
لومړی پرمختګ د طالبانو د امارت د دفاع وزیر ملا یعقوب په یوه مرکه کې پاکستان ته دا اخطار ورکړو چې که چېرې د افغانستان په پلازمېنه کابل باندې برید کېږي، نو د پاکستان په پلازمېنه اسلاماباد به هم برید کېږي. او رښتیا هم چې هر کله د مارچ د میاشتې په دیارلسمه نېټه پاکستاني الوتکو په کابل او کندهار باندې بمونه وغورځول، نو د کوهاټ، راولپنډۍ او اسلاماباد په ګډون نورو پاکستاني اهدافو باندې د طالبانو د بېپیلوټه الوتکو بریدونه وشول چې د طالبانو امارت یې په رسمي توګه مسوولیت په غاړه واخیست.
که څه هم د بېپیلوټه الوتکو دغو یادو شویو بریدونو کې کوم مهم ځاني یا مادي تاوان نه دی رسېدلی، خو دا لومړی ځل دی چې د طالبانو د امارت بېپیلوټه الوتکې تر راولپنډۍ او اسلاماباد رسېدلې دي (د دغو بریدونو په ځواب کې د خالي په شپه د پاکستان جنګي الوتکو د کندهار په ځینو برخو بمونه وغورځول).
د جګړې په دویمه اونۍ کې دویم مهم پرمختګ د پاکستان د جنرالواکۍ له خوا د پاکستان په پوځي استخباراتو پورې تړلي د پاکستاني جهادیانو یو درې کسیز هېئت کابل ته په پټه توګه لېږل وو. د هېئت مشري له افغان طالبانو سره د زړو او نږدې اړیکو لرونکي فضل الرحمان خلیل کوله. دا پرمختګ په دې وجه ډېر جالب و چې له طالبانو سره د تېر کال د مې د میاشتې د جګړې په وخت د پاکستان جنرالواکۍ اعلان کړی و چې هغوی له دې نه پس له طالبانو سره خپلې زړې غیر رسمي اړیکې ختمې کړې دي او اوس به یوازې د حکومتي استازو په وسیله له هغوی نه د ترهګرۍ په اړه ځوابونه غواړي. خو طالبانو سره د پخوانیو جهادي انډیوالانو له لارې د خبرو اترو مطلب دا و چې اوس هم له طالبانو سره د جنرالواکۍ مناسبات زاړه په زاړه دي، او د پورته ذکر شویو جهادیانو په وسیله ترې خواهش کوي چې راځئ چې سره جوړ شو.
خو مشکل له دې نه ایجاد شو چې د پاکستاني جهادي هېئت د کابل د سفر خبر چې کله په ټولنیزو رسنیو کې خپور شو، نو لومړی خو د پاکستان د حکومتي منابعو له خوا وویل شول چې دغو کسانو کوم رسمي سفر نه دی کړی، دوی یوازې د تبلیغي جماعت د غړو سره په خپل سر کابل ته تللي دي. خو چې کله د پاکستان یو مستقل یوټیوبر اعزاز سید چې د ټاک شاک په نوم خپل یوټیوب چینل چلوي، دا خبر خپور کړ چې د پاکستاني جهادیانو هېئت د طالبانو د امارت د داخله چارو وزیر سراج الدین حقاني او د استخباراتو رییس وثیق سره لیدنې او خبرې اترې کړې دي، نو بیا د پاکستاني هېئت د تبلیغي جماعت سره کابل ته د تګ روایت ماتې وخوړه. د پاکستان پوځي استخبارات د دې خبر په خپرولو سره پر ژورنالیست اعزاز سید دومره په غوسه شول چې د هغه یوټیوب چینل یې بند کړ او له ویبپاڼې یې هغه خبر لرې کړ، ځکه د دغې افشاګرۍ په وجه کابل ته د جهادي هېئت سفر له ناکامۍ سره مخامخ شو.
د دواړو خواوو په روانه جګړه کې درېیم پرمختګ د چین له خوا د اوربند او خبرو اترو له لارې د دوه اړخیزو مسایلو د حل وړاندیز و. د افغانستان لپاره د چین ځانګړي استازي کابل او اسلاماباد ته سفرونه وکړل او د دواړو هېوادونو د بهرنیو چارو وزارتونو چارواکو ته یې د روغې جوړې په اړه د چین د حکومت پیغام ورساوه. همدارنګه د چین د بهرنیو چارو وزیر د پاکستان او د طالبانو د امارت د بهرنیو چارو وزیرانو سره په ټیلیفوني خبرو کې د چین وړاندیزونه هغوی ته ورسول، خو پاکستان د چین دغه وړاندیز ته غاړه کېنښوده.جالبه دا ده چې د پاکستان جنرالواکي امریکا ته وایي چې هغوی په طالبانو باندې فشار د امریکا د غوښتنو له امله دی، بلې خوا ته بیا چین ته ښیګړه اړوي چې هغه د ټي ټي پي فعالیتونه په دې موخه بندول غواړي چې د چین او پاکستان د تجارتي کوریډور د جوړولو په لار کې خنډونه لرې کړي. (البته د پاکستان د بهرنیو چارو وروسته وروسته په یوه اعلامیه کې وویل چې د چین او پاکستان اړیکې ځانګړې دي او د افغانستان او پاکستان ترمنځ منځګړتوب کې د چین له هڅو ناسم برداشتونه شوي).
د پاکستان له خوا د طالبانو په امارت د پوځي بریدونو تداوم څو موخې لري. لومړۍ موخه دا ده چې پاکستاني جنرالان فکر کوي چې له افغانستان څخه د امریکايي قواوو د وتلو نه پس د افغانستان د اداره کولو واک د دوی په لاس کې دی او د پوځي عملیاتو په زور هغوی دا خبره په افغانانو منل غواړي. په افغانانو کې چې څوک د پاکستان دې واک ته غاړه نه ږدي، د اسلام اباد په تعبیر به، هغوی له سیاسي واکمنۍ نه بهر کړل شي.
په پاکستان کې له جوړې شوې ټي ټي پي ډلې د فعالیت نه پاکستاني جنرالان څو رنګه استفاده کول غواړي. لومړی په دې پلمه هغوی په افغانستان کې خپله غیر قانوني مداخله او پوځي بریدونه جایز ګرځوي. په دې برسېره هغوی دا پلان هم لري چې د افغانستان د پښتنو غوندې د ډیورانډ کرښې په ختیځ کې پراته پښتانه هم د طالبانو په ولکه کې ورکړل شي، څو د جدید تعلیم، معارف او د نویو منځنیو قشرونو د کلتور مخه ونیسي. د دغه پلان نهایي موخه د پښتنو مليګرا نهضتونو ته ماتې ورکول دي، ځکه چې د هغوی په اند هم دغه په زور او جبر د پښتنو په اصطلاح په پاکستاني قوم کې ورګډول دي.
نو د ټي ټي پي د ترهګرۍ خلاف داسې عجیبه جګړه کوي چې په پکتیا، پکتیکا، کونړ، کابل او کندهار باندې بمونه وروي، مګر بلې خوا ته په بنو، لکي مروت، ټانک، وزیرستان او نورو سیمو باندې د ټي ټي پي په اشغال سترګې پټوي.
تصور وکړئ چې د نړۍ یوه مهمه سمندري لاره د جګړې یا ګواښ له امله بنده شي. یا د سیمې یو لوی هېواد لکه ایران په جګړه کې ښکېل شي. دا موضوع یوازې د منځني ختیځ د خلکو اندېښنه نه ده. دا فضا د امریکا، اروپا، چین، جنوبي اسیا او حتا د افغانستان او پښتونخوا د خلکو پر ورځني ژوند هم اغېزه کوي.
نن ورځ د نړۍ په بېلابېلو برخو کې هممهاله جګړې روانې دي، په منځني ختیځ کې د امریکا، ایران او اسراییل ترمنځ کړکېچ، د روسیې او اوکراین جګړه، د پاکستان او طالبانو جګړه او د افغانستان ناڅاپي اقتصادي فشارونه ټول یو ګډ تاثیر لري: نړۍوال اقتصاد ګډوډېږي، د توکو قیمتونه لوړېږي او د خلکو ورځنی ژوند د فشار لاندې راځي.
هرموز تنګی؛ د نړۍ د انرژۍ حساسه لاره
د نړۍ په اقتصادي بدن کې یو رګ د هرموز تنګی ت ټولو زیات نازک دی. دا تنګی د فارس خلیج او عمان ګلف ترمنځ موقعیت لري او د نړۍ د خامو تېلو نږدې ۲۰ سلنه یا پنځمه برخه د همدې لارې تیریږي.
که دلته جګړه، توغندیز برید، یا امنیتي ګډوډي رامنځته شي؛ د تېلو بیې به سمدستي لوړې شي، د انرژۍ نړۍوالي بیې به په څو ساعتونو کې پورته وخېژي او دا مهال یې ښه مشاهده کولی شو او د بار وړونکو کښتیو لېږد به ورو، ګران او حتا ځنډنی شي.
دا تاثیرات بیا د افغانستان او پښتونخوا په بازارونو کې د تېلو، اوړو، غوړو، دواګانو، سمنټو او ټولو نورو وارداتي توکو په بیو کې ښکاري.
ولې ایران د افغانستان لپاره حیاتي دی؟
افغانستان له سمندر سره مستقیمه لاره نه لري. له همدې امله د خپلو اړتیاوو یوه مهمه برخه له ایران څخه پوره کوي؛ تیل او سونګ توکي، ګاز او برېښنایي مواد، خوراکي توکي، ساختماني وسایل او د کور اړتیاوې او دې ته ورته ضروري څیزونه له ایرانه واردوي.
که ایران له اوږدمهاله جګړې، بندیزونو یا اقتصادي ګډوډۍ سره مخ شي، وارداتي لارې به تنګې شي، د تېلو او نورو اساسي توکو بیې به لوړې شي، بازار به بېثباته شي.
یوه بله مهمه نقطه هم دا ده چې په ایران کې میلیونونه افغان کډوال ژوند کوي. که هلته جګړه یا اقتصادي فشار زیات شي، ممکن زرګونه کسان بېرته افغانستان ته ستانه شي، چې دا به د کار، کور، خوراک او مرستو پر سیستمونو ډېر فشار زیات کړي.
د پاکستان اغېز او د کراچۍ بندر رول
افغانستان ډېری واردات د پاکستان د کراچۍ له بندر څخه هم کول، چې د وروستیو جګړو او لارو د بندښت له امله دا بندر هم متضرره شوی او منفي اغېز یې د افغانستان پر بازارونو ښکاري. همدا لامل دی چې د افغانستان په بازارونو کې د توکو بیې قیمته شوې دي.
ښايي دا یې پیل وي، خو که دوام وکړي نو افغاني بازار لا تر فشار لاندې راوستلی شي.
د منځني ختیځ هر امنیتي بدلون حتا هغه چې زرګونه کیلومتره لرې پېښېږي هم د افغانستان او پښتونخوا د خلکو ژوند بدلوي. ځکه: موږ وارداتي اقتصاد لرو، سمندر ته لاره نه لرو، انرژي له ګاونډیانو راځي، نړۍوال باروړونکي د جګړې په شرایطو کې خطر نه مني؛ نو د یوې نړۍوالې جګړې انعکاس په لومړي سر کې د انرژۍ بیې پورته کوي او بیا د خلکو پر ورځني ژوند د خوراک، ترانسپورټ، درملو، ساختماني توکو او نورو پر بیو ښکاري.