افغانستان انټرنشنل- پښتو، کراچۍ
په خیبرپښتونخوا، بلوچستان او سند کې د افغان کډوالو د نیولو لپاره عمليات لا هم دوام لري. هېواد ته په جبري او یا په خپله خوښه ستنېدونکي افغانان بیا له سختو کړاوونو سره مخ دي. د کډوالو چارو اداره وايي، له ۲۰۲۳ کال راهیسې څه باندې ۲،۱ ميليون افغان کډوال افغانستان ته لېږدول شوي دي.
د خیبرپښتونخوا د خیبر ولسوالۍ حمزه باباکمپ ته راوستل شوي يا راغلي کډوال چې بېرته خپل هېواد ته ستنېږي وايي، له ډېرو ستونزو سره مخ دي او په وینا یې، د دوی د ثبت لړۍ ټکنۍ ده او دغې برخې ته ګومارل شوي پاکستاني کارکوونکي کم دي.
حمزه بابا کمپ کې د کډوالو تازه حال
په حمزه بابا کمپ کې يو افغان کډوال جمعه خان د جمعې په ورځ (د وري ۲۱مه) افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وويل، د پنجاب په ټېکسلا ښار کې یې له کورنۍ سره شپې او ورځې تېرولې او په وینا یې، په دې وروستيو کې چې پاکستان د افغان کډوالو د اېستلو بهير چټک او پراخ کړ، پوليسو به ځورول او پيسې به یې ترې غوښتلې.
هغه وویل، له پولیسو د ژغورنې په موخه له ټېکسلا د خیبرپښتونخوا اکوړي ته کډه شو، خو يوه اونۍ وړاندې ورته هلته هم وويل شول، چې نور د دغه ځایه هم لاړ شي. هغه زياته کړه: «بيا دې ته اړ شو چې کډې بار کړو او افغانستان ته مخه کړو».
جمعه خان وويل، «په دوه ګاډو کې درې کورنۍ خلک دي راسره، ۳۵ نفره چې دوه کډې په یوه ګاډي کې او ۱۴ نور په بل ګاډي کې، په دې کې زنانه او ماشومان هم شامل دي».
هغه زیاته کړه، «اول له اکوړي نه ازاخېلو ته راغلو، څلور شپې مو هلته وکړې، يوه شپه مو په جمپ کې وکړه او دويمه شپه مو نن په حمزه بابا کمپ کې ده».
د کډوالو د ثبتولو بهير ولې ټکنی دی؟
د خیبرپښتونخوا له بېلابېلو سيمو څخه افغان کډوال په خیبر ولسوالۍ کې د حمزه بابا کمپ ته راځي يا راوستل کيږي او هلته له ثبتېدو وروسته افغانستان ته لېږدول کیږي.
خو په دغه کمپ کې کډوال وايي، د نوم لیکنې او ثبتېدو په تمه څو ورځې په سړکونو، ګاډو او يو ځای بل ځای ايسار دي او په وینا یې، بارانونه ورېږي، د ناستې ولاړې او خوراک لپاره څه تابیا نهده نیول شوې او همداراز تشنابونه او د ارام کولو لپار هېڅ مناسب ځای نهشته.
دوی وايي، د کډوالو د ثبت لپاره د پاکستاني کارکوونکو شمېر ډېر کم دی او له همدې امله ستنول کېدونکي افغانان له سختو ستونزو سره مخ دي.
جمعه خان ادعا وکړه، «حمزه بابا کمپ او خواوشا کې ۱۵ زره خلک دا وخت موجود دي او نن په ټوله ورځ کې يوازې ۱۱۹ کسان ثبت شوي دي».
پاکستاني چارواکي او طالبان هم مني، چې پخوا د ثبت بهیر ورو وو، خو په وینا یې اوس دغه بهیر چټک شوی دی.
په پېښور کې د طالبانو د کونسلګرۍ يوه چارواکي افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وويل، دوی د کډوالو پر ستونزو خبر دي، د پېښور کمېشنر او نزدې ولسوالیو له چارواکو سره یې په اړه خبرې روانې دي او په وینا یې، د ولايتي چارواکو لهخوا ورته د ستونزو کمولو ډاډ ورکړل شوی دی.
نوموړي وويل، دوی ځايي پښتنو چارواکو ته دا هم ويلي، چې کډوال دې تر هغه وخته بې ځایه نهکړل شي، څو چې د دوی د ثبت بهیر لپاره اسانتیاوې نهوي برابرې شوې. هغه زیاتوي، ځايي مسوولینو ورته ډاډ ورکړی، چې د حمزه بابا کمپ تر څنګ به په نورو ولسواليو کې هم د ثبت مرکزونه جوړ کړل شي.
د تېرې اونۍ د سېشنبې په ورځ د طالبانو د کډوالو او راستنېدونکو چارو وزارت هم ويلي وو، چې په پېښور کې د طالبانو کونسل محبالله شاکر د طالبانو کډوالو وزیر عبدالکبیر ته په پېښور کې د افغان کډوالو د ستونزو په تړاو معلومات ورکړي او وزیر یې هم ویلي وو، چې د ډیورند کرښې هغې غاړې ته د بند پاتې راستنېدونکو افغانانو د ستونزو د حل په موخه د خوراکي او نورو توکو د چمتو کولو لپاره به مالي امکانات ولېږي.
خو کډوال بیا وايي، تر اوسه ورته هېڅ ډول اسانتیاوې نهدي برابرې شوي او لا هم د ثبت په تمه په سړکونو او موټرو کې شپې او ورځې تېروي.
بلوچستان کې د افغان کډوالو د نيولو بهیر
بلوچستان صوبه کې هم افغان کډوال وايي، د پوليسو لهخوا ځورول کېږي چې له امله یې دوی نهشي کولی چې ورځني کارونه ترسره کړي. کډوال زیاتوي،په دې صوبه کې هم د افغانانو د نیولو بهیر چټک شوی دی.
د دغې صوبې عبدالله، لورالايي، چاغي او نورو ولسواليو کې مرستيال کمېشنرانو هم مکتوبونه خپاره کړي او په خپلو مکتوبونو کې یې افغان کډوالو ته په کرایه د کورونو او هټيو ورکړه جرم بللی دی.
د ډېورند کرښې ته څېرمه په چمن ښارګوټي کې هم ځايي خلک وايي، پولیسو د افغان کډوالو په نوم د ځايي خلکو مارکیټونه او پټرول پمپونه تړلي دي.
په کراچۍ کې د کډوالو نيول او افغانستان ته ستنول
د سند ايالت له لوی مرکزي ښار کراچۍ څخه تېره شپه ۱۵۶ کډوال چې پهکې ښځې او ماشومان هم شامل وو، د جېکباباد او بيا د چمن له لارې افغانستان ته روان کړل شوي دي.
د سند ايالت په کراچۍ او حېدر اباد کې د نيول کېدونکو او بېرته لېږدوونکو کډوالو لپاره د جوړ شوي کمپ مشر او د کراچۍ د کیماړۍ ولسوالۍ مرستيال کمېنشر امير فضل اوېسي افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وويل، په کراچۍ او حېدر اباد کې هم د افغانانو د نيولو لپاره عملیات دوام لري.
هغه وويل، پوليس د افغانانو د نيولو لپاره چاپې وهي، او ناکې لګوي، نيسې یې او کمپ ته یې راولي او له دې ځایه بیا نېغ په نېغه افغانستان ته لېږدول کېږي.
هغه زیاته کړه، داسې معلومات یې هم ترلاسه کړي، چې ځايي مسوولین د افغانانو کورونه او جایدادونه لاندې کوي او په وینا یې، تر اوسه افغانانو پورې اړوند ۱۸۰ جايدادونه ضبط کړل شوي دي.
په پاکستان کې د ملګرو ملتونو د کډوالو چارو ادارې وياند قيصر اپريدي افغانستان انټرنشنل- پښتو ته ويلي، له ۲۰۲۳ کال راهیسې چې پاکستان د افغان کډوالو د اېستلو بهير پيل کړی تراوسه څه باندې ۲ اعشاریه ۱ ميليون افغان کډوال افغانستان ته لېږدول شوي او په وینا یې، په دغو اېستل شویو کې د پياوار او اېسيسي کارت لرونکي افغانان هم شامل دي.
د یادونې وړ ده، چې ملګرو ملتونو، د بشري حقونو سازمانونو، په پاکستان کې پښتنو ملتپاله سياسي او مذهبي ګوندونو او ان طالبانو له پاکستان څخه غوښتي چې په اوسنیو شرایطو کې د افغانانو د اېستنې بهیر وځنډوي او د شرایطو په برابرېدو سره به په خپله خوښه خپل هېواد ته ستانه شي.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.