څېړنه: سختې ګرمۍ د نړۍ پر درېیمه برخه خلکو اغېزه کړې ده

د پاکستان یوه لوړپوړي چارواکي ډان ورځپاڼې ته ویلي، چې ابوظبۍ له اسلام‌اباده د پور د سمدستي بېرته ستنولو غوښتنه کړې وه او حکومت پرېکړه کړې، چې دا پیسې ژر تر ژره بېرته ورکړي. نوموړي ټینګار کړی، چې «ملي وقار د مالي ملاحظاتو لپاره نه‌شي قرباني کېدای.»

دغه پیسې په ۲۰۱۹ کال کې د متحده عربي امارات له لوري د پاکستان د مالي توازن د ثبات لپاره ورکړل شوې وې او د بېرته ورکړې موده یې هم څو ځلي غځول شوې وه.

د معلوماتو له مخې، د پاکستان د مرکزي بانک مالي زیرمه شاوخوا ۱۶،۳ میلیارده ډالره ده او که دا پور بېرته ورکړل شي، نو شاوخوا ۱۸ سلنه به راکم شي، چې دا به د دغه هېواد د وارداتو د تمویل وړتیا او اقتصادي ثبات ته زیان ورسوي.

د یادونې وړ ده، چې پاکستان لا هم میلیاردونه ډالره پوروړی دی.

د پاکستان لومړي وزیر شهباز شریف د جمعې په شپه (د وري ۱۴مه) په خپله وینا کې وویل، چې د پټرول بیه د شپې له ۱۲ بجو راهیسې ټیټه شوې ده. نوموړي زیاته کړه، چې فډرالي حکومت او څلور واړه ایالتي حکومتونه به ګډې هڅې وکړي څو د خلکو پر اقتصادي وضعیت فشار کم کړي او په دې برخه کې به هر اړین ګام پورته کړي.

دا پرېکړه وروسته له هغې شوې چې تېره ورځ د تېلو بیې ناڅاپه لوړې شوې وې، چې د خلکو له سختو اعتراضونو سره مخ شوې. د شهباز شریف په وینا، د پټرول په بیه کې دغه کموالی به لږ تر لږه د راتلونکې میاشتې لپاره پاتې شي.

د پاکستان حکومت تېره ورځ له پټرول سربېره د ډیزل په بیه کې هم څه باندې ۵۴ سلنه ډېروالی راوست او په ترڅ کې یې د یو لیټر ډېزل بیه ۵۲۰ او ۳۵ پیسو ته لوړه شوه، خو د دغه هېواد لومړي وزیر په خپله یاده وینا کې د ډيزل د بیو د څرنګوالي په تړاو څه نه‌دي ویلي.

ثریا دلیل په خپله اېکس‌پاڼه کې ویلي، چې د افغانستان ګڼ شمېر سیمې د سېلابونو له کبله له بشري ناورین سره مخ دي. د هغې په وینا، د خلکو د ژوندانه شرایط خورا خراب شوي، د زیانونو کچه ورځ تر بلې لوړیږي، او په راتلونکو ورځو کې هم د بارانونو او سېلابونو امکان شته.

نوموړې زیاتوي، نړیواله ټولنه او اړوندې ادارې د ژغورنې او بېړنیو مرستو لپاره چمتووالی نیسي، خو د هېواد دننه خلک اوس مهال د خوړو، سر پناه او روغتیایي خدماتو له نشتوالي سره مخ دي.

په افغانستان کې وروستيو سختو بارانونو او سېلابونو ګڼ زیانونه اړولي دي. ګڼو خلکو ته یې مرګ ژوبله اړولې، کورونه او کرنه یې ویجاړه کړې او ډېر خلک بې‌ځایه شوي دي. چارواکي او بشري مرستندویان وايي، چې زیانمنو ته د اړتیا وړ بېړنۍ مرستې تر اوسه په کافي اندازه نه دي رسېدلي.

امریکا تر دې وړاندې خپلې طبي مرستې د «روغتیا د نړیوال اکمالاتي ځنځیر» په نوم د یوه پروګرام له لارې سمبالولې، چې د یوې خصوصي کمپنۍ له خوا اداره کېده.

دغه پروګرام له ۲۰۱۶ تر ۲۰۲۴ کال پورې له ۵ میلیاردو ډالرو څخه زیات د اېچ‌ای‌وي او ملاریا اړوند درمل او تجهیزات شاوخوا ۹۰ هېوادونو ته، چې ډېری یې په افریقا او اسیا کې دي، رسولي دي.

خو دا پروګرام هغه مهال ودرېد، کله چې ډونالډ ټرمپ د خپلې ولسمشرۍ د دویم پړاو په پیل کې بهرنۍ مرستې ودرولې. له دې امله، په میلیونونو ډالرو ارزښت لرونکي درمل او تجهیزات په بندرونو او ګودامونو کې پاتې شول؛ وروسته د ځانګړو اجازو په ورکولو سره، د دغو مرستو یوه برخه بېرته پیل شوه.

اوس د دې پروګرام راتلونکی ناڅرګند دی، ځکه د امریکا حکومت د بهرنیو مرستو د کمولو او د هغوی د جوړښت د بدلون په حال کې دی، ځینې ادارې ختموي او غواړي چې د منځګړو شرکتونو پر ځای په مستقیم ډول له هېوادونو سره همکاري وکړي.

د درملو د کمښت اندېښنه

د امریکا بهرنیو چارو وزارت خپلو کارکوونکو ته په ۱۷ افریقایي هېوادونو او هایتي کې په استول شوي برېښنالیک کې ویلي، چې د دې پروګرام عملي کول دې د مې میاشتې تر پایه ودرول شي. په دغه برېښنالیک کې همدارنګه راغلي، چې د دې پروګرام د مسوول شرکت قرارداد به د سپټمبر په پای کې ختم شي.

په همدې حال کې خبرداری ورکړل شوی، که د بدلون بهیر په سمه توګه ترسره نه‌شي، نو حیاتي خدمات به له جدي خطر سره مخ شي.

ناڅرګند راتلونکی او نوې خبرې اترې

ځینو سرچینو بیا ویلي، چې امریکا د«ایډز، نري رنځ او ملاریا پر وړاندې د مبارزې نړیوال صندوق» سره په خبرو بوخته ده، څو په راتلونکي کې د درملو د پېر او وېش لپاره د همدې بنسټ له سیسټم څخه کار واخلي. دغه صندوق اوس مهال هر کال نږدې ۲ میلیارد ډالره طبي تجهیزات د دغو ناروغیو لپاره برابروي.

په وروستیو میاشتو کې، امریکا ژمنه کړې، چې په مستقیم ډول به د کینیا، روانډا او یوګانډا په څېر هېوادونو ته مالي مرستې ورکړي، خو د دغو پروګرامونو جزییات لا هم بشپړ شوي نه‌دي او په ځینو مواردو کې له قانوني ستونزو او یا هم ځنډ سره مخ دي.

د بښنې نړیوال سازمان کاناډا څانګې د جمعې په ورځ (د وري ۱۴مه) په خپله اېکس‌پاڼه ویلي: «دا اونۍ د افغانستان په ښوونځیو کې د نوي ښوونیز کال د پیل نښه ده، خو د ۱۲ کلنو او پورته نجونو پر زده کړو بندیز لا هم پر خپل ځای دی. دا نجونې له څلورو کلونو راپدېخوا ښوونځيو ته نه دي تللې.»

یاد سازمان له طالبانو غوښتنه کړې، چې خپل تبعیضي او د جنسیت پر بنسټ محدودیتونه ختم کړي او نجونو ته اجازه ورکړي، چې خپلو زده‌کړو ته دوام ورکړي.

طالبانو په افغانستان کې په ۲۰۲۱ کال کې له بیا واکمنېدو وروسته له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زده‌کړو بندیزو ولګاوه.دا وضعیت له څلورو کلونو زيات وخت کېږي چې دوام لري او د هېواد د زده‌کړې نظام او د نجونو د راتلونکي لپاره جدي ګواښ بلل شوی دی. نړیوالو بنسټونو دا بندیز غندلی او له طالبانو یې په وار وار غوښتي چې دا تبعیضي تګلارې باید ختمې کړي او اجازه ورکړي، چې نجونې زده‌کوونکې خپلو زده‌کړو ته دوام ورکړي.