د پاکستان لومړي وزیر شهباز شریف ویلي، چې هېواد یې په سیمه کې د جګړې د پای ته رسولو لپاره خپلې هڅې روانې ساتلې دي، خو په سیمه کې روانو شخړو د اسلام اباد پر اقتصادي وضعیت منفي اغېز کړی دی.
د پاکستان لومړي وزیر شهباز شریف ددغه هېواد له لوړپوړو پوځي چارواکو او د کابینې له غړو سره په ناسته کې په سیمه کې د روان کړکېچ له امله اندېښنه ښودلې او وايي، چې په سیمه کې روانو شخړو د دغه هېواد پر اقتصاد منفي اغیز کړی دی.
نوموړي زیاته کړې چې د سیمې نارامه وضعیت او د جګړو اغېزو د پاکستان اقتصاد تر ډېره متضرر کړی او له جدي ستونزو سره یې مخ کړی دی.
همدارنګه نوموړي ویلي، چې پاکستان به په سیمه کې د جګړې د درولو او اوربند لپاره خپلې هڅې دوامداره وساتي.
نوموړي دا څرګندونې پرداسې مهال کړې، چې پاکستان له تېرو څو میاشتو راهیسې له افغان طالبانو سره په کړکېچ کې ښکېل دی او ورسره سم پر ایران د امریکا او اسراییل له برید وروسته په یاد هېواد کې د تېلو بیې خورا لوړې شوې دي.
پاکستان د ایران د کړکېچ د هوارۍ او خبرو اترو زمینې برابرولو لپاره څو ورځې وړاندې د څلور اړخیزې ناستې کوربهتوب هم وکړ او اوس یې د چین په کوربهتوب له طالبانو سره د خبرو لپاره چین ارومچي ته پلاوی لېږلی دی.
د دوبۍ په زاړه ښاردوبۍ کریک کې ځینې افغان سوداګر وایي چې د ایران د توغندیو او ډرون بریدونو له امله د دوی سوداګري او ژوند له خطر سره مخ شوي دي. ۳۴ کلن افغان سوداګر محمد انور وویل: «جګړه باید ودریږي چې موږ خپله سوداګري وکړو».
د هغه په وینا، جګړې د دوی د سوداګرۍ راتلونکی ګواښي او د عوایدو کچه یې کمه کړې ده.
مظفر علي غلام څلور کاله وړاندې د خپل تره د بلنې پر اساس دوبۍ ته تللی و، څو په پاکستان کې خپلې کورنۍ ته کور او ژوند ورغوي.
دغه ۲۷ کلن ځوان د موټرچلوونکي په توګه په دوبۍ کې په۱۲ ساعته کارونو بوخت و او د خپلې تنخوا لویه برخه یې خپلې میرمنې او درې ماشومانو ته استوله. کله چې ایران یوه میاشت وړاندې په متحده عربي اماراتو توغندي او ډرون بریدونه پیل کړل، دوی له دوبۍ نه د تښتیدو کوم پلان نه درلود، ځکه وس یې نه درلود.
د مارچ پر۷مه د ایران د یوه توغندي یوه ټوټه د غلام پر موټر ولګېده او هغه سملاسي ووژل شو. د نوموړي تره مسعود وویل: «زه هره ورځ هغه یادوم، او لا مې هم باور نه کیږي، چې هغه نور له موږ سره نشته. کله نا کله داسې احساس کوم چې لا هم له موږ سره دی».
په دغه ښار کې، چې ۴ میلیونه نفوس لري، اوس سړکونه لږ ګڼه ګوڼه لري او د ساحل کلبونه یوازې د معمول نیمایي لیدونکي لري.
محمد شهباز، چې ۱۰ کاله وړاندې له پاکستان نه دوبۍ ته تللی، واشنګټن پوسټ ته وویل چې د ماهي بازار کې یې عواید کم شوي، د توکو بیې دوه برابره شوې او ژوند خورا ګران شوی دی.
په صنعتي سیمه ال کوز کې د کډوال کارګر ژوند ساده او له ننګونو ډک دی، خو دوی هڅه کوي خپلې دندې ترسره کړي او کورنیو ته پیسې واستوي.
د افریقن کویین رستورانت مشر وویل چې دوبۍ د هغه لپاره فرصتونه برابر کړي او د ژوند راتلونکی یې جوړ کړی، خو د ښار د راتلونکې په اړه اندیښمن دی: «دا زموږ کور دی. هر څه چې په دوبۍ کې کیږي، له موږ سره کیږي».
په دوبۍ کې د افغانستان د جمهوري حکومت له مهال راهیسې ګڼ افغان میلیونران اوسیږي او د تېر حکومت ګڼو وزیرانو او چارواکو د دغه ښار په ګرانبیه او لوکسو سیمو کې کورونه پېرلي او ځینې یې سوداګري کوي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ومنله، چې ارومچې ته یې له طالبانو سره د خبرو لپاره پلاوی لېږلی او طالبان یې د وسلهوالو ډلو په وړاندې د اقداماتو په ترسره کولو مسوول ګڼلي. یوې سرچینې ویلي، طالبان هم د سوداګریزو لارو د دایمي پرانیستلو او پاکستان کې د داعش د ګواښونو مخنیوي غوښتنې لري.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند طاهر اندرابي د پنجشنبې په ورځ (د وري ۱۳مه) په اونیزې خبري ناسته کې ومنله، چې د چین ارومچي ښار ته یې د طالبانو او پاکستان ترمنځ د خبرو لپاره پلاوی لېږلی.
نوموړي زیاته کړې: «اوس افغانستان مسوول دی، چې زموږ د اندېښنو ځواب ووايي او د وسلهوالو ډلو پر وړاندې ګامونه واخلي». پاکستاني سرچینو دا هم ویلي، چې له افغان طالبانو څخه د اسلاماباد مهمې غوښتنې له افغان خاورې د پاکستاني طالبانو تحریک د فعالیتونو پای ته رسولو او د هند د ملاتړو وسلهوالو ډلو مخنیوی دی. هغه غوښتنې چې طالبان یې هر ځل ردوي او وایي په افغانستان کې وسلهوالې ډلې حضور نهلري.
بل خوا بیا طالبانو ته نږدې سرچینې وايي، چې طالبان په دغه ناسته کې له پاکستان نه د سوداګریزو لارو د دایمي پرانیستلو او په پاکستان کې د داعش وسلهوالې ډلې د ګواښونو کنټرول او مخنیوي غوښتنې لري.
طالبانو تر اوسه د یادې ناستې د جزییاتو په اړه له رسنیو سره څه نهدي شریک کړي. د طالبانو یو پنځه کسیز منځپوړی پلاوی له پاکستان سره د خبرو په موخه چین ته رسېدلی. په پلاوي کې د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت استازي محبالله وثیق او عبدالحی قانت، د کورنیو چارو وزارت استازی عارفالله، د دفاع وزارت استازی روحالله عمر او د استخباراتو ریاست استازی یحی تکل شامل دي.
پاکستان بیا د خپل پلاوي په اړه بشپړ جزییات نهدي ورکړي. اسلاماباد د خپلې جګړې پای ته رسولو لپاره د چین کوربهتوب ته اړ دی؛ خو بل خوا بیا خپله د ایران او امریکا ترمنځ د جګړې پای ته رسولو کوربهتوب کوي.
شنونکي دغه جګړه د چین لپاره لوی ستراتیژیک او اقتصادي خطر ګڼي؛ ځکه چین له دواړو هېوادونو سره نږدې اړیکې لري، پاکستان خپل «اوسپنیز ملګری» بولي او په افغانستان کې هم د طالبانو له حکومت سره اقتصادي او ډیپلوماتیکې اړیکې لري.
باورونه دا دي، چې د کابل او اسلاماباد ترمنځ ترینګلتیا د چین-پاکستان اقتصادي لاره او په افغانستان کې د کانونو پروژو په ځانګړې توګه مس عینک لپاره ګواښ بلل کېږي.
د روسیې ټرانسپورت وزیر انډري نیکېټین ازبکستان د طالبانو سره د اړیکو پراختیا لپاره یو مهم شریک وباله. هغه زیاته کړې، چې «ازبکستان د خپلواکو هېوادونو د ګډو ګټو په ټولنه کې زموږ شریک دی او د افغانستان سره د اړیکو په پراختیا کې هم یو مهم شریک دی».
هغه د چهارشنبې په ورځ (د وري ۱۲مه) په سنپترزبورګ کې یوې خبري غونډې ته وویل: «ازبکستان د خپلواکو هېوادونو د ګډو ګټو په ټولنه کې زموږ شریک دی او له افغانستان سره د اړیکو په پراختیا کې یو مهم شریک هم دی».
هغه زیاته کړه: «موږ د افغان-ټرانس دهلېز پراختیا لپاره ګډه همکاري رامنځته کوو». دغه روسي چارواکي وویل، په ازبکستان کې ډېرې پروژې روانې دي او روسیه تمه لري چې روسي شرکتونه به په دغه پروژو کې برخه واخلي.
انډري نیکیټین په ځانګړي ډول د افغان-ترانس اورګاډي (رېل پټلۍ) پروژه یاده کړه. له دې مخکې د ازبکستان ولسمشر شوکت میرضیایف د افغان-ترانس د اورګاډي پروژې د امکان سنجۍ نړۍوال هوکړهلیک لاسلیک کړی و.
دغه هوکړهلیک د افغانستان، ازبکستان او پاکستان ترمنځ د سیمې د ترانسپورټي دهلېز چوکاټ ټاکي.
د سوریې ولسمشر احمد الشرع د سې شنبې په ورځ په بکنګهم ماڼۍ کې د برېټانیا له پاچا چارلز درېیم سره وکتل. د سوریې د ولسمشرۍ دفتر اعلان کړی چې دواړو لورو د دوه اړخیزو همکاریو د پیاوړتیا او د دمشق او لندن ترمنځ د اړیکو د پراختیا پر لارو چارو خبرې وکړې.
د الشرع د دفتر په اعلامیه کې راغلي چې د برېټانیا پاچا د سوریې له خلکو څخه د ملاتړ او د دغه هېواد د بیا رغونې پر اړتیا ټینګار کړی دی.
دا له هغه وروسته د الشرع لومړنی رسمي سفر دی چې په ۲۰۲۴ کال کې د بشار اسد رژیم نسکور شو. هغه د دې سفر پر مهال د برېټانیا له لومړي وزیر کییر سټارمر سره هم وکتل او د سیمې پر مهمو مسایلو او دوه اړخیزو همکاریو یې خبرې وکړې.
سټارمر د داعش پر وړاندې د سوریې د حکومت د اقداماتو هرکلی وکړ او د «لا نږدې همکارۍ» پر اړتیا یې ټینګار وکړ. په ځانګړې توګه د ناقانونه کډوالو د بېرته ستنولو، د سرحدونو د امنیت د پیاوړتیا او د انساني قاچاق پر ضد د مبارزې په برخو کې یې سره په همکاریو خبرې وکړې. دواړو لورو همدارنګه د ایران پر وړاندې د امریکا او اسراییل د جګړې او د هُرمز تنګي د بیا پرانیستلو په اړه هم بحث وکړ.
برېټانیا د ۲۰۲۵ کال په جولای میاشت کې له سوریې سره خپلې ډیپلوماټیکې اړیکې بېرته پيل کړې. دا ګام د سیاسي بدلون د ملاتړ، د اقتصادي بیارغونې د مرستې او د ناقانونه کډوالۍ د کمولو په موخه اخیستل شوی و. د ۲۰۱۱ او ۲۰۲۱ کلونو ترمنځ، د سوریې د کورنۍ جګړې وروسته نږدې ۳۱ زره سوری وګړو په برېتانیا کې پناه واخیسته.
لندن ته له سفر مخکې، الشرع په برلین کې د جرمني له لومړي وزیر فرېدریښ مېرڅ سره وکتل. جرمني په اروپایي ټولنه کې د سوریایي کډوالو تر ټولو لویه کوربه ټولنه ده. دواړو لورو په برلین کې هوکړه وکړه چې شاوخوا ۸۰ سلنه هغه سوریان چې په دغه هېواد کې مېشت دي، د راتلونکو درېیو کلونو په ترڅ کې به خپل هېواد ته بېرته ستانه شي.
د الشرع دا اروپایي سفر په داسې حال کې ترسره کېږي چې سوریه هڅه کوي د کلونو انزوا وروسته خپل نړیوال دریځ پیاوړی کړي او د هېواد د بیارغونې لپاره د لوېدیځ ملاتړ تر لاسه کړي.
د پاکستان د شخړو او امنیتي مطالعاتو انسټیټیوټ وایي، چې په دغه هېواد کې د ترهګریزو پېښو شمېر د مارچ په میاشت کې ۳۵ سلنه کم شوی دی. د دغه بنسټ په وینا، طالبانو سره د افغانستان په خاوره کې د عملیاتو سره هممهاله په پاکستان کې د ملکي وګړو تلفات هم ۷۰ سلنه راکم شوي دي.
د یادې څېړنیزې ادارې راپور چې د چهارشنبې په ورځ په اسلاماباد کې خپور شو، ښيي چې په پاکستان کې د نښتو له امله رامنځته شوي تلفات د مارچ په میاشت کې د فبرورۍ په پرتله په څرګند ډول کم شوي دي. د راپور له مخې، د وژل شویو شمېر له ۵۰۶ کسانو څخه په فبرورۍ کې ۳۳۱ کسانو ته په مارچ کې راټیټ شوی دی. په دې لړ کې د ملکي وګړو تلفات په پام وړ ډول ۷۰ سلنه کم شوي، چې له ۱۳۲ څخه ۳۹ کسانو ته رسېدلي دي.
د امنیتي ځواکونو تلفات هم له ۸۰ څخه ۵۹ کسانو ته راکم شوي او د وسلهوالو ډلو د وژل شویو شمېر هم له ۲۹۴ څخه ۲۲۸ کسانو ته راښکته شوی دی.
خو بیا هم د حکومت پلوه ګوندونو او ولسي شوراګانو پر غړو بریدونه زیات شوي دي. د مارچ په میاشت کې پنځه تنه وژل شوي او اووه نور ټپیان شوي دي، حال دا چې په فبرورۍ کې داسې پېښې نه وې ثبت شوې.
تر ټولو ډېرې پېښې په بلوچستان ایالت کې ثبت شوې دي، که څه هم د تلفاتو شمېر په فبرورۍ کې له ۲۸۵ پېښو څخه ۱۸۹ پېښو ته په مارچ کې راکم شوی دی. په دغه ایالت کې د ملکي وګړو تلفات له ۸۲ څخه ۱۷ کسانو ته او د وسلهوالو تلفات له ۱۷۶ څخه ۱۴۵ کسانو ته راکم شوي، خو د امنیتي ځواکونو تلفات له بدلون پرته ۲۷ تنه پاتې دي. همداراز په دې ایالت کې د انسان تښتونې ۸ پېښې او د ۲۶ مشکوکو کسانو د نیولو راپور ورکړل شوی دی.
خېبرپښتونخوا ایالت هم د پېښو له ۴۲ سلنه کموالي سره مخ شوی او تلفات له ۹۵ څخه ۵۵ کسانو ته راټیټ شوي دي. سره له دې چې د امنیتي ځواکونو او وسلهوالو تلفات کم شوي، خو د ملکي وګړو د مرګژوبلې شمېر لږ څه زیات شوی دی. همدارنګه په دې ایالت کې د ټپیانو شمېر په څرګند ډول لوړ شوی دی.
په پنجاب ایالت کې د وسلهوالو له لوري کوم برید نه دی راپور شوی او یوازې په یوه عملیات کې څلور وسلهوال وژل شوي دي. د راپور له مخې، په ګلګت بلتستان ایالت کې هم پر یوه امنیتي پوستې ناکام برید شوی چې پرته له تلفاتو بېرته په شاه تنبول شوی دی.
په ټولیز ډول، سره له دې چې د مارچ په میاشت کې د تلفاتو کچه نسبي راټیټه شوې، خو لا هم د پاکستان په ځینو سیمو کې د ناامنۍ د دوام اندېښنې پر خپل ځای پاتې دي.
د اقتصاد او سولې انسټیټیوټ په خپل هغه راپور کې چې د وري په لومړۍ نېټه خپور شوی، ویلي چې پاکستان د لومړي ځل لپاره د ترهګرۍ له امله د اغېزمنو هېوادونو د نوملړ په سر کې ځای نیولی دی. د راپور له مخې، دغه هېواد په تېر کال کې د ترهګریزو بریدونو له امله تر ټولو زیات زیان لیدلی دی.
افغانستان انټرنشنل هم د وري په شپږمه نېټه په خپل راپور کې ویلي، چې د پاکستان له لوري پر افغانستان د بریدونو او له طالبانو سره د نښتو له پیل راهیسې، په پاکستان کې د ملکي تلفاتو کچه کمه شوې، خو په افغانستان کې لوړه شوې ده.
د پاکستان له لوري د طالبانو پر ضد د پوځي عملیاتو له پیل راهیسې چې تر یوې میاشتې زیات وخت پرې تېر شوی، د پاکستان په ښارونو کې کومه مرګونې ځانمرګی برید نه دی شوی او د تحریک طالبان پاکستان (ټي ټي پي) له لوري ستر بریدونه او ځانمرګي حملې په نا اعلان شوي ډول درېدلې دي. په تېره میاشت کې، د کابل برعکس چې سلګونه کسان پکې وژل شوي، په اسلاماباد کې هېڅ مرګونی امنیتي پېښه نه ده ثبت شوې.
پاکستاني چارواکي افغان طالبان د دې تورنوي چې د پاکستان ضد وسلهوالو ملاتړ کوي. د ملګرو ملتونو راپورونه هم په افغانستان کې د ترهګرو ډلو حضور، د تحریک طالبان پاکستان د غړو په ګډون، تاییدوي.