سپینې ماڼۍ د ۲۰۲۷ مالي کال لپاره په خپلې نوې بودجوي غوښتنه کې له کانګرس څخه د شاوخوا ۱،۵ ټریلیون ډالرو دفاعي بودجې د تصویب غوښتنه کړې او دا به د امریکا په تاریخ کې تر ټولو لوړه پوځي بودجه وي.
د راپور لهمخې، دا اندازه د ۲۰۲۶ کال د دفاعي لګښتونو پر تله شاوخوا ۴۴۵ میلیارد ډالره یا نږدې ۴۲ سلنه زیاتوالی ښيي. په ورته وخت کې، سپینې ماڼۍ وړاندیز کړی، چې غیر دفاعي لګښتونه دې ۷۳ میلیارد ډالره یا شاوخوا ۱۰ سلنه راکم شي.
دا بودجوي غوښتنه په داسې حال کې وړاندې کېږي، چې امریکا له ایران سره د جګړې په پنځمه اونۍ کې ده او حکومت هڅه کوي خپل دفاعي ظرفیتونه نور هم پیاوړي کړي.
د یادونې وړ ده، چې دا بودجه لا تر اوسه نهايي شوې نهده او د عملي کېدو لپاره باید د کانګرس له خوا تصویب شي.
د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمانویلي، چې د خوراکي توکو نړیوالې بیې د تېر کال د سپټمبر راهیسې په مارچ میاشت کې تر ټولو لوړې کچې ته رسېدلې دي. دغه سازمان خبرداری ورکړی چې که په منځني ختیځ کې روانه جګړه دوام وکړي، ښايي د خوراکي توکو بیې لا پسې لوړې شي.
د یاد سازمان د تازه راپور له مخې، د خوړو د بیو دا زیاتوالی تر ډېره د انرژۍ او تېلو د بیو له لوړوالي سره تړاو لري، چې اصلي لامل یې د سیمې اوسنی کړکېچ بلل کېږي.
د دغه سازمان اقتصادپوه ماکسیمو تورېرو وایي، که څه هم تر اوسه د بیو لوړوالی یو څه محدود و او د غلو دانو کافي نړیوالو زېرمو مهار کړی و، خو د جګړې اوږدېدل دا وضعیت بدلولی شي.
نوموړي خبرداری ورکړی، او زیاته کړې یې ده:«که جګړه تر ۴۰ ورځو زیاته وغځېږي او د تولید لګښتونه لوړ پاتې شي، بزګران به اړ شي چې د کرنې لپاره لږ مواد وکاروي، کرنیزه ځمکه کمه کړي او یا هم داسې فصلونه وکري چې سرې ته لږ اړتیا لري».
د تورېرو په وینا، دا بدلونونه به د حاصلاتو کچه راکمه کړي او د روان او راتلونکي کال لپاره به د خوړو عرضه او بیې په منفي ډول اغېزمنې کړي.
د احصایو له مخې، د خوړو د بیو شاخص د فبرورۍ په پرتله ۲.۴ سلنه او د تېر کال په پرتله ۱ سلنه زیاتوالی ښيي؛ که څه هم دا کچه لا هم د ۲۰۲۲ کال له تاریخي حد څخه ۲۰ سلنه ټیټه ده.
راپور زیاتوي چې په نړیوالو بازارونو کې د غلو دانو، نباتي تېلو، بورې او غوښې بیې لوړې شوې دي، خو برعکس د وریجو بیو کې کموالی راغلی دی. د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان همداراز ویلي، سره له دې چې د ۲۰۲۶ کال لپاره د نړۍ د غلو دانو د تولید د زیاتېدو تمه شته، خو د جګړو دوام کولی شي نړیوال بازارونه له سختې بېثباتۍ سره مخ کړي.
د سیمې د امنیتي او سیاسي کړکېچونو له امله هند ته د افغانستان او ایران د وچو مېوو واردات له جدي ستونزو سره مخ شوي، چې له امله یې په بازارونو کې د بادامو، پستو او نورو توکو بیې له ۷۰ تر ۱۰۰ سلنې پورې لوړې شوې دي.
د هندي رسنیو د راپور له مخې، سوداګر وایي چې د افغانستان د وچو مېوو عرضه د پام وړ کمه شوې او بیې یې له ۷۰تر ۱۰۰سلنې پورې لوړې شوې دي. د ممرا بادامو بیه له ۱۷۰۰ څخه نږدې ۲۸۰۰ روپیو رسېدلې، د ایراني پستو بیه له ۸۰۰ څخه تر ۱۳۰۰هندي کالدارولوړه شوې او د وچو زردالو بیه نږدې دوه برابره شوې ده.
راپور زیاتوي، چې د وارداتو د مسیرونو بندېدل او د ټرانزیټي لارو بدلون د دې وضعیت اساسي لاملونه دي. د پاکستان له لارې د سوداګرۍ مسیر په ځلونو تړل شوی، چې له امله یې سوداګر اړ شوي خپل توکي د ایران یا دوبۍ له لارې وارد کړي، خو دا بدیل مسیرونه خورا زیات لګښت او وخت ته اړتیا لري.
دغه بدلونونه نه یوازې په عمده بازارونو، بلکې په پرچون پلور کې هم اغېز کړی دی. پېرودونکي اوس د پخوا په څېر په زیاته اندازه توکي نه اخلي، چې له امله یې د پلور عمومي حجم کم شوی دی.
همدا راز د خوږو، بیکرۍ، هوټلونو او کټرینګ صنعتونه چې په پراخه کچه پر وچو مېوو تکیه لري، د لوړو بیو له امله له زیات فشار سره مخ دي. سوداګر خبرداری ورکوي چې که د ایران له لارې وارداتي مسیر هم له ستونزو سره مخ شي، نو شته زېرمي به ډېر ژر پای ته ورسېږي او بیې به لا پ لوړې شي.
بلخوا د افغانستان سوداګر د چابهار بندر او هوايي دهلېزونو په څیر د بدیلو لارو په لټه کې دي، خو د لوړ لګښت او لوژستیکي محدودیتونو له امله دا لارې هم دایمي حل نه ګڼل کېږي.
اکسیوس د سرچینو له قوله راپور ورکړی، چې امریکا د تېر ډسمبر په میاشت کې د ملي امنیت اندېښنو له امله په ملګرو ملتونو کې د ایران د دایمي استازولۍ مرستیال سعادت اقاجاني له خپلې خاورې اېستلی دی.
د راپور لهمخې، د تېر کال په دسمبر کې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت په ملګرو ملتونو د ایران دایمي استازولۍ ته د رسمي یاداښت په لېږلو سره له اقاجاني څخه غوښتنه کړې وه، چې په سملاسي توګه له امریکا څخه ووځي.
راپور زیاتوي: «له نوموړي څخه غوښتنه شوې وه چې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت د ۱۳مې ګڼي کړنلارې له مخې ووځي؛ دا یو داخلي بهیر دی چې د ډېپلوماټانو د چوپه خوله اېستلو لپاره کارول کېږي، پرته له دې چې هغوی رسما نامطلوب شخص اعلان شي».
د معلوماتو له مخې، امریکا معمولا دغه بهیر د هغو ډېپلوماټانو لپاره کاروي چې پر جاسوسۍ یا د امریکا د ملي ګټو پر ضد فعالیتونو شکمن پېژندل شوي وي، که څه هم د اقاجاني پر وړاندې کوم مشخص تور نه دی لګول شوی.
یو امریکايي چارواکي ویلي، چې د فېبروري په میاشت کې د اقاجاني د امریکا مېشتو اولادونو څخه غوښتنه شوې وه، څو له دغه هېواده ووځي.
په راپورکې راغلي، چې د اقاجاني له وتلو مخکې هم په تېرو دوو میاشتو کې د ایران د استازولۍ لږ تر لږه دوه نور ټیټ پوړي ډېپلوماټان هم اخراج شوي وو.
د پاکستان د بشري حقونو شورا د پاکستان د حکومت له لوري د پټرول او ډیزل په بیو کې د وروستي زیاتوالي په اړه شدیده اندېښنه او «اصولي اعتراض» څرګند کړی دی. دغې شورا د پاکستان له حکومت څخه غوښتي چې پر خپلې کړې پرېکړې بیا کتنه وکړي، ګنې اقتصادي بېثباتي به رامنځته شي.
دغې شورا د پنجشنبې په ورځ (د وري ۱۳مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، په دغه هېواد کې د نفتي موادو بیې د تاریخ تر ټولو لوړې کچې ته د رسولو پرېکړه په داسې وخت کې شوې چې پاکستانی ولس لا له وړاندې له سختې ګرانۍ او اقتصادي فشار سره مخ دی.
د پاکستان د بشري حقونو شورا زیاته کړې: «د سیمهییزو یا نړیوالو ترینګلتیاوو په پلمه په بیو کې دومره غیرمعمولي زیاتوالی مناسب جواز نهلري؛ په ځانګړې توګه په داسې حال کې چې په نړیوال بازار کې د تېلو رسول په بشپړه توګه نهدي بند شوي او هېواد د انرژۍ نورې بديلې سرچینې هم لري».
خبرپاڼه کاږي، د نفتي موادو په بیو کې دومره زیات لوړوالی د پالیسۍ له روڼتیا او د ولسي ګټو له غوښتنو سره سمون نهلري او دا پرېکړه به نهیوازې د انفلاسیون فشار نور هم زیات کړي، بلکې د ټرانسپورټ، د اړتیا وړ توکو او خدماتو په برخو کې د اضافي بار له لارې به د عامو خلکو ورځنی ژوند په مستقیم ډول اغېزمن کړي، چې دا د بنسټیزو بشري حقونو، په ځانګړې توګه د وقار لرونکي ژوند پر معیارونو منفي اغېزې شیندي.
دغې شورا د پاکستان له حکومت څخه غوښتي، چې پر دې پرېکړې سمدستي بیا کتنه وکړي، ولس ته د عملي کېدو وړ اسانتیاوې برابرې کړي او د نفتي موادو د بیو ټاکلو په پروسه کې روڼتیا او ځواب وینه یقیني کړي او همداراز یې خبرداری ورکړی، که داسې ونه شي، نو د خلکو مخ په زیاتېدونکې ناخوښي او اضطراب د ټولنیز او اقتصادي بې ثباتۍ لامل شي او مسوولیت به یې هم پر پالیسي جوړونکو وي.
د یادونې وړ ده، چې د پاکستان حکومت د پنجشنبې په ورځ (د وري ۱۳مه) په منځني ختیځ کې د روان کړکېچ او په نړۍواله کچه د نفتي موادو د بیو د لوړېدو په ترڅ کې په تېره یوه میاشت کې د دویم ځل لپاره د تیلو بیې لوړې کړې.
د تازه اعلان شوې نرخپاڼې لهمخې، د ډیزل په بیه کې څه باندې ۵۴ سلنه ډېروالی راغلی چې په ترڅ کې یې د یو لیټر ډېزل بیه ۵۲۰ او ۳۵ پیسو او د پټرول په بیه کې ۴۲ سلنه ډېروالی راغلی او په ترڅ کې یې د هر لیټر پټرول بیه ۴۵۸ او ۴۰ پیسو ته رسېدلې ده.
د یادونې وړ ده، چې پاکستان د خپلې اړتیا وړ تېل د هُرمز تنګي له لارې تر ډېره له سعودي عربستان او متحده عربي امارات څخه واردوي.
د امریکا د جګړې وزارت ویلي، جنرال رېنډياې جورج به ډېر ژر د پوځ له لوی درستیزۍ ګوښه او ورسره سم به تقاعدۍ ته سوق شي. له دغه اعلان څخه څو ساعته مخکې د امریکا ولسمشر د دغه هېواد لویه څارنواله پامبانډي هم له دندې ګوښه کړه.
د امریکا د جګړې وزارت ویاند د پنجشنبې په روځ (د وري ۱۳مه) د یوې اعلامیې په خپرولو سره ویلي: «جنرال رېنډياې جورج به ډېر ژر د پوځ د ۴۱م لوی درستیزۍ له دندې تقاعد شي. د جګړې وزارت د جنرال جورج د هېواد لپاره د څو لسیزو خدمت ستاینه کوي. موږ ورته د تقاعد په ژوند کې نېکې هیلې لرو».
نوموړي د دغې چارې د لامل په تړاو هېڅ وضاحت نهدی ورکړی.
فاکس نیوز بیا د خپلو سرچینو په حواله لیکلي، چې د امریکا د جګړې وزیر پېټ هېګسېټ د پوځ له لوی درستیز جنرال رېنډياې جورج څخه غوښتي چې له خپلې دندې استعفا ورکړي او ورسره تقاعد واخلي.
دغه ۶۲ کلن جنرال د ۲۰۲۳ کال د سپټمبر په ۲۱مه د پوځ د ۴۱م لوی درستیز په توګه ټاکل شوی وو.
ډونالډ ټرمپ د امريکا لویه څارنواله له دندې ګوښه کړه | افغانستان انټرنشنل پښتو
د یادونې وړ ده، چې له دغه اعلان څخه څو ساعته مخکې د امريکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د دغه هېواد لویه څارنواله پام بانډي له دندې ګوښه کړه. د دغې ګوښه کېدنې لامل د هغې پر کړنو د نیوکو زیاتېدل او په ځانګړې توګه د اپسټین اسنادو د خپرېدو څرنګوالی په ګوته شوی او پر ځای یې د هغه مرستیال ټاکل شوی دی.