مشال راډیو پر خپله وېپاڼه لیکلي، چې د سختو مالي شرایطو او وضعیت له امله د ۲۰۲۶ز کال د مارچ له ۳۱مې څخه خپلې راډیويي خپرونې، ویبپاڼه، د ټولنیزو شبکو پاڼې او وټساپ تړي. دې راډيو ۱۶ کاله مخکې فعالیت پیل کړی و او د ډیورنډ کرښې په دواړو خواو کې یې خپرونې اورېدل کېدې.
دې راډیو په خپل راپور کې لیکلي، چې مشال راډیو د ۲۰۱۰ز کال د جنورۍ پر ۱۵مه د قبایلي سیمو، خیبر پښتونخوا د بلوچستان پښتون مېشتو سیمو او د ډېورنډ له کرښې سره د افغانستان پښتون مېشتو ولایتونو ولسونو ته خپرونې پیل کړې.
مشال راډیو د ازادې اروپا راډیو د پښتو ژبې څانګه وه چې مرکزي دفتر یې د چېک جمهوریت په پلازمېنه پراګ کې دی.
د طالبانو او پاکستان ترمنځ د شخړو د پای ته رسولو لپاره په پېښور کې د امن په نامه جرګې د یوې اعلامیې په خپرولو سره له دواړو خواوو د درې میاشتني اوربند او د خبرو اترو د پیل کولو غوښتنه کړې ده. په اعلامیه کې د کډوالو او سوداګرۍ پرمخ د لارو خلاصون غوښتنه هم شوې ده.
دغه جرګه د سې شنبې په ورځ د وري پر ۱۱مه، په پیښور کې وشوه. په دې جرګه کې د خیبرپښتونخوا پخوانیو سیاسي څېرو، قومي مشرانو، سوداګرو، دیني علماوو، خبریالانو او د مدني ټولنې استازو ګډون کړی و.
د دې غونډې جوړوونکو ویلي، د جرګې موخه د دواړو هېوادونو ترمنځ د سولې او ثبات لپاره ګډه لار پیدا کول او د خبرو اترو او تفاهم فرهنګ ته وده ورکول دي.
د مسلم لیګ ګوند جګپوړي غړي ارباب خضر حیات په وینا، دغه جرګه په دواړو هېوادونو کې د امن په اړه رابلل شوې ده.
د جرګې یو بل ګډون وال هیله څرګنده کړه چې دا جرګه به نتیجه ورکړي او امن به راولي.
د پاکستان او افغان طالبانو ترمنځ ترینګلتیا له څو میاشتو راهیسې روانه ده او په دې وروستیو کې د پاکستان له خوا د کابل په شمول د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې د هوایي بریدونو له امله ګڼ ملکي کسان وژل شوي دي.
پاکستان طالبان تورنوي چې د وسله والو ډلو، په ځانګړي ډول تحریک طالبان پاکستان، ملاتړي دي، خو طالبانو تل دا تورونه رد کړي دي.
اسلام اباد د بریدونو د پای ته رسېدو شرط له دې ډلو د طالبانو ، نه ملاتړ ګڼي، خو طالبان ټینګار کوي چې دا موضوع په دوی پورې اړه نه لري او د وسله والو ډلو حضور او بریدیونه د پاکستان داخلي مساله ده.
د پېښور پوهنتون په تالار کې د اسپایر ادارې لهخوا د پاکستان او افغانستان د امن جرګې پرانیسته وشوه، چې په کې شاوخوا ۶۰ استازي، له سیاسي ګوندونو، مدني فعالانو او علماوو ګډون کړی دی. د جرګې هدف د دواړو هېوادونو ترمنځ د روانې شخړې حل او د سولهییزو خبرو پیل کول دي.
د جرګې تنظیموونکی ارباب شهزاد د افغانستان انټرنشنل پښتو همکار رفعت الله اورکزي ته وویل: «د روانې جګړې له امله دواړو خواوو ته مرګژوبله او زیانونه اوښتي دي.»
هغه زیاته کړه: «پاکستان او افغانستان تر منځ ځانګړی تړون شته، زمونږ دود، دستور او مذهب یو دی. موږ نه شو کولی اوږدې جګړې وزغمو، له همدې امله موږ د دواړو هېوادونو تر منځ د سولې لپاره دا امن جرګه راوغوښته.»
ښاغلي شهزاد وویل، جګړه د حل لار نه ده. موږ یو بل سره پیژنو او په جرګه کې هڅه کوو چې داسې وړاندیزونه وړاندې شي چې روانې شخړې ته د پای ټکی کېښودل شي.
نوموړي زیاته کړه: «ستونزې په یوه ناسته نه حل کیږي، موږ به له جرګې وروسته بیا سره کینو او د امن لپاره به دوامداره هڅې وکړو.»
دا جرګه په داسې وخت کې ترسره کیږي چې د پاکستان او افغانستان ترمنځ سوداګري او د تګ راتګ لارې د تیر کال د اکتوبر راهیسې تړل شوې دي. د جرګې پریکړې به وروسته د دواړو هېوادونو حکومتونو ته وړاندې او د عملي کولو لپاره سپارل کیږي.
د خېبر پښتونخوا د طبیعي پېښو د مخنیوي ادارې (پيډياېماې) ویلي، چې له تېرې اوونۍ راهیسې د دې ایالت په بېلابېلو ولسوالیو کې د پرلهپسې بارانونو له کبله په سېلابونو او نورو پېښو کې ۱۸ کسان مړه او ۷۲ نور ټپیان شوي دي.
یاده اداره وایي، د کورونو او دېوالونو د نړېدو په پېښو کې ۱۴ ماشومان، درې ښځې او یو سړی مړه شوي دي. همداراز په ټپیانو کې ۳۳ ښځې او ۷ ماشومان شامل دي. د خېبر پښتونخوا د حکومتي چارواکو په وینا، د مرګژوبلې ډېره برخه په بنو ولسوالۍ کې اوښتې چې هلته د ۷ ماشومانو په ګډون یوه ښځه مړه شوې ده.
له دې سره، په اېبټاباد، پېښور، کوهاټ، بټګرام او شمالي وزیرستان کې د دغه تلفاتو د سیمو په نوملړ کې شاملې دي.
د شمېرو لهمخې، ټولټال په خېبر پښتونخوا کې ۶۰ کورونه نړېدلي چې نیمایي برخه یې په بنو ولسوالۍ کې دي.
د خېبر پښتونخوا حکومت خبرداری ورکړی، چې په دې ایالت کې د بارانونو لړۍ لا هم روانه ده او د اپرېل له لومړۍ څخه د اپرېل تر څلورمې پورې به د ورښتونو بله څپه هم پیل شي.
افغانستان انټرنشنل-پښتو ته په چمن کې یو شمېر پرلتوالو ویلي، چې پولیسو پر دوی د "کرکې خپرولو" په تور دوسیه ثبت کړې ده. د دوی په وینا، په دغه دوسیه کې پولیسو ادعا کړې چې د پرلت پر مهال د پاکستان او افغانستان د جګړو په تړاو څرګندونې کرکه پاروونکې وې.
په یاده دوسیه کې زیاته شوې، چې د پرلت یو شمېر ویناوالو د پاکستان د پوځ او اوسني حکومت پر وړاندې د خلکو د راپارولو هڅه کړې ده. په دغه دوسیه کې د پښتونخوا عوامي ملي ګوند د اطلاعاتو سکرټري عیسی روښان نوم هم شامل دی. هغه افغانستان انټرنشنل-پښتو ته وویل، چې پرلت کوونکو له سولهییزې لارې خپلې جمهوري غوښتنې وړاندې کړي او د پاکستان حکومت هڅه کوي چې د دوی دغه خوځښت کمزوری کړي.
د هغه په وینا، دې پرلت کې یوه بنسټیزه غوښتنه دا وه چې پر چمن او سپین بولدک کې تګراتګ پر شناختي کارټونو او تذکرو باندې وشي. د نوموړي په خبره، دوی اوس هم په دې باور دي او پر خپلو دغو څرګندونو باندې کلک ولاړ دي، څو د ډیورنډ کرښې دواړو لوریو اوسېدونکو ته اسانتیاوې برابرې شي.
د روانې مارچ میاشتې په ۲۸مه نېټه په چمن کې یو ځل بیا د ځايي کاروباریانو او سوداګرو له لوري د لارو د بندېدو په تړاو پرلت پیل شو.
دغه پرلت کوونکي وایي، چې د دې لارو بندېدو یې روزګار او اقتصادي ژوند ته سخت زیانونه اړولي دي. د یاد پرلت ویاند صادق اڅکزي افغانستان انټرنشنل-پښتو ته ویلي، چې د لارې بندېدو له کبله دغلته ۱۰۰زره کسان بېروزګاره شوي دي.
د اسلاماباد او طالبانو ترمنځ له تېرو څه باندې شپږو میاشتو راهیسې سخت کړکېچ روان دی چې له کبله یې پر ډیورنډ کرښه لارې هم تړل شوي او د دواړو لوریو ترمنځ هر ډول سوداګرۍ باندې بندیز اعلان شوی دی.
درنو ورښتونو او سېلابونو په افغانستان او د خیبر پښتونخوا په بېلابېلو سیمو کې مرګ ژوبله اړولې. په افغانستان کې لږ تر لږه ۲۸ تنه مړه شوي، ۴۹ تنه ټپیان دي او ۱۱۳۰ کورونه او ۹۳ کیلومټره سړک ویجاړ شوي. بل پلو په خیبر پښتونخوا کې ۱۷ کسان مړه او لسګونه نور ټپیان شوي.
د طالبانو د پېښو د مدیریت ادارې ویلي، چې په تېرو دوو ورځو کې د هېواد په ۱۳ ولایتونو کې د سېلابونو او نورو موسمي پېښو له امله ۲۸ کسان مړه شوي، ۴۹ تنه ټپیان شوي او ۱۱۳۰ کورونه زیانمن شوي دي.
د راپورونو له مخې، ډېری مرګونه په مرکزي او ختیزو ولایتونو لکه پروان، میدان وردک، دایکندي او لوګر کې ثبت شوي.
دغلته د سختو ورښتونو له امله نیزونه راوتلي او په کلیوالو او غرنیو سیمو کې یې کورونه نړولي دي.
یادې ادارې خبرداری ورکړی چې وضعیت لا هم ښه نه دی او په ځینو سیمو کې د نورو بارانونو او سېلابونو خطر شته.
په ورته وخت کې د پاکستاني رسنیو د راپورونو له مخې، د خیبر پښتونخوا په بېلابېلو سیمو کې د سختو بارانونو او توپانونو له امله لږ تر لږه ۱۷ کسان مړه او تر ۲۳ ډېر ټپیان شوي دي، چې په مړو شویو کې پنځه ماشومان هم شامل دي.
چارواکي وايي، د کورونو د چتونو پرېوتل د ډېری مرګونو اصلي لامل دی.
په دیر کې د کور د چت د پرېوتو له امله یوه ښځه، مېړه او د هغوی ماشوم مړه شوي دي.
همدارنګه په ملاکنډ کې یوې مور او کوچنۍ لور یې ژوند له لاسه ورکړی او درې نور ماشومان ټپیان شوي دي. په باجوړ کې هم د ورته پېښې له امله درې ماشومان مړه شوي دي او په بایزۍ سیمه کې درې ښځې ټپیانې شوې دي.
بلخوا، په ننګرهار ولایت کې هم د وروستیو ورښتونو او سېلابونو له امله دوه کسان مړه او ۱۲ نور ټپیان شوي دي.
د طالبانو د ولایتي چارواکو په وینا، دا پېښې په اچین، بهسودو، شینوارو، نازیانو، مومندرې، ګوشتې، سپین غر، پچیر اګام او کوټ ولسوالیو کې شوې دي.
د معلوماتو له مخې، په شینوارو ولسوالۍ کې د یوه کور د چت د پرېوتو له امله یوه مېرمن مړه شوې او دوه ماشومان ټپیان شوي او په سپین غر ولسوالۍ کې هم د ورته پېښې له امله یو نارینه خپل ژوند له لاسه ورکړی دی.
دغه راز، سېلابونو خلکو ته درانه مالي زیانونه هم اړولي دي. شاوخوا ۲۷ کورونه په بشپړ ډول ویجاړ شوي او ۲۸ نورو ته زیانونه رسېدلي دي.
افغانستان او د سیمې نورې برخې د اقلیمي بدلون له امله د طبیعي پېښو پر وړاندې ډېرې زیانمنې بلل کېږي او د وروستیو بارانونو دوام د لا زیاتو زیانونو اندېښنې زیاتې کړې دي.