امریکا د ملاریا او اېچ‌ای‌وي درملو د وېش نړیوال پروګرام دروي

د افغان ایواک د خبرپاڼې له مخې، په دې بودجه کې د کډوالو د مېشتېدو او ادغام پر ځای د توقیف، شړلو او د کډوالۍ د مخنیوي لپاره ډېره بودجه ځانګړې شوې ده.

افغان ایواک وایي، دا بدلون په داسې حال کې راځي چې د افغان کډوالو د دوسیو پروسس لا له وړاندې ځنډول شوی او د ځانګړو کډوالۍ ویزو لرونکو افغانانو ورتګ هم عملا درېدلی دی.

د خبرپاڼې له مخې، که دا بودجه عملي شي، د افغان متحدینو د انتقال پروګرام «دایمي هرکلی» به په بشپړه توګه وتړل شي او ورته کوم بدیل نه‌دی وړاندیز شوی. د دوی په وینا: «که څه هم قانوني لارې به پاتې وي، خو عملي سیستمونه له منځه وړل کېږي، چې خلک پرې امریکا ته لاړ شي.»

د افغان ایواک د معلوماتو له مخې، په وړاندیز کې د «کډوالو او کډوالي د مرستو» پروګرام لپاره هم صفر بودجه غوښتل شوې، چې د کډوالو د پروسس، د دوسیو د مدیریت او امریکا ته د هغوی د لېږد لپاره مهم بنسټ بلل کېږي.

خبرپاڼه زیاتوي، چې د کډوالو د مېشتېدو پر پروګرامونو ۷۶۸ میلیونه ډالره کموالی هم د دې لامل کېږي چې د منل شویو کسانو د انتقال ظرفیت راکم شي او «منل کېدل نور د ورتګ ضمانت نه شي کېدای.»

د افغان ایواک په وینا، دا بودجه د بشري مرستو پر ځای د مخنیوي پالیسۍ ته لومړیتوب ورکوي او سرچینې د کډوالو د بېرته ستنولو او د کډوالۍ د مهارولو پر لور اړوي.

د افغان متحدینو په اړه ویل شوي، که څه هم د ځانګړو کډوالۍ ویزو غوښتنلیکونه لا هم تر پروسس لاندې دي، خو ویزې نه‌ورکول کېږي او د خلکو انتقال نه‌ترسره کېږي. خبرپاڼه ټینګار کوي، چې «دا ځانګړې ویزې په قانون کې شته، خو په عمل کې کار نه‌کوي.»

په ټوله کې، افغان ایواک خبرداری ورکوي، چې دا بودجه یوازې پالیسۍ نه‌بدلوي، بلکې د کډوالۍ د سیستم جوړښت بدلوي، داسې چې قانوني لارې په کاغذ کې پاتې کېږي، خو عملي لاسرسی ورته له منځه ځي.

د راپور له‌مخې، دا اندازه د ۲۰۲۶ کال د دفاعي لګښتونو پر تله شاوخوا ۴۴۵ میلیارد ډالره یا نږدې ۴۲ سلنه زیاتوالی ښيي. په ورته وخت کې، سپینې ماڼۍ وړاندیز کړی، چې غیر دفاعي لګښتونه دې ۷۳ میلیارد ډالره یا شاوخوا ۱۰ سلنه راکم شي.

دا بودجوي غوښتنه په داسې حال کې وړاندې کېږي، چې امریکا له ایران سره د جګړې په پنځمه اونۍ کې ده او حکومت هڅه کوي خپل دفاعي ظرفیتونه نور هم پیاوړي کړي.

د یادونې وړ ده، چې دا بودجه لا تر اوسه نهايي شوې نه‌ده او د عملي کېدو لپاره باید د کانګرس له خوا تصویب شي.

د یاد سازمان د تازه راپور له مخې، د خوړو د بیو دا زیاتوالی تر ډېره د انرژۍ او تېلو د بیو له لوړوالي سره تړاو لري، چې اصلي لامل یې د سیمې اوسنی کړکېچ بلل کېږي.

د دغه سازمان اقتصادپوه ماکسیمو تورېرو وایي، که څه هم تر اوسه د بیو لوړوالی یو څه محدود و او د غلو دانو کافي نړیوالو زېرمو مهار کړی و، خو د جګړې اوږدېدل دا وضعیت بدلولی شي.

نوموړي خبرداری ورکړی، او زیاته کړې یې ده:«که جګړه تر ۴۰ ورځو زیاته وغځېږي او د تولید لګښتونه لوړ پاتې شي، بزګران به اړ شي چې د کرنې لپاره لږ مواد وکاروي، کرنیزه ځمکه کمه کړي او یا هم داسې فصلونه وکري چې سرې ته لږ اړتیا لري».

د تورېرو په وینا، دا بدلونونه به د حاصلاتو کچه راکمه کړي او د روان او راتلونکي کال لپاره به د خوړو عرضه او بیې په منفي ډول اغېزمنې کړي.

د احصایو له مخې، د خوړو د بیو شاخص د فبرورۍ په پرتله ۲.۴ سلنه او د تېر کال په پرتله ۱ سلنه زیاتوالی ښيي؛ که څه هم دا کچه لا هم د ۲۰۲۲ کال له تاریخي حد څخه ۲۰ سلنه ټیټه ده.

راپور زیاتوي چې په نړیوالو بازارونو کې د غلو دانو، نباتي تېلو، بورې او غوښې بیې لوړې شوې دي، خو برعکس د وریجو بیو کې کموالی راغلی دی. د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان همداراز ویلي، سره له دې چې د ۲۰۲۶ کال لپاره د نړۍ د غلو دانو د تولید د زیاتېدو تمه شته، خو د جګړو دوام کولی شي نړیوال بازارونه له سختې بې‌ثباتۍ سره مخ کړي.

د هندي رسنیو د راپور له مخې، سوداګر وایي چې د افغانستان د وچو مېوو عرضه د پام وړ کمه شوې او بیې یې له ۷۰تر ۱۰۰سلنې پورې لوړې شوې دي. د ممرا بادامو بیه له ۱۷۰۰ څخه نږدې ۲۸۰۰ روپیو رسېدلې، د ایراني پستو بیه له ۸۰۰ څخه تر ۱۳۰۰هندي کالدارولوړه شوې او د وچو زردالو بیه نږدې دوه برابره شوې ده.

راپور زیاتوي، چې د وارداتو د مسیرونو بندېدل او د ټرانزیټي لارو بدلون د دې وضعیت اساسي لاملونه دي. د پاکستان له لارې د سوداګرۍ مسیر په ځلونو تړل شوی، چې له امله یې سوداګر اړ شوي خپل توکي د ایران یا دوبۍ له لارې وارد کړي، خو دا بدیل مسیرونه خورا زیات لګښت او وخت ته اړتیا لري.

دغه بدلونونه نه یوازې په عمده بازارونو، بلکې په پرچون پلور کې هم اغېز کړی دی. پېرودونکي اوس د پخوا په څېر په زیاته اندازه توکي نه اخلي، چې له امله یې د پلور عمومي حجم کم شوی دی.

همدا راز د خوږو، بیکرۍ، هوټلونو او کټرینګ صنعتونه چې په پراخه کچه پر وچو مېوو تکیه لري، د لوړو بیو له امله له زیات فشار سره مخ دي. سوداګر خبرداری ورکوي چې که د ایران له لارې وارداتي مسیر هم له ستونزو سره مخ شي، نو شته زېرمي به ډېر ژر پای ته ورسېږي او بیې به لا پ لوړې شي.

بلخوا د افغانستان سوداګر د چابهار بندر او هوايي دهلېزونو په څیر د بدیلو لارو په لټه کې دي، خو د لوړ لګښت او لوژستیکي محدودیتونو له امله دا لارې هم دایمي حل نه ګڼل کېږي.

د راپور له‌مخې، د تېر کال په دسمبر کې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت په ملګرو ملتونو د ایران دایمي استازولۍ ته د رسمي یاداښت په لېږلو سره له اقاجاني څخه غوښتنه کړې وه، چې په سملاسي توګه له امریکا څخه ووځي.

راپور زیاتوي: «له نوموړي څخه غوښتنه شوې وه چې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت د ۱۳مې ګڼي کړنلارې له مخې ووځي؛ دا یو داخلي بهیر دی چې د ډېپلوماټانو د چوپه خوله اېستلو لپاره کارول کېږي، پرته له دې چې هغوی رسما نامطلوب شخص اعلان شي».

د معلوماتو له مخې، امریکا معمولا دغه بهیر د هغو ډېپلوماټانو لپاره کاروي چې پر جاسوسۍ یا د امریکا د ملي ګټو پر ضد فعالیتونو شکمن پېژندل شوي وي، که څه هم د اقاجاني پر وړاندې کوم مشخص تور نه دی لګول شوی.

یو امریکايي چارواکي ویلي، چې د فېبروري په میاشت کې د اقاجاني د امریکا مېشتو اولادونو څخه غوښتنه شوې وه، څو له دغه هېواده ووځي.

په راپورکې راغلي، چې د اقاجاني له وتلو مخکې هم په تېرو دوو میاشتو کې د ایران د استازولۍ لږ تر لږه دوه نور ټیټ پوړي ډېپلوماټان هم اخراج شوي وو.