په داسې حال کې چې په افغانستان کې د اختر لمونځ د پنجشنبې په ورځ (د کب ۲۸مه) او د عربستان په ګډون په خلیجي او لوېدیځو هېوادونو کې بیا پرون جمعه (د کب ۲۹مه) ادا شو؛ خو په پاکستان، هند، بنګلهدېش، سریلانکا، مالیزیا او اندونیزیا کې بیا نن شنبه (د وري لومړۍ نېټه) د اختر لمونځ ادا شو.
ورته مهال په ترکیې، لبنان، یمن، فلسطین، عراق او اسټرالیا کې هم اختر پرون ونمانځل شو. د اسټرالیا لومړی وزیر انتوني البانیز په سیډني کې یوه جومات ته لاړ او هلته یې د مسلمانانو سره د اختر په نمانځلو کې برخه واخیسته او هغوی ته یې مبارکي ورکړه.
په امریکا کې هم اختر پرون ونمانځل شو او د برېتانیا په ګډون په ټوله اروپا کې ګڼ شمېر مسلمانو ټولنو پرون د اختر لمونځ ادا کړ. راپورونه ښیي، چې په خیبرپښتونخوا کې بیا یوشمېر خلکو پرون او وړمه ورځ د اختر لمونځونه ادا کړي دي.
امريکايي څېړونکو موندلې، چې لوستل، ليکل او يا د يوې يا دوو ژبو زدهکړه کولای شي د عقل د زوال (ډيمينشيا) خطر نږدې ۴۰ سلنه راکم کړي. اټکل کېږي، چې تر ۲۰۵۰ کال پورې به په ټوله نړۍ کې پر دې ناروغۍ د اخته کسانو شمېر ۱۵۰ ميليونو ته ورسېږي.
کارپوهان وايي، دا موضوع د هرې ټولنې، هېواد او وچې لپاره د روغتيا او ټولنيزو خدمتونو پر سيستمونو يو لوی او په چټکۍ سره زياتېدونکی ګواښ دی.
امريکايي څېړونکو دا هم موندلې، چې د ژوند په اوږدو کې په ذهني پاروونکو فعاليتونو کې ګډون لکه لوستل، ليکل يا د نوې ژبې زدهکړه د الزايمر ناروغۍ، چې د عقل د زوال تر ټولو عام ډول دی، د خطر په کمېدو او د ادراکي کمزورۍ د بهير په ورو کېدو پورې تړاو لري.
د دې څېړنې ليکوالې اندريا زاميت چې د شيکاګو د راش پوهنتون له طبي مرکز سره تړاو لري وويل، چې دا څېړنه ښيي د عمر په لوړو پړاوونو کې ادراکي روغتيا «په کلکه» د ذهني پاروونکو چاپېريالونو تر اغېز لاندې وي. هغې وويل: «زموږ موندنې هيلهبښونکې دي او ښيي چې د ژوند په اوږدو کې په بېلابېلو ذهني پاروونکو فعاليتونو کې پرلهپسې ګډون کولای شي اغېزناک تمام شي».
د زاميت په وينا، هغه عامه پانګونې چې خلکو ته د داسې چاپېريالونو لاسرسی برابروي لکه کتابتونونه او لومړني تعليمي پروګرامونه چې موخه يې د ټول عمر لپاره له زدهکړې سره مينه پيدا کول دي چې کېدای شي د عقل د زوال د خپرېدو په کمولو کې مرسته وکړي.
څېړونکو شاوخوا ۲ زره کسان، چې عمرونه يې ۸۰ کلونو ته رسېدل او د څېړنې په پيل کې د عقل له زواله خوندي وو، وڅېړل. دغه کسان په منځني ډول د اتو کلونو لپاره ارزول شوي دي. څېړونکو د دوی د ژوند درې پړاوونه د ذهني فعاليتونو او د زدهکړې د سرچينو له اړخه وڅېړل.
لومړی پړاو تر ۱۸ کلنۍ مخکې:
په دې پړاو کې د ګډونوالو تجربې وڅېړل شوې؛ دا چې څومره ورته کتابونه لوستل کېدل، دوی خپله څومره لوستل کول، ايا په کور کې ورځپاڼو ته یې لاسرسی درلود او ايا په پنځو کلونو کې يې کومه بهرنۍ ژبه زدهکړې وه که نه.
دوهم پړاو منځنی عمر:
په دې پړاو کې د مجلو، قاموسونو او د کتابتونونو د کارتونو موجودیت وڅېړل شول او دا هم چې هغوی څو ځله موزيمونو يا کتابتونونو ته تللي دي.
درېيم پړاو ډېر عمر شاوخوا ۸۰ کلني:
په دې پړاو کې د لوستلو، ليکلو او لوبو کولو اندازه او همدارنګه د عايد حالت (لکه تقاعدي معاش او نورې سرچينې) وڅېړل شوې.
څېړونکو ګډونوال په دوو ډلو ووېشل: هغه کسان چې د ژوند په اوږدو کې يې ډېر ذهني فعاليت درلود او هغه کسان چې لږ فعاليت يې درلود. پايلو وښوده چې په لوړې ذهني فعاليت لرونکې ډله کې ۲۱ سلنه کسان پر الزايمر اخته شول، خو په ټيټې فعاليت لرونکې ډله کې دا کچه ۳۴ سلنه وه».
د عمر، جنسيت او زده کړو په څېر عواملو له په پام کې نيولو وروسته څرګنده شوه، چې د ژوند په اوږدو کې زيات ذهني فعاليت د الزايمر خطر ۳۸سلنه راکموي او د سپک ادراکي اختلال خطر ۳۶ سلنه کموي.
همدارنګه، د ناروغۍ د پيل وخت هم توپير درلود. هغه کسان چې لوړه ذهني فعالتيا يې لرله په منځني ډول په ۹۴ کلنۍ کې پر الزايمر اخته شوي، خو په ټيټې فعاليت لرونکو کې دا عمر ۸۸ کاله وو.
د سپک ادراکي اختلال په اړه هم ورته حالت و؛ لوړ فعاليت لرونکي کسان شاوخوا په ۸۵ کلنۍ کې پرې اخته شوي، په داسې حال کې چې ټيټ فعاليت لرونکي کسان په ۷۸ کلنۍ کې ورسره مخ شوي دي.
څېړونکو هغه ګډونوال هم وڅېړل چې د څېړنې پر مهال مړه شوي او بیا د هغوی پر جسدونو هم څېړنه شوې. هغه کسان چې د ژوند په اوږدو کې يې لوړه ذهني فعالتيا لرله، د حافظې او فکري مهارتونو له پلوه پياوړي وو او له مړينې مخکې يې د ادراکي کمزورۍ بهير ورو و.
ترکيې د سوريې په سوېل کې د اسرایيل وروستی بريد، چې پوځي بنسټونه يې په نښه کړي، «د تاوتريخوالي خطرناکه زياتوالی» بللی او په کلکه يې غندلی دی. انقرې له نړيوالې ټولنې غوښتي چې خپله دنده ترسره کړي او د دغو بريدونو د سملاسي درولو غوښتنه يې کړې ده.
ترکیې همداراز ټينګار کړی، چې دا کړنې له نړيوالو قوانينو، د سوريې له ملي واکمنۍ او ځمکنۍ بشپړتيا ښکاره سرغړونه ده.
ترکيې دا هم ويلي، چې د ۱۹۷۴ کال د ځواکونو د بېلتون تړون پلي کېدل ډېر ارزښت لري او زياته کړې يې ده، چې دا هېواد به د سوريې د دولت او خلکو تر څنګ ولاړ وي، څو د يووالي، ملي واکمنۍ او ځمکنۍ بشپړتيا پر بنسټ تلپاتې ثبات او امنيت ته ورسېږي.
بل لور ته، اسراییل ويلي، چې دا هوايي بريدونه يې په سوېدا ولايت کې پر دروزي ملکي وګړو د بريد په غبرګون کې کړي دي. د اسراییل پوځ په يوې خبرپاڼه کې ويلي، چې د سوريې د پوځ اړوند د قوماندې يو مرکز او د وسلو زېرمتونونه يې په نښه کړي دي.
په دغې خبرپاڼه کې راغلي، چې اسرایيل به «په سوريه کې دروزي وګړو ته زيان ونه زغمي» او د هغوی د ساتنې لپاره به خپلو اقداماتو ته دوام ورکړي.
د سوريې د بهرنيو چارو وزارت بیا دغه بريدونه «د سوريې پر ملي واکمنۍ او ځمکنۍ بشپړتيا ښکاره تېری» بللی او د اسرایيل دليلونه يې «کمزوري او جوړې شوې پلمې» ګڼلي دي.
د بشري حقونو څار اداره وایي، د هنګري چارواکي باید د دغه هېواد خاورې ته د اسراییل د لومړي وزیر بنیامین نتنیاهو د داخلېدو په صورت کې هغه ونیسي. د دې ادارې په وینا، ټاکل شوې چې نتنیاهو د مارچ په ۲۱مه یعنې سبا هنګري ته سفر وکړي او هلته به د محافظهکارانو په کنفرانس کې هم ګډون وکړي.
دا سفر داسې مهال ترسره کېږي، چې د هنګري ملي ټاکنې د اپرېل په ۱۲مه ترسره کېږي.
د جرمونو نړیوالې محکمې (ICC) د ۲۰۲۴ کال د نومبر په ۲۱مه د نتنیاهو او د اسراییل د پخواني دفاع وزیر یوآو گالانت د نیولو حکم صادر کړی دی. پر دوی تور دی، چې د غزې په تړانګه کې یې جنګي جرمونه او د بشریت پر ضد جرمونه ترسره کړي دي. دغه دواړه اوس هم د دې محکمې له نظره تښتېدلي بلل کېږي، او د یادې محکمې غړي هېوادونه مکلف دي، چې د دوی خپل قلمرو ته د داخلېدو په صورت کې هغوی ونیسي.
د بشري حقونو د څار ادارې د نړیوال عدالت څېړونکې، الیس اوتین ویلي، که څه هم هنګري د جرمونو له نړۍوالې محکمې څخه د وتلو هڅه کړې، خو لا هم د دې محکمې غړی هېواد دی او باید خپلې قانوني ژمنې پوره کړي، چې په کې د تعقیب لاندې کسانو نیول هم شامل دي.
د هغې په خبره، د دغو ژمنو له پامه غورځول به د فلسطین په قضیه کې د جدي جرمونو عاملینو ته د معافیت زمینه برابره کړي او یو ځل بیا به قربانیان له عدالت څخه بېبرخې کړي.
دغه اداره زیاتوي، چې د نتنیاهو پلان شوی سفر په داسې حال کې ترسره کېږي چې په سیمه کې پوځي کړکېچ زیات شوی دی. په دې کې پر ایران د اسراییل او امریکا پراخ هوايي بریدونه، د ایران غبرګونونه او همدارنګه په لبنان کې د اسراییل د بریدونو زیاتوالی شامل دي، چې د پراخو سیمو د عاجلې تخلیې له امرونو سره مل دي او د «جبري بېځایه کېدو» د جنګي جرم خطر یې زیات کړی دی.
د بشري حقونو د څار ادارې ویلي، چې د ۲۰۲۳ کال له اکټوبر راهیسې، اسراییلي ځواکونو د غزې په تړانګه کې جنګي جرمونه، د بشریت پر ضد جرمونه او ان د نسلوژنې کړنې ترسره کړې دي. همدارنګه، پر بشردوستانه مرستو روان محدودیتونه د درملو، خوړو، اوبو او د بیا رغونې د وسایلو سخت کمښت رامنځته کړی دی.
د ۲۰۲۵ کال د اپرېل میاشت کې هم نتنیاهو هنګري ته سفر کړی و، خو د دې هېواد چارواکو هغه ونه نیوه. له هغې وروسته، د ICC قاضیانو د جولای په میاشت کې اعلان وکړ، چې هنګري له دې محکمې سره د همکارۍ په برخه کې خپلې ژمنې نهدي پوره کړي او موضوع یې د غړو هېوادونو شورا ته راجع کړه.
همدارنګه، د هنګري لومړي وزیر ویکتور اوربان د همدې سفر پر مهال اعلان کړی و، چې حکومت یې غواړي د روم له اساسنامې (چې د ICC بنسټیز تړون دی) ووځي. دا پرېکړه د ۲۰۲۵ کال د جون په دویمه نېټه ملګرو ملتونو ته وسپارل شوه او ټاکل شوې چې د ۲۰۲۶ کال په جون کې عملي شي. دغه اقدام په هنګري کې د حقوقپوهانو او مدني ټولنو له پراخو نیوکو سره مخ شوی دی.
د بشري حقونو څار ادارې له اروپايي ټولنې څخه هم غوښتي، چې په هنګري کې د قانون د حاکمیت د کمزوري کېدو پر وړاندې کلک دریځ خپل کړي. د دې ادارې په وینا، اروپايي بنسټونو تر اوسه د ICC د رول د کمزوري کېدو او د بنسټیزو ارزښتونو د نقض د مخنیوي لپاره اغېزناک ګامونه نهدي پورته کړي.
په پای کې، دې ادارې ټینګار کړی، چې د اروپايي ټولنې مشران او د جرمونو نړیوالې محکمې غړي هېوادونه باید پر هنګري فشار زیات کړي، څو له دې محکمې د وتلو پرېکړه بېرته واخلي، خپلو ژمنو ته ژمن پاتې شي او که نتنیاهو دې هېواد ته سفر وکړي، نو هغه ونیسي. د دې ادارې په خبره، د اروپايي اتحادیې چوپتیا او بېعملي کولای شي دا خطرناک پیغام ورکړي، چې ګواکې د بشري حقونو جدي سرغړونې په پټه توګه منل کېږي.
د ترکیې په استانبول ښار کې د طالبانو قونسلګري وايي، چې ددې ډلې جنرال قونسل محمد اکبر عظیمي د ازبکستان جمهوریت له قونسل شیرزاد عبدالنظروف سره کتلي. دوی لیکلی:« د پاکستان د پوځي رژیم د جرمي کړنو او د دې رژیم لخوا د روغتیایی تاسیساتو په نښه کولو په اړه هر اړخیز معلومات وړاندې شول.»
د ترکیې په استانبول ښار کې د طالبانو قونسلګرۍ په اېکس خواله رسنۍ کې لیکلي، چې په دې کتنه کې د افغانستان او ازبکستان ترمنځ د تاریخي، سیاسي، اقتصادي او کلتوري اړیکو په اړه خبرې اترې شوې دي.
په استانبول کې د ازبکستان قونسل عبدالنظروف د پاکستان په وروستیو بریدونو کې د قربانیانو له کورنیو سره خپله خواخوږي څرګنده کړه.
طالبانو او پاکستان د کوچني اختر په ورخو کې یو لنډمهاله اوربند اعلان کړی دی.
طالبانو ویلي، چې پاکستان د اوربند سره د اختر په ورځو کې پر کونړ راکیټي بریدونه کړي دی او پر شوي اوربند یې عمل نه دی کړی.
د هند حکومت اعلان کړی چې د پاکستان د وروستي برید له ټپیانو سره د مرستې لپاره یې کابل ته ۲،۵ټنه بیړني درمل، طبي توکي او تجهیزات استولي دي.
د راپورونو له مخې، دا مرستې د کابل د روږدو کسانو د درملنې پر مرکز د برید له ټپیانو سره د درملنې او ژر رغېدو لپاره چمتو شوې دي.
د هند د بهرنیو چارو وزارت ویاند ویلي چې هېواد یې د افغانستان له خلکو سره ولاړ دی او په دې سخت وخت کې به خپلو بشرپاله مرستو ته دوام ورکړي.
نوموړي ټینګار کړی چې هند به د افغانستان د خلکو د ملاتړ لپاره هر ډول ممکنه مرستې ته دوام ورکړي.