رویټرز خبري اژانس لیکلې، چې د ایټالیا مرکزي بانک په خپل تازه راپور کې ویلي، چې د دغه هېواد اقتصادي وده به سږ کال ۰،۶ سلنه او په ۲۰۲۷ کال کې ۰،۵ سلنه وي، چې دا د پخوانیو اټکلونو پرتله کموالی ښيي.
د راپور لهمخې، د نړیوال وضعیت خرابېدو او په ځانګړي ډول د امریکا، اسراییل او ایران تر منځ جګړې او ورسره تړلې «بې سارې لوړې بېباورۍ» د اقتصادي وړاندوینو پر بدلون مستقیم اغېز کړی دی.
مرکزي بانک خبرداری ورکړی، که ناوړه اقتصادي سناریو رامنځته شي، ایټالیا ښايي په راتلونکي کال کې له رکود (اقتصادي شاتګ) سره مخ شي.
په همدې حال کې، د انفلاسیون (د بیو لوړېدو) اټکل هم لوړ شوی او تمه ده، چې سږ کال به ۲،۶ سلنې ته ورسېږي، چې دا د اروپایي مرکزي بانک له ټاکل شوي ۲ سلنې هدف څخه لوړ دی.
شنونکي وايي، د اقتصادي ودې کمښت او د انفلاسیون زیاتوالی به د خلکو پر ژوند، کار بازار او پانګونو منفي اغېز ولري او دا به د دغه هېواد د لومړۍ وزیرې جورجیا میلوني حکومت لپاره نورې اقتصادي ننګونې هم زیاتې کړي.
امریکا کې د طبیعت ساتنې نړیوالې علمي ادارې څېړونکو موندلې چې د نړۍ درېیمه برخه خلک په هغو سیمو کې ژوند کوي، چې سخته ګرمي یې ورځني فعالیتونه په جدي ډول محدودوي. دغه څېړنه خبرداری ورکوي، چې د تودوخې زیاتوالی به د اوړي په موسم کې د ورځنیو چارو ترسره کول لا نور ستونزمن کړي.
د دې څېړنې لهمخې، دغه محدودیتونه د زاړه عمر لرونکو کسانو لپاره زیات دي، ځکه د هغو د خولو بهېدو وړتیا کمه ده او په همدې دلیل د خپل بدن تودوخه په سمه توګه نهشي تنظیمولای. په دې څېړنه کې د ګرمۍ د زغملو فیزیولوژیکي مطالعات د نړۍ او سیمو له اویا کلونو راټولو شویو معلوماتو سره یوځای شوي، چې د نفوس او تودوخې اړوند دي.
څېړنه ښيي، چې له ۶۵ کلونو پورته عمر لرونکي کسان اوس هر کال نږدې ۹۰۰ ساعته داسې وخت تجربه کوي، چې ګرمي پهکې د باندې فعالیتونه په سخت ډول محدودوي، حال دا چې دا شمېر په ۱۹۵۰ کال کې شاوخوا ۶۰۰ ساعته وو.
تر ټولو ډېر زیان هغو کسانو ته رسېږي چې په بېوزلو هېوادونو یا سیمو کې ژوند کوي. سره له دې چې د اقلیم د بدلون په رامنځته کېدو کې د دوی ونډه د شتمنو مصرف کوونکو پر تله ډېره کمه ده. شتمن خلک د خپل ژوند د بڼې له امله د ګاز، تېلو او سکرو د سوځولو له لارې زیات ګلخانهيي ګاز تولیدوي.
په ځینو استوایي او نیمه استوایي سیمو کې، ګرمي د زاړه عمر کسانو بهرني فعالیتونه د کال له یوې څلورمې برخې څخه تر درېیمې برخې پورې محدودوي. تر ټولو سختې ستونزې د اسیا په سوېل لوېدیځ (بحرین، قطر، کوېټ، متحده عربي امارات، عراق، عُمان)، د اسیا په سوېل (پاکستان، بنګلهدېش، هند، افغانستان) او د افریقا په لوېدیځو برخو کې لیدل کېږي.
دا څېړنه چې د طبیعت د ساتنې د ادارې د پوهانو لهخوا یې مشري شوې او د «د روغتیا چاپېریالي څېړنو» په علمي مجله کې خپره شوې، د نړۍ د تودوخې د خطرونو په اړه له پخوانیو څېړنو هم وړاندې تللې او د خلکو ټولنیز او فیزیولوژیکي له ګرمۍ سره د چمتووالي وړتیا یې ارزولې ده.
د دې څېړنې لیکوالان وايي، چې پایلې یې دا څرګندوي چې د نړۍ د تودوخې د اصلي سرچینو لکه تېلو، ګاز او سکرو د کمولو لپاره بېړني ګامونه اخیستل اړین دي. هغوی همدارنګه له پالیسي جوړوونکو غوښتنه کړې، چې سرچینې هغو ټولنو او سیمو ته ځانګړې کړي چې تر ټولو ډېر زیان یې لیدلی دی.
د دې څېړنې اصلي لیکوال لوک پارسونز وویل: «سلګونه میلیونه خلک نور نهشي کولای د کال په تر ټولو ګرمو میاشتو کې خپل ورځني بهرني فعالیتونه په خوندي ډول ترسره کړي او دا خلک زیاتره په هغو هېوادونو کې ژوند کوي، چې د دې ستونزې په رامنځته کولو کې یې تر ټولو کمه ونډه لرلې ده».
هغه زیاته کړه، چې په لنډمهاله توګه د ګرمۍ د ژر خبرتیا سیستمونو، د یخولو بنسټیزو اسانتیاوو او په زیانمنو سیمو کې د زاړه عمر کسانو او د باندې کارکوونکو ساتنې لپاره پانګونه ډېره ضروري ده. خو هغه ټینګار وکړ، چې دا سیمهییز اقدامات د نړۍ د تودوخې د کمولو اساسي اړتیا نهشي بدلولای.
د پاکستان حکومت پرېکړه کړې، چې د روانې میاشتې تر پایه به متحده عربي امارات ته ۳،۵ میلیارده ډالره پور بېرته ورکړي. یوه لوړپوړي چارواکي ویلي، دا پرېکړه د «ملي وقار» د ساتلو لپاره شوې، خو ورسره به د هېواد په مالي زیرمو کې د پام وړ کمښت هم راشي.
د پاکستان یوه لوړپوړي چارواکي ډان ورځپاڼې ته ویلي، چې ابوظبۍ له اسلاماباده د پور د سمدستي بېرته ستنولو غوښتنه کړې وه او حکومت پرېکړه کړې، چې دا پیسې ژر تر ژره بېرته ورکړي. نوموړي ټینګار کړی، چې «ملي وقار د مالي ملاحظاتو لپاره نهشي قرباني کېدای.»
دغه پیسې په ۲۰۱۹ کال کې د متحده عربي امارات له لوري د پاکستان د مالي توازن د ثبات لپاره ورکړل شوې وې او د بېرته ورکړې موده یې هم څو ځلي غځول شوې وه.
د معلوماتو له مخې، د پاکستان د مرکزي بانک مالي زیرمه شاوخوا ۱۶،۳ میلیارده ډالره ده او که دا پور بېرته ورکړل شي، نو شاوخوا ۱۸ سلنه به راکم شي، چې دا به د دغه هېواد د وارداتو د تمویل وړتیا او اقتصادي ثبات ته زیان ورسوي.
د یادونې وړ ده، چې پاکستان لا هم میلیاردونه ډالره پوروړی دی.
د پاکستان حکومت تېره ورځ د پټرول بیه لوړه کړه، خو نن یې په هر لیټر کې ۸۰ روپۍ کمښت راوست او ورسره بیه یې له ۴۵۸ روپیو څخه ۳۷۸ روپیو ته راورسوله. د پاکستان لومړي وزیر شهباز شریف د دې اقدام هدف پر خلکو د اقتصادي فشار کمول او د عادي ژوند د لګښتونو اسانه کول بللي دي.
د پاکستان لومړي وزیر شهباز شریف د جمعې په شپه (د وري ۱۴مه) په خپله وینا کې وویل، چې د پټرول بیه د شپې له ۱۲ بجو راهیسې ټیټه شوې ده. نوموړي زیاته کړه، چې فډرالي حکومت او څلور واړه ایالتي حکومتونه به ګډې هڅې وکړي څو د خلکو پر اقتصادي وضعیت فشار کم کړي او په دې برخه کې به هر اړین ګام پورته کړي.
دا پرېکړه وروسته له هغې شوې چې تېره ورځ د تېلو بیې ناڅاپه لوړې شوې وې، چې د خلکو له سختو اعتراضونو سره مخ شوې. د شهباز شریف په وینا، د پټرول په بیه کې دغه کموالی به لږ تر لږه د راتلونکې میاشتې لپاره پاتې شي.
د پاکستان حکومت تېره ورځ له پټرول سربېره د ډیزل په بیه کې هم څه باندې ۵۴ سلنه ډېروالی راوست او په ترڅ کې یې د یو لیټر ډېزل بیه ۵۲۰ او ۳۵ پیسو ته لوړه شوه، خو د دغه هېواد لومړي وزیر په خپله یاده وینا کې د ډيزل د بیو د څرنګوالي په تړاو څه نهدي ویلي.
امریکا پرېکړه کړې، چې د اېچایوي او ملاریا ناروغیو لپاره ټیټ عاید لرونکو هېوادونو ته د درملو او طبي وسایلو د لېږد څرنګوالی بدل کړي. باخبره سرچینو رویټرز ته ویلي، چې د دغو بدلونونو چټکتیا ښايي د درملو کمښت او د حیاتي مرستو په رسولو کې ګډوډي رامنځته کړي، چې جدي پایلې به ولري.
امریکا تر دې وړاندې خپلې طبي مرستې د «روغتیا د نړیوال اکمالاتي ځنځیر» په نوم د یوه پروګرام له لارې سمبالولې، چې د یوې خصوصي کمپنۍ له خوا اداره کېده.
دغه پروګرام له ۲۰۱۶ تر ۲۰۲۴ کال پورې له ۵ میلیاردو ډالرو څخه زیات د اېچایوي او ملاریا اړوند درمل او تجهیزات شاوخوا ۹۰ هېوادونو ته، چې ډېری یې په افریقا او اسیا کې دي، رسولي دي.
خو دا پروګرام هغه مهال ودرېد، کله چې ډونالډ ټرمپ د خپلې ولسمشرۍ د دویم پړاو په پیل کې بهرنۍ مرستې ودرولې. له دې امله، په میلیونونو ډالرو ارزښت لرونکي درمل او تجهیزات په بندرونو او ګودامونو کې پاتې شول؛ وروسته د ځانګړو اجازو په ورکولو سره، د دغو مرستو یوه برخه بېرته پیل شوه.
اوس د دې پروګرام راتلونکی ناڅرګند دی، ځکه د امریکا حکومت د بهرنیو مرستو د کمولو او د هغوی د جوړښت د بدلون په حال کې دی، ځینې ادارې ختموي او غواړي چې د منځګړو شرکتونو پر ځای په مستقیم ډول له هېوادونو سره همکاري وکړي.
د درملو د کمښت اندېښنه
د امریکا بهرنیو چارو وزارت خپلو کارکوونکو ته په ۱۷ افریقایي هېوادونو او هایتي کې په استول شوي برېښنالیک کې ویلي، چې د دې پروګرام عملي کول دې د مې میاشتې تر پایه ودرول شي. په دغه برېښنالیک کې همدارنګه راغلي، چې د دې پروګرام د مسوول شرکت قرارداد به د سپټمبر په پای کې ختم شي.
په همدې حال کې خبرداری ورکړل شوی، که د بدلون بهیر په سمه توګه ترسره نهشي، نو حیاتي خدمات به له جدي خطر سره مخ شي.
ناڅرګند راتلونکی او نوې خبرې اترې
ځینو سرچینو بیا ویلي، چې امریکا د«ایډز، نري رنځ او ملاریا پر وړاندې د مبارزې نړیوال صندوق» سره په خبرو بوخته ده، څو په راتلونکي کې د درملو د پېر او وېش لپاره د همدې بنسټ له سیسټم څخه کار واخلي. دغه صندوق اوس مهال هر کال نږدې ۲ میلیارد ډالره طبي تجهیزات د دغو ناروغیو لپاره برابروي.
په وروستیو میاشتو کې، امریکا ژمنه کړې، چې په مستقیم ډول به د کینیا، روانډا او یوګانډا په څېر هېوادونو ته مالي مرستې ورکړي، خو د دغو پروګرامونو جزییات لا هم بشپړ شوي نهدي او په ځینو مواردو کې له قانوني ستونزو او یا هم ځنډ سره مخ دي.
د قزاقستان چارواکو اعلان کړی، چې دا هېواد په جدي توګه افغانستان کې د کميابو فلزاتو د استخراج د پيلولو ارزونه کوي. دا ګام کولی شي افغانستان د سيمې له مهمو تأمينوونکو څخه يو مهم هېواد وګرځوي چې دغه ستراتيژيک مواد برابروي.
د قزاقستان دولتي شرکت تاو-کن سامروک له افغانستان څخه د راټولو شويو معدني نمونو لابراتواري چارې ترسره کوي. دا خبره د قزاقستان د صنعت او ودانولو وزارت مرستيال د ايران شارهان د ځمکنيو علومو او د مرکزي اسيا د اکتشاف ۲۰۲۶ کال د غونډې په څنډه کې کړې ده.
دغه قزاقستاني چارواکي وويل، چې افغانستان د معدني زېرمو، په ځانګړې توګه د کميابو فلزاتو او د نادرو خاورو د عناصرو له پلوه د پام وړ کاني مواد لري. د هغه په وينا، اوسنۍ ارزونې د افغانستان د حقوقي او تنظيمي چوکاټونو پر شننې او د دغه هېواد د ځمکپوهنيزو ظرفيتونو پر تثبيت تمرکز لري.
له افغانستان څخه معدني نمونې راټولې شوې دي او پرې تخصصي ازموېښتونه د تاو-کن سامروک شرکت په لابراتوارونو او د قراغندي سيمې په څېړنيزو مرکزونو کې روان دي. په دغو ازموېښتونو کې د بنسټيزو فلزاتو، کميابو فلزاتو او د نادرو خاورو د عناصرو ارزونه شامله ده.
ايران شارهان زياته کړه: «که د ازموېښتونو پايلې د افغانستان ځمکپوهنيز پوتانسیال تأييد کړي، نو لا زيات تفصيلي معلومات به له خلکو سره شريک شي او په نږدې راتلونکې کې د استخراج د فعاليتونو د پيل امکان شته».
افغانستان د کاني زېرمو له پلوه، په ځانګړې توګه ليتيم، د نادرو خاورو عناصر او کمياب فلزات، د نړۍ له شتمنو هېوادونو څخه ګڼل کېږي.
خو سره له دې، اوږدمهاله ناارامۍ او د بنسټيزو زېربناوو نشتوالی تر اوسه د دې لامل شوی چې له دغو زېرمو پراخه ګټه اخيستنه ونشي.