کندهار کې درې میاشتې وړاندې طالبانو د کندهار- هرات پر لویه لار په میوند ولسوالۍ کې ټولپلازه جوړه کړه، چې له کوچنيو موټرونو له ۵۰ تر ۱۰۰ او له باوروړنکو موټرو د ټاير په سر ۱۰۰ افغانۍ اخلي. موټر چلوونکي شکایت کوي، چې دغه عواید دولتي خزانې ته نهځي، حساب نهشته او خدمات هم صفر دي.
د کندهار ولایت د میوند ولسوالۍ پر هغه لویه لاره چې کندهار د هلمند له ګرشک ولسوالۍ سره نښلوي، درې میاشتې وړاندې یوه ټولپلازه جوړه شوې. د دغه ټولپلازې مسوولین وایي، راټولې شوې پیسې به د همدې سړک د جوړولو او پراختیا لپاره وکارول شي.
د معلوماتو له مخې؛ هره ورځ پر دغه لاره شاوخوا ۵۰۰ لوی او واړه موټرونه تګراتګ کوي. له کوچنیو موټرونو له ۵۰ تر ۱۰۰ افغانۍ پورې اخیستل کېږي؛ خو له باروړونکو لویو موټرونو بیا د هر ټایر په سر ۱۰۰ افغانۍ اخیستل کېږي.
دا په دې معنا چې یو لس ټایره موټر باید لږ تر لږه ۱۰۰۰ افغانۍ ورکړي، حال دا چې ډېری باروړونکي موټرونه تر دې هم زیات ټایرونه لري. د افغانستان انټرنشنل - پښتو د محاسبې له مخې؛ که له دواړو لوریو د تګراتګ موټرونه په نظر کې ونیول شي؛ نو هره ورځ د یادې ټولپلازې عاید له شاوخوا ۶۵۰زره تر ۷۰۰زره افغانیو پورې رسېږي.
دا په داسې حال کې ده، چې د درېیو میاشتو په موده کې دغه عاید نږدې ۵۷ مېلیونه افغانیو ته رسېدلي او د یو کال په حساب سره دغه شمېر تر ۲۳۰ مېلیونه افغانیو پورې رسېږي. په ورته وخت کې موټر چلوونکي د سړک له خرابوالي شکایت کوي او ټينګار کوي، چې د سړک جوړونې او خدماتو وړاندې کولو په نوم اخیستل شوې پيسې باید پر وخت او ځای ولګول شي.
عبدالحمید چې د کندهار- هرات پر لویه لار باروړونکی موټر چلوي وايي: «موږ ته یوازې دومره ویل شوي، چې دغه پیسې د سړک لپاره اخیستل کېږي؛ خو هېڅوک موږ ته نه وایي، چې دغه پیسې چېرته ځي. هره ورځ موږ له خپل جېب نه دغه پيسې ورکوو او موږ ته یې د بار مالک نه راکوي».
په کندهار کې طالب مسوولین د دغه سړک د لومړۍ برخې د جوړولو لګښت شاوخوا ۹۰۰ مېلیونه افغانۍ ښودلی دی. رحمت الله هم پر همدې لار باروړونکی موټر چلوي، هغه افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل: «که رښتیا هم دغه پیسې د سړک لپاره وي؛ نو باید حساب یې خلکو ته ښکاره شي، دومره پیسې په سړک نه لګېږي لکه څومره چې ټولېږي، سړک به جوړ شي؛ خو دغه پيسې به دایمي وي».
د یو باروړنکي ترانسپورټي شرکت مسوول د نوم نه ښودلو په شرط ویلي، چې د ترانسپورټ کمېسيون تر څنګ ټولپلازه د فساد په يوې بلې سرچینې بدله شوې او ډېر کله د ټولپلازې مسوولين له موټر چلوونکو څخه د جوړجاړي پربنسټ پيسې اخلي او پارچې نه ورکوي.
موټرچلوونکي ټینګار کوي، که څه هم د سړک جوړول یو مهم او ضروري اړتیا ده؛ خو د پیسو راټولولو بهیر باید شفاف وي. دوی وایي، تر څو چې د دغه عوایدو کره حساب، لګښت او څارنه روښانه نهشي؛ د خلکو شکایتونه به دوام ولري.
دوی همداراز خبرداری ورکوي، که دغه لړۍ همداسې دوام وکړي؛ نو دا به نه یوازې د ټرانسپورټ سکتور ته زیان ورسوي بلکې د خلکو باور به هم لهمنځه یوسي. خلک له اړوندو ادارو غواړي، چې د دغه پیسو د راټولولو او لګولو په اړه روڼتیا رامنځته کړي؛ تر څو د ولس باور بېرته ترلاسه شي.
د موټر چلوونکو د دغه شکایتونو په اړه د طالبانو د یادې ټولپلازې مسوولینو له افغانستان انټرنشنل سره له خبرو کولو ډډه کړې.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.