د روسیې مرستیال لومړی وزیر او ملا برادر د اقتصادي همکاریو هوکړه لاسلیکوي

د راپور له مخې، له ۲۰۰۱ تر ۲۰۱۴ کال پورې له ۴۰ زرو ډېر کاناډايي سرتېري افغانستان ته استول شوي وو. په دې موده کې ۱۵۸ کاناډايي سرتېري ووژل شول، نږدې دوه زره نور ټپیان شول او لسګونه زره نورو په پوځي ماموریتونو کې برخه واخیسته.
خو راپور وایي، د کاناډا حکومت لا هم د افغانستان ماموریت په رسمي ډول «جګړه» نه بولي. د کاناډا د قوانینو له مخې، په افغانستان کې پوځي خدمت اوس هم د «ځانګړې دندې سیمې» په نوم یادېږي.
د راپور له مخې، د کاناډا د دفاع وزیر ډیویډ مک‌ګینټي او د پخوانیو سرتېرو چارو وزیرې جیل مک‌نایټ په دې وروستیو کې اعلان کړی چې یوه قانوني طرحه، چې د افغانستان او لومړۍ خلیجي جګړې خدمتونه د جګړې د خدمتونو په توګه پېژني، تر عامه سلا مشورو لاندې نیول کېږي.
د افغانستان د جګړې یو پخوانی قوماندان ډګروال مارک ګاسپاروټو ویلي، چې د افغانستان ماموریت د هر معیار له مخې جګړه وه او اوسنی تعریف د هغو واقعیتونو استازیتوب نه شي کولی چې سرتېرو په میدان کې تجربه کړي دي.
راپور د بروس مونکور په نوم د یوه کاناډايي سرتېري کیسه هم رااخلي، چې د «مېدوسا» عملیاتو پر مهال د امریکا د یوې جنګي الوتکې په تېروتونکي برید کې سخت ټپي شوی و او د دماغ جدي زیان یې لیدلی و.
بل پخوانی سرتېری مټ سناډن وايي، د افغانستان جګړې اغېزې لا هم د هغو کسانو په ژوند کې موجودې دي چې په جګړه کې یې برخه اخیستې وه.
د هغه په وینا، کاناډا یوازې د جګړې ټپیان نه دي پرې اېښي، بلکې د دې جګړې یادونه او حافظه یې هم تر ډېره د هماغو سرتېرو پر اوږو ور اچولې ده.
راپور وایي، سږ کال د افغانستان جګړې له مهمو کلیزو سره برابر و؛ ۲۵ کاله مخکې کاناډايي ځواکونه د سپټمبر له یوولسمې بریدونو وروسته افغانستان ته داخل شول، د لویو جګړه‌ییزو عملیاتو ۲۰ کاله پوره شول، د «مېدوسا» عملیاتو شلمه کلیزه وه او پنځه کاله وشول چې طالبان بېرته واک ته ورسېدل.
خو د راپور په وینا، د دغو کلیزو د نمانځلو یا یادولو لپاره په اوتاوا کې کومه پراخه ملي غونډه یا رسمي پروګرام ونه لیدل شو.
د کاناډا د شاهي پوځي کالج استاد او تاریخ‌پوه شان مالوني ویلي، د کاناډا اولس په عمومي ډول د جګړو په اړه خبرې کول نه خوښوي، خو د افغانستان جګړه ورته لا حساسه موضوع ده.
هغه پوښتنه کړې: «ولې موږ د افغانستان د جګړې په اړه له خبرو ډډه کوو؟ له څه شي شرمېږو؟»
د کاناډا د دفاع پخواني لوی درستیز وین ایر ویلي، ښايي د دې چوپتیا یو لامل دا وي چې جګړه په داسې پای ته ورسېده چې طالبان بېرته واک ته ورغلل.
راپور وايي، د خپلو یو شمېر متحدانو برعکس، کاناډا هېڅکله د افغانستان د ماموریت په اړه ټولیزه ملي ارزونه نه ده کړې؛ داسې ارزونه چې په کې سیاسي پرېکړې، پوځي ستراتیژي، مالي لګښتونه او د جګړې پایلې وڅېړل شي.
پخوانۍ کاناډایۍ ډیپلوماټې پام ایسفیلډ، چې په افغانستان کې یې د کاناډايي ځواکونو ترڅنګ دنده ترسره کړې، ویلي د افغانستان جګړه د کاناډا د معاصر تاریخ مهمه برخه ده، خو بیا هم ډېر خلک نه غواړي د هغې په اړه خبرې وکړي.

نوموړی د ننګرهار د مومندرې ولسوالۍ د هزارناو کلي اوسېدونکی دی او کورنۍ یې د سه‌شنبې په ورځ د لړم په ۱۹مه نېټه خبره شوه چې ایاز په یاده سیمه کې د پولیسو د سختو شکنجو له کبله مړ شوی دی.

100%

د دغه وژل شوي ځوان د کورنۍ یوه غړي افغانستان انټرنشنل – پښتو ته ویلي، چې دوی ایاز د خپلوانو او دوستانو په پورونو ایران ته لېږلی و.

د هغه په خبره: «وطن کې غربت سخت دی، مونږ د اقتصادي مشکلاتو له کبله هغه مزدورۍ لپاره ولېږلو چې ترکیې ته واوړي، خو لاره کې دې ځناورو نیولی او ډېر یې وهلی دی او بیا مړ شوی دی». د سرچینې په وینا، د ایا مړی اوس مهال په چالدران کې له ایراني پولیسو سره دی.

د فرهاد په نوم یو بل افغان ځوان بیا له یوې اونۍ راهیسې له خپلې کورنۍ نادرکه دی. کورنۍ یې د ننګرهار په بټي کوټ ولسوالۍ کې ژوند تېروي. د جمهوري نظام په وروستیو کلونو کې یې پلار د افغان پوځ په لیکو کې وژل شوی و او کونډه مور یې اوس د نادرکه زوی په ویر ناسته ده.

100%

فرهاد هم د ایران څخه ترکیې ته د اوښتو تکل کړی و، خو له تېرې یوې اونۍ راهیسې یې کورنۍ هېڅ احوال نه لري. د نوموړي یوه کلیوال افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل: «په کور کې یې کوندې مور ته له مجبوریته دروغ ویل کېږي او اطمنان ورکول کېږي چې په فرهاد هېڅ نه دي شوي. خو د مور اوښکې یې بیا هم نه ودرېږي».

د فرهاد ورور فریدون ځواک پر خپله فېسبوک پاڼه هم د هغه د لادرکه کېدو یادونه کړې او لیکلي یې دي: «سهار هم له مور څخه پټ راووتم. زما د مالوماتو نیجه دا شوه چې فرهاد د امام خمیني روغتون کې زخمي پروت دی، خو دا خبره هم پوره باور نه ده».

عبدالحق د سهار ګل زوی د لغمان ولایت د الینګار ولسوالۍ اوسېدونکی دی. هغه هم له تېرې یوې اونۍ راهیسې د ایران او ترکیې ترمنځ پر سرحدي پوله نادرکه دی. د هغه د کورنۍ یوه غړي جاوېد افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل، نوموړي تېره اونۍ کور سره اړیکه کړې او دوی یې خبر کړل چې له ایران څخه ترکیې ته اوړي.

100%

هغه زیاته کړه: «هغه له کور څخه ډېر پخوا وتی و، دا پنځه ورځې کېږي زمونږ اړیکه ورسره پرې شوې ده. ټول ملګري ترې بېرته خواب ګاه ته راغلي دي، خو دا بېرته نه دی راغلی. اوس له قاچاقبرانو څخه هم پوښتنه کوو،‌ خو هېڅ درک یې نه لګېږي.

د افغانستان انټرنشنل د موندنو له مخې، له تېرو دوو ورځو راهیسې د ایران او ترکیې ترمنځ په سرحدي سیمه چالدران کې تر ۷ کسانو ډېر افغانان د سختو شکنجو له کبله وژل شوي دي. موندنې ښییي چې ښايي د وژل شویو کسانو شمېر تر دې هم زیات وي، خو کره مالومات یې لا نشته.

په ایران کې یو شمېر افغانان وایي، اوس مهال له ایران څخه ترکیې تلونکې ناقانونه لارې خورا سختې شوې دي او په پولو کې ایراني او ترکیې پولیس کډوال د مرګ تر حده ډبوي او ان کله ناکله پرې مخامخ ډزې هم کوي. افغانستان انټرنشنل – پښتو ته کورنیو ویلي چې دوی په افغانستان کې د روان بشري ناورین او فقر له کبله اړ شوي چې د خپلو کورنیو غړي پر دغو خونړیو او ناقانونه لارو سفرونو ته اړ کړي.

په افغانستان کې د جمهوري نظام له پرځېدو او د طالبانو په راتګ سره د بې روزګارۍ کچه اوج ته رسېدلې او ډېری افغانان اړ شوي چې په ناقانونه لارو د روزګارونو لپاره ایران، ترکیې او ان اروپايي هېوادنو ته مخه کړي. پر طالبانو تورونه دي چې په لوی لاس یې افغانستان انزوا ته داخل کړی او د دوی کړنې په افغانستان کې د بشري ناورین لامل ګرخېدلي چې خلک یې له هېواده په ناقانونه او مرګونو لارو سفرونو ته اړ کړي دي.

د روسیې د بهرنیو چارو وزارت د خبرپاڼې له مخې، دغه غونډه د سې‌شنبې په ورځ، د لړم په ۱۹مه، په مسکو کې د روسیې د بهرنیو چارو وزیر سرګي لاوروف په مشرۍ جوړه شوې وه.
په غونډه کې د سازمان غړو هېوادونو د ګډو دفاعي وړتیاوو پر پیاوړتیا او د نویو امنیتي ننګونو پر وړاندې د مبارزې پر اړتیا ټینګار کړی دی.
د خبرپاڼې له مخې، ګډونوالو د سازمان په قلمرو او ګاونډیو سیمو کې امنیتي وضعیت ارزولی او د سایبري جرمونو، ناقانونه کډوالۍ او ترهګریزو ګواښونو د مهارولو په اړه یې د اقداماتو پر لارو چارو خبرې کړې دي.
په دې غونډه کې د سازمان د پوځي وړتیاوو د پیاوړتیا لپاره یو شمېر اسناد هم د تصویب په موخه د ډله‌ییز امنیت شورا ته چمتو شوي دي. په دغو اسنادو کې د ګډو هوايي ځواکونو پراختیا، د هوايي دفاعي سیسټمونو پیاوړتیا او د بیولوژیکي امنیت تأمین شامل دي.

100%

همداراز پرېکړه شوې چې د دغه سازمان د بهرنیو چارو وزیرانو راتلونکې غونډه به د راتلونکي کال په لومړۍ نیمایي کې د تاجکستان په کوربه‌توب جوړه شي.
تاجکستان چې د دغه سازمان غړی دی، له افغانستان سره څه باندې ۱۳۰۰ کیلومتره ګډه پوله لري، چې ډېره برخه یې د پنج سیند په اوږدو کې په غرنیو او ستونزمنو سیمو کې پرته ده.
د ډله‌ییز امنیت تړون سازمان چارواکو تر دې وړاندې هم د افغانستان په شمالي سیمو کې د ترهګرو او افراطي ډلو د حضور په اړه اندېښنې څرګندې کړې او په ځانګړي ډول یې د داعش خراسان څانګه د منځنۍ اسیا او د سازمان د غړو هېوادونو لپاره امنیتي ګواښ بللې ده.
د راپور له مخې، د سازمان غړي هېوادونه اندېښنه لري چې له افغانستان څخه د ترهګریزو ګواښونو، د نشه‌يي توکو د قاچاق او د افراطي ډلو د غړو د نفوذ خطر د دوی قلمرو ته وغځېږي. له همدې امله یې د پولو کنټرول پیاوړتیا د خپلو لومړیتوبونو په توګه ټاکلې ده.
په همدې تړاو، دغه سازمان د افغانستان او تاجکستان د پولې د پیاوړتیا لپاره پنځه کلن خپلمنځي پروګرام هم پیل کړی دی. د دغه پروګرام له مخې، روسیه، قزاقستان، بلاروس او قرغیزستان به د روان کال تر پایه تاجکستان ته وسلې، پوځي تجهیزات او د سرحدي ساتنې تخنیکي وسایل ورکړي، څو د امنیتي ګواښونو د پراختیا مخه ونیول شي.
د ډله‌ییز امنیت تړون سازمان شپږ غړي هېوادونه لري: روسیه، بلاروس، ارمنستان، قزاقستان، قرغیزستان او تاجکستان.

یونیسف او یونسکو د تېرې چهارشنبې په ورځ (د لړم ۱۳مه) د «افغانستان د زده‌کړو وضعیت ۲۰۲۶» تر سرلیک لاندې په خپل ګډ راپور کې ویلي وو، چې په افغانستان کې د لومړنیو زده‌کړو په عمر ۵۳ سلنه ماشومان لا هم له رسمي زده‌کړو بې‌برخې دي.

د دغه راپور له مخې، له ۲۰۲۱ کال راهیسې له ۲،۶ میلیونو ډېرې افغانې نجونې له متوسطه او لېسې زده‌کړو محرومې شوي او همداراز یې ټينګار کړی وو، چې افغانستان لا هم د نړۍ یوازینی هېواد دی چې نجونې په‌کې له ۱۲ کلنۍ وروسته ښوونځیو ته د تګ اجازه نه‌لري.

په راپور کې راغلي وو، چې د نجونو پر لوړو زده‌کړو د بندیزونو په دوام سره په ۲۰۲۶ کال کې د پوهنتونونو د محصلانو شمېر شاوخوا ۲۰۸ زره ته رسېدلی، خو دا لا هم د ۲۰۲۰ کال د نږدې ۴۳۰ زره محصلانو له شمېر څخه ډېر ټیټ دی.

یونسکو او یونیسف له طالبانو غوښتي وو، چې د نجونو او ښځو د زده‌کړو حق بېرته تأمین کړي او هغه محدودیتونه لرې کړي چې د زده‌کړو لاسرسی او کیفیت زیانمنوي.

دواړه ادارو خبرداری ورکړی وو، که بیړني اقدامات ونه‌شي، افغانستان به یو بشپړ نسل له زده‌کړو محروم کړي او د هېواد د راتلونکي پرمختګ او بیارغونې بهیر به له لا ډېرو ننګونو سره مخ شي.

د ملګرو ملتونو د یادو سازمانونو دغه ګډ راپور د طالبانو پوهنې وزارت رد کړی او ویلي یې دي، چې په دغه راپور کې وړاندې شوې شمېرې د هېواد د ښوونیز وضعیت بشپړ انځور نه وړاندې کوي او په وینا یې، د ښوونیز وضعیت د بشپړ انځور لپاره باید د عمومي ښوونځیو ترڅنګ خصوصي ښوونځي، دیني مدرسې او نور ښوونیز پروګرامونه هم وڅېړل شي.

د طالبانو پوهنې وزارت په همدې تړاو د سې‌شنبې په ورځ (د لړم ۱۹مه) د یوې اعلامیې په خپرولو سره زیاته کړې، چې د ۱۴۰۵ ښوونیز کال پر مهال په هېواد کې ۱۸۰۹۰ دولتي او خصوصي ښوونځي فعالیت کوي چې ۷ میلیونه ۶۲۷ زره ۶۶ زده‌کوونکي په‌کې پر زده‌کړو بوخت دي او همداراز په ۲۰۳۷۲ دیني مدرسو کې ۲ میلیونه ۴۵۶ زره ۱۳۲ طلاب زده‌کړې کوي.

په اعلامیه کې راغلي: «پوهنې وزارت مني چې په ځینو سیمو کې زده‌کړو ته د لاسرسي خنډونه شته؛ دا ډول خنډونه په نورو هېوادونو کې هم لیدل کېږي».

د طالبانو دغه وزارت له یونسکو او یونیسف څخه غوښتي: « د ۵۳ سلنې شمېرې د محاسبې بنسټ، د ماشومانو د عمر تعریف، د نفوسو سرچینې، د معلوماتو کال او د بېلابېلو ښوونیزو پروګرامونو د شمېرلو څرنګوالی روښانه کړي».

دغه وزارت همداراز څرګنده کړې، چې له اړوندو بنسټونو سره د خپلو معلوماتو د پرتله کولو لپاره تخنیکي همکاریو ته چمتو دی، څو راټلونکي ارزونې د افغانستان د ښوونې او روزنې دقیق او بشپړ انځور وړاندې کړي.

پاکستاني سیاست‌وال او پخواني سناتور مشاهد حسین د اسلام‌اباد د سیاست د بیا کتنې غوښتنه وکړه او خبرداری یې ورکړ، چې پاکستان باید افغانستان د هند لوري ته له ورټېل وهلو ډډه وکړي.

بلخوا پاکستانۍ سناتورې شېري رحمان طالبان تورن کړي، چې د پاکستاني طالبانو تحریک (ټي‌ټي‌پي) جنګیالیو ته یې پناه ورکړې ده. هغې وویل، چې اسلام‌اباد نه‌شي کولای امنیتي ګواښونه له پامه وغورځوي.

یاده غونډه د سې‌شنبې په ورځ په اسلام‌اباد کې د پاکستان د پالیسۍ د څېړنو د انسټیټیوټ په کوربه‌توب جوړه شوې وه. د افغانستان او پاکستان ترینګلې اړیکې د بحثونو له مهمو موضوعاتو څخه وې.

پاکستان دې افغانستان د هند لوري ته نه ورټېل وهي

پاکستاني سیاست‌وال مشاهد حسین د افغانستان په اړه د اسلام‌اباد پر تګلاره نیوکه کړې او ویلي یې دي، چې پاکستان باید له خپلو سیاستونو سره افغانستان د هند لوري ته ټېل نه وهي.

مشاهد حسین ویلي، افغانستان او پاکستان تاریخي اړیکې لري؛ خو بېړنۍ پرېکړې، د لارو تړل او د افغان محصلینو بېرته ستنول د دواړو هېوادونو اړیکو ته زیان رسوي.

هغه ټینګار کړی، د ترهګرۍ پر وړاندې مبارزه باید د دواړو هېوادونو د خلکو له اړیکو جلا وساتل شي او اسلام‌اباد باید داسې سیاستونه ونه کړي چې افغانستان هند ته نږدې کړي.

د پاکستان دغه پخواني سناتور ادعا کړې، چې له افغانستان سره د پاکستان د سوداګرۍ کچه په ۲۰۲۴کال کې له ۲.۳ میلیارد ډالرو څخه په روان کال کې اووه مېلیون ډالرو ته راټیټه شوې ده.

مشاهد حسین اوسنی وضعیت لنډمهاله بللی او هیله یې څرګنده کړې، چې دواړه هېوادونه به په پای کې خپل اختلافات حل کړي. نوموړي همداراز وړاندیز کړی، چې د ترهګرۍ پر وړاندې مبارزه دې د سیمې د هېوادونو لکه چین، روسیه، ترکیه، ایران او یوشمېر عربي هېوادونو په ګډون ترسره شي.

پاکستان نه‌شي کولای بې‌پروا پاتې شي

پاکستانۍ سناتورې شېري رحمان تر ډېره د خپل هېواد پر امنیتي اندېښنو ټینګار وکړ. هغې وویل، د وسله‌والو ډلو بریدونو، سرحدي نښتو، په سوداګرۍ کې ګډوډۍ او د بې‌باورۍ زیاتېدو د دواړو هېوادونو اړیکې سختې زیانمنې کړې دي.

رحمان طالبان تورن کړي، چې د پاکستاني طالبانو تحریک (ټي‌ټي‌پي) د پام وړ شمېر جنګیالیو او د نورو وسله‌والو ډلو غړو ته یې پناه ورکړې او د هغوی فعالیتونه زغمي. هغې زیاته کړه، چې طالبان دغه تورونه ردوي؛ خو پاکستان نه‌شي کولای د هغه ګواښونو او بریدونو پر وړاندې بې‌پروا پاتې شي، چې سرچینه یې افغانستان دی.

رحمان په ورته وخت کې وویل، چې د لارو تړل کېدل د دواړو غاړو کورنیو او سوداګرو ته زیان رسوي او د سویلي او منځنۍ اسیا د نښلولو لپاره د افغانستان د جغرافیایي موقعیت د کارولو مخه نیسي.

هغې د کاسا۱۰۰۰ او ټاپي پروژې د سیمه‌ییزې همکارۍ د فرصتونو بېلګې وبللې او ویې ویل، چې پاکستان باید د امنیتي اندېښنو د حل ترڅنګ اقتصادي او ترانزیټي همکارۍ هم پراخې کړي.

له طالبانو سره د اختلافاتو حل

د افغانستان لپاره د پاکستان پخواني ځانګړي استازي اصف دراني له طالبانو سره د اختلافاتو حل په ځانګړي ډول د ترهګرۍ او ټرانزیټي سوداګرۍ په برخو کې د اسلام‌اباد له درېیو مهمو لومړیتوبونو څخه یو بللی دی.

هغه د چابهار بندر په برخه کې د هند پانګونې او د چین او پاکستان د اقتصادي دهلېز (CPEC) ته په اشارې ویلي، چې پاکستان باید د یوې ترانزیټي پروژې ګټه د بلې پروژې زیان ونه ګڼي. د نوموړي په وینا، دغه لارې کولای شي د یو بل بشپړوونکې اوسي.

د منځګړیتوب په هڅو کې د ترکیې رول

د ترکیې د ابن خلدون پوهنتون استاد اسماعیل نعمان تلسي هم د پاکستان او طالبانو ترمنځ د کړکېچ د کمولو لپاره د انقرې د هڅو په اړه خبرې وکړې. هغه وویل، د ۱۴۰۴کال (د لړم په ۸مه) په استانبول کې د خبرو اترو پرمهال د اوربند د غځولو او د څار لپاره د یوه میکانیزم پر جوړولو هوکړه وشوه. د نوموړي په وینا، کله چې خبرې اترې ودرېدې، ترکیې له پاکستاني پلاوي وغوښتل چې خبرو اترو ته یو بل فرصت ورکړي.

تلسي زیاته کړه، د روان کال په فبرورۍ کې د کړکېچ له زیاتېدو وروسته ترکیې له دواړه خواوو وغوښتل چې د خبرو مېز ته ستانه شي. هغه ټینګار وکړ، چې انقره به د منځګړیتوب هڅو ته دوام ورکړي؛ ځکه د افغانستان له ثبات پرته د سویلي، لوېدیځې او منځنۍ اسیا ترمنځ د نښلوونکو لارو تړل او پراختیا ستونزمنه ده.

د مارګلا ناسته یوه نړۍواله غونډه ده، چې د اسلام‌اباد د پالیسۍ د څېړنو انسټیټیوټ یې جوړوي. په دې غونډه کې پاکستاني او بهرني سیاست‌وال، ډیپلوماټان او څېړونکي د امنیت، سیمه‌ییزو اړیکو او نړۍوالو بدلونونو په اړه بحثونه کوي.