سمېع سادات: طالبان په حکومتولۍ نه پوهېږي او امنیتي پالیسي هم نه‌لري

د راپور له‌مخې، په تېرو پنځو کلونو کې نږدې ۳۸ زره افغانان برېتانیې ته لېږدول شوي، خو شاوخوا پنځمه برخه یې د دولتي ادارو له څار څخه وتلي دي. یاد بنسټ ویلي، چې ځینې له دغو کسانو وروسته له دې چې دې هېواد ته ورسېدل، خپله یې ځانونه ته د استوګنې ځایونه موندلي او یا هم پرته له دې چې نوی ادرس ثبت کړي، له لنډمهالو استوګنځایونو لکه هوټلونو څخه وتلي دي.

همدارنګه اټکل شوی، چې د دې بیا مېشتېدو پروګرام لګښت شاوخوا ۵.۷ میلیارده پونډه ته رسېدلی، چې د عامو وګړو له مالیاتو څخه برابر شوي دي.

د افغانانو د مېشتېدو پروګرام (ARP) اړوند راپور ښيي، چې لګښتونه د پخوانیو اټکلونو پرتله ۱۵ سلنه زیات شوي، سره له دې چې د ورتلونکو کسانو شمېر کمولو لپاره محدودیتونه هم لګول شوي دي. تمه کېږي چې دا پروګرام به تر ۲۰۳۳ کال پورې دوام وکړي او په ټولیز ډول به نږدې ۴۸ زره هغه کسان چې د افغانستان پخواني پوځ او پولیسو کې یې دندې کړې وې برېتانیې ته انتقال شي.

دا پروګرام په ۲۰۲۱ کال کې له افغانستانه د ناټو ځواکونو له وتلو وروسته پیل شو او موخه یې د هغو افغانانو ملاتړ دی چې له برېټانوي ځواکونو سره یې همکاري کړې وه. په دغو کسانو کې د ځانګړو ځواکونو غړي هم شامل دي چې د طالبانو پر ضد جګړه او د ترهګرو ډلو پر وړاندې مبارزه کې یې برخه لرله.

د راپور په بله برخه کې د ۲۰۲۲ کال هغه پېښه هم یاده شوې، چې په‌کې د زرګونو افغانانو معلومات په تېروتنې سره افشا شوي وو. هغه مهال یو اېکسېل فایل چې د هغو کسانو معلومات په‌کې شامل وو، چې له برېتانوي ځواکونو سره یې کار کړی و، په غلط ډول لېږل شوی و. چارواکو وېره لرله، که دا معلومات د طالبانو لاس ته ورشي، د دغو کسانو ژوند به له خطر سره مخ شي.

په همدې حال کې، برېتانیې ته د افغانانو د انتقال ټول لګښت شاوخوا ۷ میلیارده پونډه اټکل شوی، چې یوه برخه یې د عامه پوهاوي او د پارلمان له بشپړې څارنې پرته لګول شوې ده. دا موضوع د مالي روڼتیا او د دې پروګرام د مدیریت په اړه جدي بحثونه راپارولي دي.

د برېتانیې د دفاع وزارت چارواکو د دې راپور په غبرګون کې ویلي، چې د دغو کسانو د «ورکېدو» مساله ښايي ناسم پوهاوی رامنځته کړي او ټینګار یې کړی، چې کله کسان په ټولنه کې ځای پر ځای شي، حکومت اړ نه‌دی چې د هغوی د اوسېدو ځای تعقیب کړي.

د راپور له‌مخې، سیمه‌ییزې شوراګانې کولی شي د هر هغه افغان وګړي لپاره چې د دوی له لوري منل کېږي، تر ۲۶ زره پونډو پورې مالي مرسته ترلاسه کړي.

د برېتانیې د حکومت ویاند هم د دې پروګرام پېچلتیا ته په اشارې سره ویلي: «دا راپور د افغانانو د مېشتېدو پراخوالی او ستونزې ښيي، خو ورسره هغه پرمختګونه هم تاییدوي چې تر دې دمه شوي دي. موږ لا هم ژمن یو چې دا پروګرام د اوسني پارلمان تر پای پورې بشپړ کړو».

د بلخ پخواني والي عطا محمد نور د یوې اعلامیې په یوې برخه کې پر افغانستان د پاکستان د شوي بریدونه په کلکه غندلي او دا یې له ملي حاکمیت، انساني اصولو او نړیوالو قوانینو ښکاره سرغړونه بللې ده.

په ورته وخت کې، عطا محمد نور ټینګار کړی، چې د دې ډول لاسوهنو زمینه د طالبانو د اوسني حکومت د ناسمو او انحصاري سیاستونو له امله برابره شوې ده. د هغه په وینا، د افغانستان په خاوره کې د ترهګرو ډلو موجودیت او فعالیت، هېواد د سیمې د خطرناکو سیالیو پر ډګر بدل کړی او د ملي حاکمیت او د هېواد راتلونکي ته یې جدي ګواښونه رامنځته کړي دي.

د بلخ پخواني والي زیاته کړې، چې افغانستان باید د نیابتي جګړو او سیمه‌ییزو سیالیو پر ډګر بدل نه‌شي او د هېواد پر خاوره هر ډول تېری او د ملکي وګړو وژل هېڅ‌کله د منلو وړ نه‌دي.

عطا محمد نور د اوسنیو ناورینونو د حل لاره د داسې یوه ټول‌ګډوني نظام جوړېدل بللي چې د خلکو پر اراده ولاړ وي، د قانون حاکمیت، ټولنیز عدالت او د ټولو قومونو او ټولنیزو قشرونو رښتینی ګډون په‌کې تضمین شوی وي. هغه زیاته کړې، چې د انحصار دوام، افراط‌پالنه او قومي او ژبني تعصبونه به هېواد لا زیات بحران ته ټېل وهي.

په دغه کلني راپور کې راغلي چې افغانستان له ۲۰۱۳کال راهیسې په پرله‌پسې ډول د ژوند د رضایت په برخه کې شاته تللی دی، او په ځانګړي ډول د افغان ښځو د ژوند د رضایت کچه تر ټولو ټیټې کچې ته رسېدلې ده.

دغه راپور د ګالوپ د نړیوالې سروې پر بنسټ چمتو شوی، چې پکې د نړۍ له ۱۴۷څخه زیاتو هېوادونو له خلکو سره مرکې شوې دي.

د راپور له مخې، ایسلنډ، ډنمارک او کاستاریکا هېوادونه له فنلینډ وروسته د خوښۍ په درجه ‌بندۍ کې په لوړو ځایونو کې راغلي دي.

راپور څرګندوي چې د افغانستان وګړي تر ټولو لږ مثبت احساسات لري، او همداراز دا هېواد د منفي احساساتو له پلوه د نړۍ له پنځو تر ټولو لوړو هېوادونو څخه شمېرل شوی دی.

د ښځو د ژوند د رضایت منځنۍ کچه په افغانستان کې له ۱۰ امتیازونو څخه یوازې ۱.۲ښودل شوې، او راپور ټینګار کوي چې په ځانګړي ډول د ښځو ژوند ډېر ستونزمن دی.

د راپور له مخې، د شمالي اروپا هېوادونه بیا هم د خوشحاله هېوادونو په سر کې دي. سویډن، ناروې، هالنډ، اسراییل، لوکزامبورګ او سویس هم د نړۍ د لسو خوشحاله هېوادونو په ډله کې شامل دي.

همداراز، کاستاریکا څلورم مقام ته پورته شوې، چې دا د لاتینې امریکا لپاره تر ټولو لوړه درجه بلل شوې ده.

په دې راپور کې بوتسوانا، زیمبابوې، مالاوي او سیرالیون هم د نړۍ له تر ټولو غمجنو هېوادونو څخه بلل شوي، خو د افغانستان په پرتله لږ څه ښه وضعیت لري.

راپور وايي چې له افغانستان پرته هېڅ هېواد له ۳امتیازونو څخه کمې نمرې نه دي اخیستي، او سیرالیون د ۳.۲امتیازونو سره د افغانستان وروسته دویم غمجن هېواد دی. په همدې حال کې فنلینډ د ۷.۷امتیاز سره د جدول په سر کې ځای لري.

امریکا په دې درجه‌بندۍ کې ۲۳م ځای خپل کړی، په داسې حال کې چې شاوخوا یوه لسیزه وړاندې په ۲۰م مقام کې وه.

دا راپور د ګالوپ، د اکسفورډ د روغتیایي مطالعاتو مرکز، د ملګرو ملتونو د دوامدار پرمختګ حل لارې شبکه او د نړۍ د خوښۍ راپور د اډیټورانو په همکارۍ چمتو شوی دی.

د هېوادونو درجه‌بندي د ژوند د کیفیت، اقتصادي شرایطو، د ژوند تمه، د ازادۍ احساس، پر ټولنه باور، عدالت او پر حکومت د خلکو د باور پر بنسټ ترسره شوې ده.

تر دې وړاندې سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي و چې طالبانو د چارشنبې په ورځ په هرات کې یو شمېر شیعه عالمان نیولي دي. دا کسان وروسته له هغه ونیول شول چې د طالبانو د کوچني اختر د اعلان مطابق اختر ترسره کولو نه یې ډډه کړې وه.

د طالبانو د والي دفتر په یوه خبرپاڼه کې ویلي چې اسلام‌جار له دینی مشرانو سره لیدلي، خو په خبرپاڼه کې د شیعه علماوو د نیولو او د ازادولو غوښتنې ته اشاره نه ده شوې.

په خبرپاڼه کې ویل شوي چې عالمانو د ټولنې د بېلابېلو طبقو ترمنځ د اتحاد او وحدت پر اهمیت ټینګار کړی او د تلپاتې ثبات او پرمختګ لپاره یې د طالبانو د نظام د دوامداره ملاتړ یادونه کړې.

سرچینې وايي چې نوراحمد اسلام‌جار په دې لیدنه کې د هرات د مشرانو او د شیعه ټولنې استازو ته وویل چې د شیعه علماوو د ازادولو موضوع دې د طالبانو د علماوو شورا ته وړاندي کړي.

سرچینې زیاتوي چې د والي له دفتر څخه تر وتلو وروسته، د نیول شویو کسانو کورنۍ او استازو هڅه وکړه چې د شورا له څو غړو سره اړیکه ونیسي، خو غړو وویل چې د اختر د ورځو د تېرولو لپاره ولسوالیو ته تللي دي.

د سرچینو په وینا، د طالبانو د امر بالمعروف ادارې مسوولین هم په هرات کې د دې موضوع په اړه حاضر نه شول چې ځواب ورکړي.

که څه هم طالبانو لومړی یوازې دوه شیعه عالمان نیولي وو، خو سرچینې وايي چې اوس د نیول شویو کسانو شمېر پنځو ته رسېدلی دی.

په نیول شویو شعیه علماوو کې محمد روحاني، خداداد احساني، محمد اکبري، رجب زاده او رضا زاده شامل دي.

سرچینې وايي تر اوسه له دغو کسانو سره د اړیکو نیولو امکانات نه دي برابر شوي او د هغوی د ساتنې ځای هم معلوم نه دی.

هېګسېت ددې پوښتنې په اړه، چې ایران په افغانستان کې د طالبانو په ملاتړ کې څه رول درلود، وویل، چې تهران له ټولو شیعه او سني ډلو تر هغه مهاله ملاتړ کړی، چې د امریکا پرضد جګړه کوي.

هغه زیاته کړه، «د ایران اسلامي جمهوریت له امریکا سره۴۷ کاله جګړه کړې ده او دا حالت په افغانستان کې هم و».

هیګسیټ وویل، چې د اسلامي جمهوریت لپاره د «دښمن د دښمن» تګلاره مهمه وه او له همدې له امله یې په اسلامي نړۍ کې د وسله والو مالي او نور ملاتړ کړی او په ایران، عراق، افغانستان او د نړۍ نورو سیمو کې یې تل امریکایان هدف ګرځولي دي.

د امریکا د جګړې وزیر په خپلو خبرو کې د ایران اسلامي جمهوریت پر وړاندې د ټرمپ د ستراتیژۍ په اړه وویل چې نه غواړي تهران اټومي وړتیا درلودو ته نږدې شي.

هیګسټ زیاته کړه، « په دې حالت کې، هغه څه چې دوی غوښتل او ولسمشر ټرمپ یې نه زغمي، دا دي چې داسې یو رژیم لا زیات اټومي وړتیا ته نږدې شي. هغه وړتیا چې دوی ویلي غواړي ویې کاروي او موږ باید دا خبره جدي ونیسو، ځکه دا د نړۍ تر ټولو خطرناکه وسله ده».

نوموړي وویل، چې د ایران اسلامي جمهوریت په هر ډګر کې د امریکا لپاره ګواښ پاتې شوی او کله ناکله اړتیا وي چې خلکو ته دا یادونه وشي.

هغه زیاته کړه، « خو اوس موږ یو داسې اعلی سر قوماندان لرو چې دا موضوع یې په جدي ډول درک کړې او ویلي یې دي چې موږ به یې پر وړاندې ګامونه واخلو».

د امریکا د جنګ وزیر وویل، چې د ایران «مرګ پر امریکا، مرګ پر اسراییل» شعار د ولسمشر ټرمپ یاد دی او دوی هڅه کړې چې دا پلی کړي.