د کابل ولایت لپاره د طالبان د رسنیو دفتر د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره وايي، د نن شپې زلزلې له امله د کابل ولایت د بګرامیو ولسوالۍ اړوند سیمو کې یو کور نړېدلی او له امله یې د یادې کورنۍ ۸ غړي مړه شوي او یو ماشوم ټپي شوی دی.
د خبرپاڼې لهمخې، د دغې پېښې چې نن شپه نږدې ۹ بجې د بګرامیو ولسوالۍ په ګوسفند درې سیمه کې رامنځته شوې ټول مړه شوي کسان د یوې کورنۍ غړي دي.
په خبرپاڼه کې راغلي، چې په وژل شویو کسانو کې مور او پلار، څلور لوڼې او دوه زامن شامل دي.
د زلزله پېژندنې نړیوالو ادارو د معلوماتو لهمخې، دغه زلزله د کابل پر وخت نن شپه شاوخوا ۸:۴۲ دقیقې رامنځته شوې، چې مرکز یې د بدخشان د یمګان ولسوالۍ ښودل شوی او ژوروالی یې د ځمکې په تل کې نږدې ۱۸۶ کیلومتره ثبت شوی دی.
د قزاقستان چارواکو اعلان کړی، چې دا هېواد په جدي توګه افغانستان کې د کميابو فلزاتو د استخراج د پيلولو ارزونه کوي. دا ګام کولی شي افغانستان د سيمې له مهمو تأمينوونکو څخه يو مهم هېواد وګرځوي چې دغه ستراتيژيک مواد برابروي.
د قزاقستان دولتي شرکت تاو-کن سامروک له افغانستان څخه د راټولو شويو معدني نمونو لابراتواري چارې ترسره کوي. دا خبره د قزاقستان د صنعت او ودانولو وزارت مرستيال د ايران شارهان د ځمکنيو علومو او د مرکزي اسيا د اکتشاف ۲۰۲۶ کال د غونډې په څنډه کې کړې ده.
دغه قزاقستاني چارواکي وويل، چې افغانستان د معدني زېرمو، په ځانګړې توګه د کميابو فلزاتو او د نادرو خاورو د عناصرو له پلوه د پام وړ کاني مواد لري. د هغه په وينا، اوسنۍ ارزونې د افغانستان د حقوقي او تنظيمي چوکاټونو پر شننې او د دغه هېواد د ځمکپوهنيزو ظرفيتونو پر تثبيت تمرکز لري.
له افغانستان څخه معدني نمونې راټولې شوې دي او پرې تخصصي ازموېښتونه د تاو-کن سامروک شرکت په لابراتوارونو او د قراغندي سيمې په څېړنيزو مرکزونو کې روان دي. په دغو ازموېښتونو کې د بنسټيزو فلزاتو، کميابو فلزاتو او د نادرو خاورو د عناصرو ارزونه شامله ده.
ايران شارهان زياته کړه: «که د ازموېښتونو پايلې د افغانستان ځمکپوهنيز پوتانسیال تأييد کړي، نو لا زيات تفصيلي معلومات به له خلکو سره شريک شي او په نږدې راتلونکې کې د استخراج د فعاليتونو د پيل امکان شته».
افغانستان د کاني زېرمو له پلوه، په ځانګړې توګه ليتيم، د نادرو خاورو عناصر او کمياب فلزات، د نړۍ له شتمنو هېوادونو څخه ګڼل کېږي.
خو سره له دې، اوږدمهاله ناارامۍ او د بنسټيزو زېربناوو نشتوالی تر اوسه د دې لامل شوی چې له دغو زېرمو پراخه ګټه اخيستنه ونشي.
په امریکا کې د افغان کډوالو د بیا مېشتېدنې همکاره اداره افغان ایواک وایي، داسې ښکاري چې امریکا د ۲۰۲۷ مالي کال په وړاندیز شوې بودجه کې د افغان متحدینو د اېستلو یوازنی پروګرام «دایمي هرکلی» بندوي او ورسره به امریکا ته د افغانانو قانوني تګ لا ستونزمن شي.
د افغان ایواک د خبرپاڼې له مخې، په دې بودجه کې د کډوالو د مېشتېدو او ادغام پر ځای د توقیف، شړلو او د کډوالۍ د مخنیوي لپاره ډېره بودجه ځانګړې شوې ده.
افغان ایواک وایي، دا بدلون په داسې حال کې راځي چې د افغان کډوالو د دوسیو پروسس لا له وړاندې ځنډول شوی او د ځانګړو کډوالۍ ویزو لرونکو افغانانو ورتګ هم عملا درېدلی دی.
د خبرپاڼې له مخې، که دا بودجه عملي شي، د افغان متحدینو د انتقال پروګرام «دایمي هرکلی» به په بشپړه توګه وتړل شي او ورته کوم بدیل نهدی وړاندیز شوی. د دوی په وینا: «که څه هم قانوني لارې به پاتې وي، خو عملي سیستمونه له منځه وړل کېږي، چې خلک پرې امریکا ته لاړ شي.»
د افغان ایواک د معلوماتو له مخې، په وړاندیز کې د «کډوالو او کډوالي د مرستو» پروګرام لپاره هم صفر بودجه غوښتل شوې، چې د کډوالو د پروسس، د دوسیو د مدیریت او امریکا ته د هغوی د لېږد لپاره مهم بنسټ بلل کېږي.
خبرپاڼه زیاتوي، چې د کډوالو د مېشتېدو پر پروګرامونو ۷۶۸ میلیونه ډالره کموالی هم د دې لامل کېږي چې د منل شویو کسانو د انتقال ظرفیت راکم شي او «منل کېدل نور د ورتګ ضمانت نه شي کېدای.»
د افغان ایواک په وینا، دا بودجه د بشري مرستو پر ځای د مخنیوي پالیسۍ ته لومړیتوب ورکوي او سرچینې د کډوالو د بېرته ستنولو او د کډوالۍ د مهارولو پر لور اړوي.
د افغان متحدینو په اړه ویل شوي، که څه هم د ځانګړو کډوالۍ ویزو غوښتنلیکونه لا هم تر پروسس لاندې دي، خو ویزې نهورکول کېږي او د خلکو انتقال نهترسره کېږي. خبرپاڼه ټینګار کوي، چې «دا ځانګړې ویزې په قانون کې شته، خو په عمل کې کار نهکوي.»
په ټوله کې، افغان ایواک خبرداری ورکوي، چې دا بودجه یوازې پالیسۍ نهبدلوي، بلکې د کډوالۍ د سیستم جوړښت بدلوي، داسې چې قانوني لارې په کاغذ کې پاتې کېږي، خو عملي لاسرسی ورته له منځه ځي.
د طالبانو د عامې روغتیا وزارت ویاند ډاکټر شرافت زمان وايي، د ۵.۸ درجې زلزلې له ټکانونو وروسته چې کابل او د هېواد یو شمېر ولایتونه یې ولړزول، روغتیايي مسوولینو ته د بشپړ چمتووالي امر شوی، خو تر اوسه د مرګژوبلې په اړه رسمي راپورونه نهدي خپاره شوي.
د افغانستان په یو شمېر ولایتونو، په ځانګړي ډول کابل او ننګرهار ولایتونو کې، د ۵.۸ درجې نسبتا قوي زلزلې ټکانونه احساس شوي.
د زلزله پېژندنې نړیوالو ادارو د معلوماتو له مخې، دغه زلزله د کابل پر وخت نن شپه شاوخوا ۸:۴۲ بجې رامنځته شوې، چې مرکز یې د بدخشان ولایت د یمګان ولسوالۍ ښودل شوی او ژوروالی یې د ځمکې په تل کې نږدې ۱۸۶ کیلومتره ثبت شوی دی.
د ننګرهار ولایت د رسنیو دفتر ویلي، چې د جلالاباد ښار او شاوخوا سیمو کې د دې زلزلې نسبتا سخت ټکانونه احساس شوي دي. د رسنیو دفتر په وینا، دا زلزله په پرلهپسې ډول په دوو جټکو کې رامنځته شوې او خلک یې وېرولي دي.
بلخوا، د طالبانو د عامې روغتیا وزارت ویاند ډاکټر شرافت زمان ویلي، چې د رهبرۍ له لوري د کابل او ولایتونو روغتیايي مسوولینو ته د بشپړې چمتووالي سپارښتنه شوې ده. هغه زیاته کړې، که چېرې خلک له دې پېښې زیانمن شوي وي، روغتیايي مرکزونه چمتو دي چې بیړنۍ رسېدنه ورته وکړي.
نوموړي همداراز له خلکو غوښتي، چې د اړتیا په صورت کې د عامې روغتیا وزارت له ۱۰۲ وړیا شمېرې سره اړیکه ونیسي.
تر دې مهاله د تلفاتو او مالي زیانونو په اړه کره معلومات نهدي خپاره شوي، خو د پېښو پر وړاندې د مبارزې ولایتي ادارې د معلوماتو د راټولولو په حال کې دي.
د روغتیا نړیوال سازمان وايي، چې د ژوند ژغورونکو طبي تجهیزاتو یوه بېړنۍ هوايي محموله، چې ۷۸،۵ ټُنه وزن لري، د جمعې په ورځ دوبۍ کې د دغه سازمان له لوژستیکي مرکز څخه افغانستان ته ورسېده.
یاد سازمان د جمعې په ورځ (د وري ۱۴مه) په خپله اېکسپاڼه لیکلي، چې په دې محموله کې د شري د درملنې ځانګړي کېټونه، د سینهبغل درمل، د هغو ماشومانو لپاره تغذیوي مواد چې له شدیدې خوارځواکۍ سره مخ دي، جراحي وسایل او نور اړین طبي توکي شامل دي.
د روغتیا نړیوال سازمان زیاتوي، چې دغه حیاتي تجهیزات به له ۴۱۹ زرو څخه زیاتو کسانو ته روغتیايي مرستې برابرې کړي او په ټول هېواد کې به د ۱۳ زرو او ۶۰۰ ژوند ژغورونکو جراحي عملیاتو د ترسره کېدو زمینه برابره کړي.
دغه سازمان د یادو مرستو د لېږد په برخه کې د متحده عربي امارات له همکاریو هم مننه کړې ده.
د سیمې د امنیتي او سیاسي کړکېچونو له امله هند ته د افغانستان او ایران د وچو مېوو واردات له جدي ستونزو سره مخ شوي، چې له امله یې په بازارونو کې د بادامو، پستو او نورو توکو بیې له ۷۰ تر ۱۰۰ سلنې پورې لوړې شوې دي.
د هندي رسنیو د راپور له مخې، سوداګر وایي چې د افغانستان د وچو مېوو عرضه د پام وړ کمه شوې او بیې یې له ۷۰تر ۱۰۰سلنې پورې لوړې شوې دي. د ممرا بادامو بیه له ۱۷۰۰ څخه نږدې ۲۸۰۰ روپیو رسېدلې، د ایراني پستو بیه له ۸۰۰ څخه تر ۱۳۰۰هندي کالدارولوړه شوې او د وچو زردالو بیه نږدې دوه برابره شوې ده.
راپور زیاتوي، چې د وارداتو د مسیرونو بندېدل او د ټرانزیټي لارو بدلون د دې وضعیت اساسي لاملونه دي. د پاکستان له لارې د سوداګرۍ مسیر په ځلونو تړل شوی، چې له امله یې سوداګر اړ شوي خپل توکي د ایران یا دوبۍ له لارې وارد کړي، خو دا بدیل مسیرونه خورا زیات لګښت او وخت ته اړتیا لري.
دغه بدلونونه نه یوازې په عمده بازارونو، بلکې په پرچون پلور کې هم اغېز کړی دی. پېرودونکي اوس د پخوا په څېر په زیاته اندازه توکي نه اخلي، چې له امله یې د پلور عمومي حجم کم شوی دی.
همدا راز د خوږو، بیکرۍ، هوټلونو او کټرینګ صنعتونه چې په پراخه کچه پر وچو مېوو تکیه لري، د لوړو بیو له امله له زیات فشار سره مخ دي. سوداګر خبرداری ورکوي چې که د ایران له لارې وارداتي مسیر هم له ستونزو سره مخ شي، نو شته زېرمي به ډېر ژر پای ته ورسېږي او بیې به لا پ لوړې شي.
بلخوا د افغانستان سوداګر د چابهار بندر او هوايي دهلېزونو په څیر د بدیلو لارو په لټه کې دي، خو د لوړ لګښت او لوژستیکي محدودیتونو له امله دا لارې هم دایمي حل نه ګڼل کېږي.