د مسوولیت ساتنې نړۍوال مرکز: د پاکستان هوایي بریدونو روغتیايي نظام د ړنګېدو تر پولې ورساوه

د ماشومانو د ژغورنې ادارې په خپل نوي راپور کې خبرداری ورکړی، چې په شمالي ولایتونو کې د اوبو سخت کمښت او پرله‌پسې وچکالۍ د ماشومانو ژوند له جدي ګواښ سره مخ کړی دی.

یادې ادارې د ۲۰۲۵ کال په سپټمبر کې په بلخ، جوزجان، سرپل او فاریاب ولایتونو کې د ۵۳۵ کورنیو په منځ کې څېړنه ترسره کړې او د یادې ارزونې له‌مخې یې په خپل راپور کې ویلي، چې په یادو ولایتونو کې د وچکالۍ له امله د للمي غنمو ۸۰ سلنه فصلونه له‌منځه تللي، چې له امله یې کورنیو د عاید سرچینې له لاسه ورکړي او ماشومان یې د کار کولو لپاره ښارونو ته لېږلي دي.

په راپور کې راغلي، چې د سختې وچکالۍ له امله له هرو درېیو څخه د دوو برخو کورنیو غړو ویلي، چې د ژوند د سختېدو له امله یې ماشومان درنو کارونو ته اړ شوي دي او د یادې ادارې د ارزونې له‌مخې، د هرو پنځو ماشومانو له ډلې یې یوازې یو ماشوم ښوونځي ته ځي.

د یادې ادارې موندنې ښيي، چې د کورنیو مالي ستونزې او د نفقې برابرولو لپاره د ماشومانو مجبوریت د دې لامل شوی، چې ۷۹ سلنه ماشومان ښوونځي ته د تګ فرصت له لاسه ورکړي.

په دغه راپور کې د خوړو د څار نړۍوالې ادارې له قوله ویل شوي، چې د شدیدې خوارځواکۍ سره مخ د ۳،۷ میلیونه کم عمره ماشومانو ترڅنګ شاوخوا ۹ میلیونه ماشومان له سختې لوږې سره مخ دي.

په افغانستان کې د ماشومانو د ژغورنې ادارې رییس بوجار هوکسا ویلي: «وچکالي په خاموشۍ سره د ماشومانو ژوند تباه کوي. د اوبو د سخت کمښت د څلور کلنې دورې له امله ماشومان وږي دي، کار ته اړ شوي او له ښوونځیو بې‌برخې پاتې دي. ځمکه وچه شوې او د خلکو معیشت له‌منځه تللی. ماشومان باید د دغه اقلیمي ناورین بیه پرې نه‌کړي».

نوموړي پر مرسته کوونکو غږ کړی، چې په بېړنۍ توګه مالي مرستې زیاتې کړي تر څو د ډېرو ماشومانو د کار او لوږې مخه ونیول شي.

د راپور له‌مخې، دغه کډوال چې ښځې او ماشومان هم په‌کې شامل دي، په ډېر بد او زړه بوږنوونکي حالت کې شپې او ورځې تېروي. له ایران سره د امریکا او اسراییل د جګړې له پیل راهیسې د السیلیه پوځي اډه څو ځله د توغندیو د بریدونو هدف ګرځېدلې ده.

سلګونه افغان کډوال په دې اډه کې د بایډن د حکومت پر مهال امریکا ته ولېږدول شول، خو یو شمېر نور د نامعلومو لاملونو له کبله هلته پاتې شوي دي. د افغان اېواک په نوم د کډوالو ملاتړې اداره وایي، چې دغه کډوال اوس په نامعلوم برخلیک کې ژوند کوي او د بریدونو او امنیتي خبرداریو تر سیوري لاندې ژوند تېروي.

د کمپ اوسېدونکو اې‌بي‌سي نیوز ته ویلي، چې د جګړې په لومړیو اوونیو کې هېڅ مناسب پناه‌ځای یا د ساتنې اسانتیاوې نه وې او د بریدونو پر مهال به اړ وو، چې یوازې په ودانیو کې پټ شي. د هغوی په وینا، د توغندیو ټوټې ان د خوب خونو ته لوېدلې وې، په هغو خونو کې چې کوچني ماشومان هم په‌کې وو.

کډوالو په پټه توګه ویډیوګانې ثبت کړي او اې‌بي‌سي نیوز ته یې لېږلې دي چې د دغه کمپ د ژوند سخت شرایط ښيي. دوی د اېستل کېدو یا سزا له وېرې غوښتنه کړې، چې پېژندنه یې پټه وساتل شي.

د منځني ختیځ د جګړې له پیل شاوخوا څلور اوونۍ وروسته، د دې اډې اوسېدونکو راپور ورکړی چې د کمپ د ودانیو په دروازو کې نوي کانکریټي دېوالونه لګول شوي دي او کارکوونکي خلکو ته سپارښتنه کوي، چې د خطر د زنګ په اورېدو سره سمدستي پناه‌ځایونو ته ولاړ شي. له دې سره، ډېری کډوال لا هم ځان خوندي نه احساسوي.

یوې ځوانې افغانې مور ویلي، چې لور یې د ژوند لومړني ګامونه په همدې اډه کې اخیستي او له یوه کال زیات وخت کېږي چې کورنۍ یې دلته ژوند کوي. هغې زیاته کړه: «زه نه‌شم کولی تل ورته مناسب خواړه یا هغه نانځکې برابرې کړم چې خوښې یې دي».

احمد چې پخوا یې په افغانستان کې له امریکايي ځواکونو سره کار کاوه وایي، زوی یې د توغندیو له وېرې د کټ لاندې ویده کېږي. هغه له خپلو ماشومانو سره له ۱۸ میاشتو ډېر وخت کېږي، چې په دې کمپ کې ژوند کوي. نوموړي ټینګار وکړ: «د امریکا حکومت موږ دوحې ته راوستو، خو اوس بې‌برخلیکه پاتې یو».

ډېری کډوال وایي، چې د امریکا له حکومت سره د همکارۍ او د خپل ژوند د خطر سره مخ کولو په بدل کې ورته د ښه ژوند ژمنه ورکړل شوې وه، خو اوس نه یوازې دا ژمنه پوره شوې نه ده، بلکې بیا د یوې بلې جګړې په منځ کې راګیر شوي دي.

د امریکا د بهرنیو چارو وزارت ویلي، چې د کمپ د اوسېدونکو اندېښنو ته رسېدنه کوي او پلان لري چې د مارچ تر پایه د کمپ خلک یو درېیم هېواد ته ولېږدوي. خو کډوال وایي، چې تر اوسه د خپل لېږد د ځای او وخت په اړه هېڅ روښانه معلومات نه لري.

د افغان اېواک د شمېرو له‌مخې، د کمپ شاوخوا ۸۰۰ اوسېدونکي مخکې امریکا ته د لېږد لپاره تایید شوي وو، خو د ټرمپ د حکومت له راتګ سره د دوی د بیا مېشتېدو بهیر درېدلی دی. د افغان اېواک مشر شان ونډایور ټینګار کړی: «امریکا ته د دې کسانو د ننوتلو لپاره هېڅ قانوني یا جوړښتي خنډ نشته».

دې ادارې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت ته په څو لیکونو کې غوښتنه کړې، چې دغه کډوال دې په کمپ کې بې‌برخلیکه، د اندېښنو او وېرې تر سیوري لاندې نه پرېښودول کېږي. د کمپ ډېری اوسېدونکي ښځې او ماشومان دي او د دوی راتلونکی لا هم له ناڅرګند حالت سره مخ دی.

دغه امریکايي وګړي چې په تېرو نږدې پنځو کلونو کې نیول شوي، ځینو یې په افغانستان کې په بېلابېلو برخو کې فعالیت کاوه او ان ځینې یې له یوې لسیزې راهیسې په افغانستان کې مېشت وو.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ بیا د یادو امریکایي وګړو د نه خوشې کېدو په تړاو په وار وار پر طالبانو تندې نیوکې هم کړې دي.

د بندیانو د خوشې کولو په برخه کې د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ ځانګړي استازي ادم بولر، د افغانستان لپاره د امریکا پخواني استازي زلمي خلیلزاد او د قطر هېواد منځګړیتوب مهم رول درلود.

لومړی امریکايي وګړی رایان کوربټ چې یو سوداګر و، د ۱۴۰۱ کال د زمري په ۱۹مه نیول شوی و. نوموړی د ۸۹۵ ورځو بند تېرولو وروسته د ۱۴۰۳ کال د کب په ۲مه نېټه د طالبانو له زندان څخه خوشې شو. کوربټ له ډېرو کلونو راهیسې له خپلې کورنۍ سره په افغانستان کې مېشت و.

دا په داسې حال کې ده، چې له کوربټ سره ویلیام مک‌کنتي هم په همدې نېټه خوشې شو.

داسې ویل کېږي، چې د دغو دوو امریکايي وګړو په بدل کې د محمدخان په نوم کس چې په امریکا کې د نشه‌يي توکو د قاچاق او ترهګرۍ په تور په عمر بند سزا محکوم شوی و، خوشې شو.

ورپسې د جورج ګلزمن په نوم یو سیلاني او د امریکايي هوايي شرکت تخنیکي کارکوونکی چې د ۱۴۰۱ کال د لیندۍ په ۲۱مه نیول شوی و، د ۸۲۹ ورځو بند وروسته د ۱۴۰۴ کال د وري میاشتې په لومړۍ نېټه خوشې شو.

د یاد امریکايي وګړي د خوشې کېدو لپاره د افغانستان لپاره د امریکا پخواني استازي زلمي خلیلزاد او د بندیانو په چارو کې د ټرمپ استازي ادم‌بولر کابل ته سفرونه هم لرل او په یادو سفرونو کې یې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي سره مخامخ لیدنې هم وکړي.

د دغه امریکايي زنداني د خوشې کېدو په بدل کې کوم معلومات نه دي ورکړل شوي، خو د هغه له خوشې کېدو سره سم امریکا د طالبانو د کورنیو چارو وزیر سراج‌الدین حقاني د نیولو پر سر د ۱۰ میلیونو ډالرو انعام لغوه کړ.

وروسته د في‌هال په نوم یوه بله امریکايي وګړې د طالبانو له بند څخه ازاده شوه.
في‌هال په مرستندویه او تعلیمي پروژو کې کار کاوه چې د ۱۴۰۳ کال د سلواغې میاشتې په ۱۳مه نېټه د طالبانو له‌خوا نېول شوې وه او تر ۵۶ ورځني بند وروسته د ۱۴۰۴ کال د وري په ۱۰ خوشې شوه.

وروسته د ۱۴۰۳ کال د تلې میاشتې په ۷مه نېټه امیر امیري هم له ۳۰۰ ورځني بند وروسته خوشې شو. په افغانستان کې د یاد کس د فعالیتونو په اړه جزییات نه دي شریک شوي.

ډینس کویل وروستی امریکايي وګړی و، چې د طالبانو له زندان څخه څو ورځې مخکې خوشې شو. نوموړی د ژبو څېړونکی دی چې په افغانستان کې یې ۱۷ کاله ژوند کړی و. ډینس کویل د ۱۴۰۳ کال د سلواغې په اتمه نېټه نیول شوی و او له ۴۲۱ ورځني بند وروسته د ۱۴۰۵ کال د وري په څلورمه نېټه خوشې شو.

طالبانو یاد امریکايي وګړی د هبت‌الله په امر خوشې کړ. د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت ویلي و، چې هبت‌الله اخوندزاده ته د ډینس د مور لیک رسېدلی و او نوموړی یې د شفقت له‌مخې خوشې کړ.

دا په داسې حال کې ده، چې درې تنه امریکايي وګړي محمودشاه حبیبي، پاول اوربي او پولینیسس جکسن لا هم د طالبانو په بند کې دي.

په دې لړ کې د افغان ـ امریکایي وګړي محمودشاه حبیبي قضیه تر ټولو جنجالي ده، ځکه طالبان د هغه نیول په رسمي ډول نه‌مني او په اړه یې ناخبري ښيي.

خو محمودشاه حبیبي په کابل کې د القاعده د مشر اېمن الظواهري له وژل کېدو څو ورځې وروسته د ۱۴۰۱ کال د زمري په ۱۹مه نېټه د طالبانو د استخباراتو له‌خوا ونیول شو او د ۱۳۲۳ ورځو په تېرېدو سره لا هم د طالبانو په بند کې دی.

واشنګټن پر طالبانو د فشار راوړلو په موخه په همدې میاشت کې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت افغانستان د «غېر قانوني نیونو» د ملاتړو هېوادونو په نوملړ کې شامل کړ.

تر دې وړاندې د ټرمپ استازي ادام بولر د امریکايي وګړو د ناقانونه بندي کولو په نوملړ کې د افغانستان شاملېدو ته په اشارې ویلي وو، داسې هېوادونه نه‌شي کولای له امریکا سره اړیکې ولري.

هغوی د افغانستان له خلکو سره د نړۍوالې ټولنې د ملاتړ پر اړتیا او په دغه هېواد کې د یوه پراخ، ټول‌ګډونه او ګډ سیاسي بهیر د پیل پر اهمیت ټینګار وکړ.

د تنظیموونکو په وینا، په دې لیدنو کې د افغان زده‌کوونکو د ویزو بهیر د بیا پیل، په افغانستان کې د بې‌وزلۍ د زیاتوالي او بشري ناورین او همدارنګه د یوه مناسب سیاسي چاپېریال د رامنځته کولو اړتیا باندې خبرې وشوې، څو یو ټول‌ګډونه سیاسي بهیر پیل شي.

برېټانیا له هغو لوېدیځو هېوادونو څخه ده، چې له طالبانو یې غوښتي دي څو یو ټول‌ګډونه حکومت جوړ کړي او د ښځو حقونه رعایت کړي. د افغانستان لپاره د برېټانیا ځانګړي استازي ریچارډ لنزي د ۱۴۰۴ کال د لړم په میاشت کې کابل ته سفر کړی و. هغه ویلي وو، چې له طالب چارواکو سره په لیدنه کې یې د یوه ټول‌ګډونه حکومت پر جوړېدو ټینګار کړی دی.

هغه همدارنګه په افغانستان کې د ښځو، نجونو او قومي او مذهبي لږکیو د حقونو د وضعیت په اړه اندېښنه څرګنده کړې وه.

د دې غونډې ګډونوالو ډیپلوماتانو، سفیرانو او د برېټانیا د پارلمان غړو ته وویل چې افغانستان باید له نړۍ سره رغنده اړیکې ولري. همدارنګه، د ښځو د زده‌کړو حق باید د نارینه‌وو په څېر تضمین شي او خلکو ته باید د هېواد په چارو کې د پراخ ګډون حق ورکړل شي.

دا دوه ورځنۍ غونډه د «ښځې د افغانستان لپاره» بنسټ له خوا جوړه شوې وه، چې موخه یې د طالبانو د مخالفینو ترمنځ د همغږۍ پیاوړتیا او د افغانستان د کړکېچ د حل لپاره د یوه ګډ چوکاټ رامنځته کول دي.

په دې غونډه کې د دفاع او نړۍوالې پراختیا کمېټو مشرانو، له افغانستان سره د دوستۍ پارلماني ډلې مشر او یو شمېر هغو استازو ګډون درلود، چې د افغانستان له مسایلو سره ځانګړې لېوالتیا لري. د راپورونو پربنسټ، یادو ګډونوالو په غونډه کې ویناوې هم وکړې.

د طالبانو د ټولګټو چارو وزارت ویاند محمد اشرف حق‌شناس وايي، چې په تېر هجري لمریز کال کې د افغانستان د بېلابېلو بندرونو څخه د رېل پټلۍ له لارې ۵میلیونه او ۳۸۷ زره ټنه انتقالات شوي دي.

محمد اشرف حق‌شناس زیاته کړې: «د حیرتان بندر، اقینه، تورغنډۍ او خواف ـ هرات بندرونو له لارې په ټوله کې ۵میلیونه او ۳۸۸ زره او ۵۴۹ میلیون میټرک ټنه انتقالات شوي دي».

نوموړي ویلي، چې په دغه انتقالاتو کې نفتي مواد، غېرنفتي او نور توکي له افغانستان څخه نورو هېوادونو ته صادر شوي او همدارنګه له نورو هېوادونو څخه افغانستان ته وارد شوي دي.

طالبانو ویلي، چې په دې موده کې د وچې مېوي، کاني مواد او کرنیزو توکو په ګډون ۷۰۸۴۱ ټنه توکي د رېل پټلۍ له لارې نړۍوالو بازارونو ته لېږل شوي دي.

د طالبانو د ټولګټو چارو وزارت ویلي، هڅه کوي چې د رېل پټلۍ له لارې سوداګرو ته د صادراتو او وارداتو په برخه کې ښه زمینه برابره کړي، څو له نړۍوالو بازارونو سره د افغانستان سوداګري پراخه شي.

دا په داسې حال کې ده، چې له تېرو څو میاشتو راهیسې د افغانستان او پاکستان ترمنځ سوداګري په ټپه درېدلي ده او د سوداګرۍ په برخه کې د افغانستان تکیه تر ډېره د مرکزي اسیا پر هېوادونو ده.