د ترکیې او ایران پر پوله د موندل شویو اتو جسدونو له ډلې د ۲۵ کلن افغان ځوان هویت څرګند شو

په دغه تحلیلي مطلب کې د امریکا د ماتې شپږ ستراتیژیک لاملونه په ګوته شوي او ویل شوي چې د جګړې برخلیک یوازې د طالبانو د پوځي مقاومت له امله نه، بلکې د امریکا، افغان حکومت او نړیوالې ټولنې د یو شمېر ناسمو پرېکړو له امله هم بدل شو.
۱- د افغانستان د بدلولو هڅه
د راپور له مخې، د امریکا لومړۍ ستره تېروتنه دا وه چې هڅه یې وکړه افغانستان په یوه متمرکز دولت بدل کړي، چې پیاوړی مرکزي حکومت، ملي پوځ او ملي پولیس ولري. حال دا چې افغانستان په تاریخي ډول د سیمه‌ییزو واکمنو او قومي مشرانو د نفوذ یوه غیرمتمرکزه ټولنه وه.
راپور د ۲۰۰۱ کال د بن کنفرانس او د ۲۰۰۲ کال د بېړنۍ لویې جرګې پرېکړې یادوي چې پکې د پخواني پاچا محمد ظاهر شاه پر ځای حامد کرزی د نوي نظام د مشر په توګه وټاکل شو. د لیکنې په باور، د واک په کابل کې متمرکزولو سیمه‌ییز مشران کمزوري کړل او طالبانو ته یې زمینه برابره کړه چې د خلکو په وړاندې ځان د مرکزي حکومت بدیل وښيي.
۲- د عراق جګړې ته د سپینې ماڼۍ پام اوښتل
دویمه تېروتنه د عراق جګړې ته د جورج بوش د ادارې د پام او سرچینو اړول بلل شوي دي. د راپور له مخې، طالبانو په ۲۰۰۴ او ۲۰۰۵ کلونو کې د پاکستان په سرحدي سیمو کې د بیا منظمېدو فرصت وموند او په ۲۰۰۶ کال کې یې پراخ وسله‌وال مقاومت پیل کړ.
راپور وايي، امریکا په افغانستان کې د نوي دولت او امنیتي نظام د جوړولو لپاره له محدودو ځواکونو کار اخیست، خو د دومره پراخ بدلون لپاره دغه پوځي حضور بسنه نه کوله.
۳- پر پاکستان د کافي فشار نه راوستل
په لیکنه کې د پاکستان رول د امریکا د ماتې له مهمو لاملونو ګڼل شوی دی.
د راپور په وینا، اسلام‌اباد د پروېز مشرف د واکمنۍ پر مهال له امریکا سره د همکارۍ ژمنه کړې وه، خو د طالبانو د مشرانو لپاره یې خوندي پناه‌ځایونو او د هغوی د فعالیتونو زغم ته دوام ورکړ.
راپور استدلال کوي چې واشنګټن د دې لپاره پر پاکستان سخت فشار ونه راوړ چې دغه هېواد په بشپړ ډول د امریکا پر ضد ونه درېږي. خو د لیکنې په باور، د امریکا د مرستو، پوځي ملاتړ او اکمالاتي لارو له اړتیا سره سره، پاکستان د طالبانو د ملاتړ له پالیسۍ څخه په شا نه شو.
۴- په هلمند کې د پوځي زیاتوالي ضایع کېدل
څلورمه تېروتنه په ۲۰۰۹ کال کې افغانستان ته د بارک اوباما له خوا د څه باندې ۵۰ زره اضافي امریکايي سرتېرو استول او بیا په هلمند کې د هغوی د عملیاتو ناسمه کارونه بلل شوې ده.
د راپور له مخې، د «مشتَرک» په نوم عملیاتو کې شاوخوا ۱۵ زره سرتېري د هلمند د مارجې سیمې ته واستول شول، خو د سیمې د نیولو ترڅنګ د یوه اغېزمن ملکي حکومت په جوړولو کې پاتې راغلل. د هغه وخت امریکايي قوماندان سټنلي مک‌کرېسټل مارجې ته «وینه بهېدونکی زخم» ویلي وو.
راپور وايي ،چې امریکا باید د هلمند پر لرې پرتو سیمو د تمرکز پر ځای د کابل، کندهار او د دغو دوو ښارونو ترمنځ د مهمو لارو پر امنیت تمرکز کړی وای او په نورو سیمو کې یې له سیمه‌ییزو ځواکونو کار اخیستی وای.
۵- د مک‌کرېسټل ګوښه کول
پنځمه تېروتنه د بارک اوباما له خوا د امریکايي ځواکونو د قوماندان سټنلي مک‌کرېسټل ګوښه کول بلل شوي دي. مک‌کرېسټل د افغانستان لپاره د پوځي زیاتوالي او نوې ستراتیژۍ مهم څېره وه، خو وروسته له هغه له دندې لرې شو چې نوموړي او د هغه د ټیم غړو په یوه مرکه کې د اوباما پر ادارې نیوکې وکړې.
د راپور په باور، د مک‌کرېسټل ګوښه کېدو په افغانستان کې د امریکا د نوې ستراتیژۍ پر بهیر منفي اغېز وکړ او د جګړې د مدیریت او تمرکز د کمېدو لامل شو.
۶- د «بنن طرحې» نه عملي کول
وروستۍ تېروتنه په ۲۰۱۷ کال کې د سټیو بنان او د ټرمپ د ادارې د ځینو چارواکو له خوا د وړاندیز شوې طرحې نه عملي کول بلل شوي دي. د دې طرحې له مخې، امریکا کولای شول د قراردادي پوځيانو، مالي مرستو او محدودو ترهګرۍ ضد عملیاتو له لارې د کابل حکومت ملاتړ ته دوام ورکړي.
راپور د افغانستان د پخواني ولسمشر مشر نجیب‌الله بېلګه وړاندې کوي او وايي، د شوروي ځواکونو له وتلو وروسته د هغه حکومت درې کاله نور هم د شوروي اتحاد د مالي او پوځي مرستو په مټ پر خپل ځای پاتې شو؛ خو په ۱۹۹۲ کال کې د دغو مرستو له بندېدو سره نسکور شو.
د راپور په باور، امریکا هم کولای شول د افغان حکومت د ملاتړ لپاره ورته تګلاره خپله کړي، خو دا کار به د سیمه‌ییزو او قومي ځواکونو پر ملاتړ، محدودو موخو او د حکومت د دوام لپاره پر پراخو مالي مرستو ولاړ وای.
راپور وايي ،چې د امریکا ماتې د څو جلا پرېکړو پایله وه؛ د یوه نوي متمرکز دولت جوړولو هڅه، د عراق جګړې ته پام اړول، پر پاکستان د کافي فشار نه راوستل او په افغانستان کې د پوځي او سیاسي ستراتیژۍ ناسمه پلي کول د دې جګړې د برخلیک په بدلولو کې مهم رول درلود.

د یونیسف د راپور له مخې، د خوړو ناامني، ناروغۍ، د پاکو اوبو کمښت او روغتیايي خدمتونو ته محدود لاسرسی د دې لامل شوي چې د خوارځواکۍ له خطر سره مخ ماشومانو شمېر زیات شي.
راپور وايي، تر دوو کلونو کم عمره ماشومان تر ټولو ډېر اغېزمن شوي او په افغانستان کې د شدیدې خوارځواکۍ له ۸۰ سلنې ډېرې پېښې د همدغه عمر د لرونکو ماشومانو ثبت شوې دي.
یونیسف د ستایش په نوم د یوې اته میاشتنۍ ماشومې بېلګه وړاندې کړې ده. د هغې مور بهاره وایي، لور یې کمزورې او ناروغه شوې وه او وروسته د یونیسف په ملاتړ یوه روغتیايي مرکز ته یووړل شوه. هلته ډاکټرانو معلومه کړه چې ماشومه له حادې خوارځواکۍ سره مخ ده.
د راپور له مخې، ستایش ته ځانګړي غذایي مواد ورکړل شول او یوازې یوه اوونۍ وروسته یې نیم کیلو وزن زیات کړ او د ښه کېدو نښې پکې څرګندې شوې.
د ستایش مور وایي: «د خپلې لور په اړه ډېره وېره راسره وه، خو اوس وینم چې ورځ تر بلې روغتیا یې ښه کېږي.»
راپور د عبدال په نوم د اووه میاشتنۍ ماشوم کیسه هم رااخلي، چې د شدیدې خوارځواکۍ له امله یې ژوند له خطر سره مخ شوی و.
عبدل د یونیسف په ملاتړ یوه روغتیايي مرکز ته ولېږدول شو او هلته ورته ځانګړې درملیزې شیدې ورکړل شوې. د هغه مور مریم وایي، کله چې ډاکټرانو ورته وویل چې ماشوم یې خوارځواکی دی، سخته خواشینې شوې وه، خو اوس د هغه د ښه کېدو له امله هیله‌منه ده.
یونیسف وایي، شدیدې خوارځواکي د خوارځواکۍ تر ټولو خطرناکه بڼه ده او ماشومان په داسې حالت کې رسوي چې ژوند یې له جدي ګواښ سره مخ کېږي. د ادارې په وینا، خوارځواکي یوازې فزیکي زیان نه لري، بلکې د ماشومانو پر ذهني ودې، زده‌کړو او راتلونکي ژوند هم اوږدمهاله اغېزې کوي.
د راپور له مخې، د ۲۰۲۶ کال په ترڅ کې یونیسف او شریکانو یې شاوخوا ۱.۳ میلیونه ماشومان د شدیدې خوارځواکۍ له پلوه ارزولي دي.
همداراز ۱۱۱ زره ماشومان چې ژوند یې له خطر سره مخ و، د خوارځواکۍ د درملنې پروګرامونو ته شامل شوي او ۱۹۸ زره او ۳۵۰ میندو او پالونکو ته د ماشومانو د تغذیې او روغتیا په اړه مشورې او ملاتړ وړاندې شوی دی.
یونیسف خبرداری ورکوي چې د سرحدي خنډونو او د تمویل د کمېدو له امله د تغذیې اړوند مرستندویه پروګرامونه تر فشار لاندې دي او که کافي مرستې برابرې نه شي، میلیونونه افغان ماشومان به د ژوند ژغورونکو غذایي خدمتونو له کمښت سره مخ شي.
د ادارې په وینا، د افغانستان د ماشومانو د خوارځواکۍ بحران یوازې روغتیايي ستونزه نه ده، بلکې د خوړو، اوبو، روغتیا او اقتصادي ستونزو له پراخ ناورین سره مستقیم تړاو لري.

په افغانستان کې د روسیې د سوداګریز مرکز مشر رستم حبیب الله ویلي، چې دغه سند به د سوداګرۍ، انرژۍ، ترانسپورټ، روغتیا، کرنې، معلوماتي ټکنالوژۍ، پانګونې او لوژستیک برخې رانغاړي او د دواړو لوریو ترمنځ به د سوداګریزو ویزو د اسانتیاوو موضوع هم پکې شامله وي.

نوموړي د روسیې ریانووستي ورځپاڼې ته ویلي، چې «د روسیې فدراسیون د حکومت او طالبانو ترمنځ د سوداګرۍ او اقتصادي همکاریو هوکړه‌لیک د لاسلیک لپاره چمتو کېږي. تمه ده چې د روسیې د لومړي وزیر مرستیال الکسي اوورچوک او د افغانستان د ریاست‌الوزرا اقتصادي مرستیال عبدالغني برادر به دا هوکړه لاسلیک کړي».

د حبیب الله په وینا، په دې هوکړه کې به د سوداګرۍ، انرژۍ، ترانسپورټ، روغتیا، کرنې او معلوماتي ټکنالوژۍ په برخو کې همکاري شامله وي. همداراز به لوژستیک، پانګونه او د سوداګریزو ویزو اسانتیاوې هم رانغاړي.

د روسیې د سوداګریز مرکز مشر په وینا، طالبانو د بهرنیو پانګوالو د جذب لپاره نوې تګلاره تصویب کړې او داسې اسانتیاوې یې برابرې کړې چې له مخې به یې د بهرنیو شرکتونو لپاره د دغه هېواد بازار ته ننوتل اسانه شي.

تر دې مخکې په کابل کې د افغانستان او روسیې ترمنځ د اقتصادي همکاریو د پراختیا په اړه یوه کاري غونډه هم جوړه شوې وه. دا غونډه د طالبانو د ریاست‌الوزرا د اقتصادي مرستیال عبدالغني برادر په مشرۍ او د روسیې د سوداګریز مرکز د استازو په ګډون شوې وه.

په غونډه کې د روسیې پر پانګونو، ګډو پروژو او د سوداګرۍ، انرژۍ، کانونو، ترانسپورټ، کرنې او روغتیا په برخو کې د همکاریو پر پراختیا خبرې شوې وې. همداراز، د دواړو هېوادونو ترمنځ د همکاریو د یوه سند پر وروستي کولو او د ګډ اقتصادي کمېسیون د پرېکړو پر عملي کولو بحث شوی و. د دغه کمېسیون لومړنۍ غونډه د ۲۰۲۶ کال د کازان په اقتصادي فورم کې شوې وه.

ټاکل شوې ده د روسیې د لومړي وزیر مرستیال الکسي اوورچوک د نومبر په ۱۲مه کابل ته سفر وکړي. تمه ده د دې سفر پر مهال د دواړو هېوادونو ترمنځ د اقتصادي همکاریو پر پراختیا او د همکاریو د سند پر وروستي کولو خبرې وشي.

د اوورچوک سفر داسې مهال کېږي چې د روسیې د ولسمشر ځانګړي استازي ضمیر کابلوف د نومبر په ۱۰مه کابل ته سفر کړی و او د طالبانو د بهرنیو چارو له وزیر امیرخان متقي سره یې لیدلي وو. د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د خبرپاڼې له مخې، په دې لیدنه کې د دواړو هېوادونو پر اړیکو، د سوداګرۍ پر پراختیا او د اقتصادي فرصتونو پر کارولو خبرې شوې وې.

د راپور له مخې، د افغانستان د بشري خوندیتوب وضعیت لا هم د اندېښنې وړ دی او دا مهال په هېواد کې شاوخوا ۳ اعشاریه ۲۵ میلیونه کورني بې‌ځایه شوي کسان ژوند کوي.
یو اېن اېچ سي آر وايي، د ۲۰۲۶ کال د جنورۍ او سپټمبر ترمنځ نږدې ۱ اعشاریه ۳ میلیونه افغانان له ایران او پاکستانه هېواد ته ستانه شوي دي. له دې ډلې ۵۷۳ زره کسان له ایرانه او ۷۱۴ زره او ۳۰۰ کسان له پاکستانه راستانه شوي دي.
راپور زیاتوي چې ډېری ستنېدونکي افغانان په ناڅاپي ډول ایستل شوي او د عاید له سرچینو، سپما او د ملاتړ له شبکو پرته افغانستان ته رسېدلي دي. ځینو ستنېدونکو د نیولو، ناوړه چلند او د کار د له لاسه ورکولو راپورونه هم ورکړي دي.
د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې د ارزونو له مخې، بې‌کاري، د مناسب استوګنځي نشتوالی، د څښاک پاکو اوبو ته محدود لاسرسی، د هویتي اسنادو نشتوالی او روغتیايي او تعلیمي خدمتونو ته نه لاسرسی د ستنېدونکو افغانانو تر ټولو مهمې ستونزې دي. راپور ټینګار کوي چې ښځې او نجونې تر بل هر قشر له ډېرو ننګونو سره مخ دي.
د راپور له مخې، د روان کال له پیل راهیسې له ۸۷ زره او ۷۸۲ څخه ډېرې سرحدي مرکې له ستنېدونکو او ایستل شویو افغانانو سره ترسره شوې دي.
یو اېن اېچ سي آر وايي، تر اوسه ۳۳۸ زره او ۱۹۶ کسانو د خوندیتوب اړوند خدمتونه ترلاسه کړي، ۲۰۲ زره او ۲۲۸ ستنېدونکو نغدې بېړنۍ مرستې ترلاسه کړې او ۱۷۱ زره او ۲۸۹ ښځو او نجونو ته د ساتنې ځانګړي خدمتونه رسېدلي دي.
راپور ښيي چې په ټول هېواد کې ۷ زره او ۵۱۶ ټولنیزې ارزونې ترسره شوې دي. د دغو ارزونو له لارې د ۴۸ زره او ۳۳۵ کسانو وضعیت څېړل شوی دی.
د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې په وینا، ۵۳ زره او ۵۷۱ کسانو قانوني مرستې ترلاسه کړې او ۱۰ زره او ۷۵۱ هویتي اسناد صادر شوي دي.
راپور وايي، رواني او ټولنیزو ستونزو هم پر ستنېدونکو پراخ اغېز کړی دی. د سپټمبر تر پایه ۹ زره او ۱۸۹ کسانو ته رواني او ټولنیز ملاتړ برابر شوی، چې له نیمایي ډېرې ګټه اخیستونکې یې ښځې او نجونې وې.
د خوندیتوب د خطرونو په برخه کې، د یو اېن اېچ سي آر ارزونې ښيي چې د ښځو پر وړاندې ګواښونه، د قانوني او فزیکي خوندیتوب اړتیا، معلولیت، د عمر له امله زیات زیان او جدي روغتیايي ستونزې د ثبت شوو اندېښنو په سر کې ځای لري.
راپور همداراز وایي چې د شکایتونو او معلوماتو د شریکولو له لارې ۴۵ زره او ۸۳ غوښتنې او پوښتنې ثبت شوې دي. د دغو غوښتنو ۸۰ سلنه د مرستو، ۱۳ سلنه د معلوماتو او پاتې نورې د شکایتونو او نظریاتو اړوند وې.
په راپور کې د خان شیرین په نوم د یوه افغان کیسه هم رااخیستل شوې ده. نوموړی چې شاوخوا پنځه لسیزې وړاندې پاکستان ته کډه شوی و، اوس له خپلې ۱۲ کسیزې کورنۍ سره بېرته افغانستان ته ستون شوی دی. هغه ویلي: «خوشحاله یم چې بېرته خپل هېواد ته راغلی یم.» خو د راپور له مخې، نوموړې کورنۍ د عاید له سرچینې پرته له سختو اقتصادي ستونزو سره مخ ده او د تورخم پر پوله یې بېړنۍ مالي مرسته ترلاسه کړې ده.
ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ خبرداری ورکړی چې د بېرته ستنېدونکو افغانانو شمېر مخ په زیاتېدو دی، خو د هغوی د بیا مېشتېدو او ملاتړ لپاره شته امکانات محدود دي. ادارې له نړیوالې ټولنې غوښتي چې د کارموندنې، سرپناه، روغتیايي خدمتونو او د ژوند لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو لپاره خپلې مرستې دوامدارې وساتي.

د راپور له مخې، له ۲۰۰۱ تر ۲۰۱۴ کال پورې له ۴۰ زرو ډېر کاناډايي سرتېري افغانستان ته استول شوي وو. په دې موده کې ۱۵۸ کاناډايي سرتېري ووژل شول، نږدې دوه زره نور ټپیان شول او لسګونه زره نورو په پوځي ماموریتونو کې برخه واخیسته.
خو راپور وایي، د کاناډا حکومت لا هم د افغانستان ماموریت په رسمي ډول «جګړه» نه بولي. د کاناډا د قوانینو له مخې، په افغانستان کې پوځي خدمت اوس هم د «ځانګړې دندې سیمې» په نوم یادېږي.
د راپور له مخې، د کاناډا د دفاع وزیر ډیویډ مک‌ګینټي او د پخوانیو سرتېرو چارو وزیرې جیل مک‌نایټ په دې وروستیو کې اعلان کړی چې یوه قانوني طرحه، چې د افغانستان او لومړۍ خلیجي جګړې خدمتونه د جګړې د خدمتونو په توګه پېژني، تر عامه سلا مشورو لاندې نیول کېږي.
د افغانستان د جګړې یو پخوانی قوماندان ډګروال مارک ګاسپاروټو ویلي، چې د افغانستان ماموریت د هر معیار له مخې جګړه وه او اوسنی تعریف د هغو واقعیتونو استازیتوب نه شي کولی چې سرتېرو په میدان کې تجربه کړي دي.
راپور د بروس مونکور په نوم د یوه کاناډايي سرتېري کیسه هم رااخلي، چې د «مېدوسا» عملیاتو پر مهال د امریکا د یوې جنګي الوتکې په تېروتونکي برید کې سخت ټپي شوی و او د دماغ جدي زیان یې لیدلی و.
بل پخوانی سرتېری مټ سناډن وايي، د افغانستان جګړې اغېزې لا هم د هغو کسانو په ژوند کې موجودې دي چې په جګړه کې یې برخه اخیستې وه.
د هغه په وینا، کاناډا یوازې د جګړې ټپیان نه دي پرې اېښي، بلکې د دې جګړې یادونه او حافظه یې هم تر ډېره د هماغو سرتېرو پر اوږو ور اچولې ده.
راپور وایي، سږ کال د افغانستان جګړې له مهمو کلیزو سره برابر و؛ ۲۵ کاله مخکې کاناډايي ځواکونه د سپټمبر له یوولسمې بریدونو وروسته افغانستان ته داخل شول، د لویو جګړه‌ییزو عملیاتو ۲۰ کاله پوره شول، د «مېدوسا» عملیاتو شلمه کلیزه وه او پنځه کاله وشول چې طالبان بېرته واک ته ورسېدل.
خو د راپور په وینا، د دغو کلیزو د نمانځلو یا یادولو لپاره په اوتاوا کې کومه پراخه ملي غونډه یا رسمي پروګرام ونه لیدل شو.
د کاناډا د شاهي پوځي کالج استاد او تاریخ‌پوه شان مالوني ویلي، د کاناډا اولس په عمومي ډول د جګړو په اړه خبرې کول نه خوښوي، خو د افغانستان جګړه ورته لا حساسه موضوع ده.
هغه پوښتنه کړې: «ولې موږ د افغانستان د جګړې په اړه له خبرو ډډه کوو؟ له څه شي شرمېږو؟»
د کاناډا د دفاع پخواني لوی درستیز وین ایر ویلي، ښايي د دې چوپتیا یو لامل دا وي چې جګړه په داسې پای ته ورسېده چې طالبان بېرته واک ته ورغلل.
راپور وايي، د خپلو یو شمېر متحدانو برعکس، کاناډا هېڅکله د افغانستان د ماموریت په اړه ټولیزه ملي ارزونه نه ده کړې؛ داسې ارزونه چې په کې سیاسي پرېکړې، پوځي ستراتیژي، مالي لګښتونه او د جګړې پایلې وڅېړل شي.
پخوانۍ کاناډایۍ ډیپلوماټې پام ایسفیلډ، چې په افغانستان کې یې د کاناډايي ځواکونو ترڅنګ دنده ترسره کړې، ویلي د افغانستان جګړه د کاناډا د معاصر تاریخ مهمه برخه ده، خو بیا هم ډېر خلک نه غواړي د هغې په اړه خبرې وکړي.