په لغمان کې د طالبانو د کرنې، اوبو لګولو او مالدارۍ ریاست د کرنیزو چارو امر بریالی همدرد وايي، په دغه ولایت کې پر ۱۵۱ هکټاره کرنیزې ځمکې شفتالو کرل شوي او تمه لري چې سږکال به ترې ۱۷۰۰ ټنه د شفتالو حاصلات ترلاسه کړي.
په لغمان کې د طالبانو د کرنې، اوبو لګولو او مالدارۍ ادارې طالب مسوولینو دا هم ویلي، چې د شفتالو د بڼونو زیاته برخه په مهترلام او یوشمېر نورو ولسوالیو کې کرل شوي. نوموړي زیاته کړې، چې د شفتالو حاصلات ښه شوي او په همدې موخه ډېرو بزګرو ورته مخه کړې ده.
په لغمان کې کروندګر او بڼوال هم وايي، چې د حاصلاتو ګټه یې ښه شوې او دوی دامهال د سبزیجاتو پرځای تر ډېره شفتالو کرلو ته مخه کړې.
له بل پلوه د لغمان په ګاونډ ننګرهار کې هم د طالبانو د کرنې ریاست اړوند شمېر ې ښيي، چې سږکال د دغه ولایت په ۲۲ ولسوالیو کې پر شاوخوا ۲۰۲۱ جریبه ځمکه شفتالو کرل شوي. د شمېرو له مخې؛ تمه کېږي د شفتالو ټولیز حاصل نږدې ۱۱زره او ۳۲۰ مټریک ټنو ته ورسېږي، چې د تېرکال پرتله یو څه زیاتوالی ښيي.
د سره صلیب نړۍوالې کمیټې (IFRC) راپور ورکړی، چې د ۲۰۲۶کال په مارچ میاشت کې د سختو او پرلهپسې ورښتونو له امله په افغانستان کې ناڅاپي سېلابونو پراخ زیانونه اړولي دي. د راپور له مخې؛ په دغه سېلابونو کې تر ۲۸۰ ډېرې کورنۍ اغېزمنې شوې، ۹ کسان مړه او ۱۴ نور ټپیان شوي دي.
د دغه راپور له مخې؛ له سېلابونو اغېزمنو سیمو کې هلمند، هرات، بادغیس، روزګان، سمنګان، لغمان او پروان ولایتونه شامل دي. راپور زیاتوي، چې تر ټولو ډېر زیان ټیټو سیمو او د سیندونو غاړو ته پرتو مېشت ځایونو ته اوښتي دي.
په راپور کې ویل شوي، دغه سېلابونو ۱۱۲۴ څاروي لهمنځه وړي او شاوخوا ۲زره او ۲۱۳ جرېبه کرنیزه ځمکه یې زیانمنه کړې چې کروندګر او مالداره کورنۍ سخت ترې اغېزمن شوي دي.
دغه کمیټه وايي، چې د بېړنیو اړتیاوو په توګه بېځایه شویو او زیانمنو کورنیو ته سرپناه، د کور وسایل، خوراکي او نغدي مرستې او د کرنې او مالدارۍ د بیارغونې ملاتړ شوی دی. راپور خبرداری ورکوي، چې د نورو بارانونو احتمال هم شته او اغېزمنې سیمې لاهم د نویو سېلابونو له ګواښ سره مخ دي او یادونه یې کړې چې نویو بېړنیو مرستو ته لاهم اړتیا شته.
د طالبانو تر واک لاندې د کډوالو ستونزو ته د رسېدنې عالي کمېسیون خبر ورکړی، په تېرو دوو ورځو کې (د غویي په ۲۰مې او ۲۱مې) ۲زره او ۲۵۵ کډوالې کورنۍ چې ټولټال ۹زره او ۳۳۸ کسان کېږي؛ له ایران او پاکستان نه افغانستان ته ستنې شوې دي.
د دغه کمېسیون د راپور له مخې؛ دغه کډوال د ننګرهار د تورخم، د کندهار د سپین بولدک، د هرات د اسلامکلا او د نیمروز د ورېښمو پله له لارې ستانه شوي دي. راپور زیاتوي، له دې ډلې ۱۶۵۷ کورنۍ د تورخم له لارې، ۳۵۹کورنۍ د سپین بولدک له لارې، ۱۸۷ کورنۍ د ورېښمو پله له لارې او ۵۲کورنۍ د اسلامکلا له لارې افغانستان ته ستنې شوې دي.
د دغه کمېسیون د معلوماتو پر بنسټ له یادو کورنیو سره د اړتیا وړ مرستې هم شوې دي. همداراز د دغه کمېسیون د راپور له مخې؛ په دغه راستنو شویو کډوالو ۲زره او ۲۸۵۱ ځمکې وېشل شوې دي.
دا په داسې حال کې ده چې د ښځو او بشري حقونو د ملاتړ او ودې بنسټ خبرداری ورکړی، چې په ګاونډیو هېوادونو کې د افغان کډوالو وضعیت ورځ تر بلې خرابېږي او زرګونه کسان له جدي امنیتي او بشري ګواښونو سره مخ دي.
له بل پلوه د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت ویاند عبدالمطلب حقاني وایي، چې په روانې غویي میاشت کې له پاکستان، ایران او ترکیې نه په خپله خوښه او جبري توګه ۱۰۴زره او ۲۵۵ کډوال بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.
د طالبانو د عامې روغتیا وزارت ویاند شرافت زمان خبر ورکړی، چې واک ته د یادې ډلې تر رسېدو وروسته په تېرو شاوخوا څلورو کلونو کې د خوارځواکو ماشومانو د درملنې مرکزونه له ۸۰۰ تر ۳زره او ۲۰۰ لوړ شوي دي.
د هغه په وینا؛ هڅه کوي د خوارځواکۍ د مخنیوي او درملنې لپاره اړین مغذي توکي د افغانستان دننه تولید کړي، څو د بهرنیو توکو واردات او لګښتونه راکم شي. هغه زیاتوي، چې د دغه مرکزونو او د عامه پوهاوي پروګرامونو له لارې هڅه کېږي دغه ناروغي محدوده او ورو، ورو ختمه شي.
نوموړي ویلي، چې اوسمهال په روغتونونو کې د وچو شېدو د ورکولو کمپاین بند شوی او هڅه کېږي خلک د مور شېدو ورکولو ته وهڅول شي او په دې اړه د ناسمو باورونو مخه ونیول شي. هغه ویلي، وزارت یې پلان لري په راتلونکي کې د وچو شېدو د واردولو کچه هم راکمه کړي.
د دغه وزارت په وینا؛ په ۲۰۲۵کال کې ځینو نړۍوالو بنسټونو اټکل کړی و، چې شاوخوا ۳.۷ مېلیونه کسان به د خوارځواکۍ له ستونزې سره مخ وي؛ خو د دوی موندنې ښيي دغه شمېر شاوخوا ۳ مېلیونه دی، چې پهکې د سختې او منځنۍ کچې خوارځواکي شاملېږي او په وینا یې پر وخت یې درملنه شوې ده.
دا په داسې حال کې ده، چې د ملګرو ملتونو د خوړو نړۍوال پروګرام په افغانستان کې د لوږې او خوارځواکۍ د زیاتېدو په اړه خبرداری ورکړی. یادې ادارې ویلي، چې پراخېدونکې لوږه او خوارځواکي د افغان ماشومانو راتلونکی له جدي ګواښ سره مخ کوي.
بلخوا د ملګرو ملتونو د ماشومانو ملاتړ صندوق او د تغذیې نړۍوالې شبکې په خپل تازه راپور کې ویلي، په افغانستان کې ۸۳ سلنه هغه ماشومان چې پر سختې خوارځواکۍ اخته دي؛ په هغو کورنیو کې ژوند کوي، چې د خوړو له ناامنۍ او کمښت سره مخ دي.
د افغانستان په سوېلي ولایت هلمند کې یو ځل بیا د پاکستاني کلدارو راکړه ورکړه په بېسارې توګه پراخه شوې ده. یوشمېر ځایي سرچینې ادعا کوي، چې د لښکرګاه ښار له څنډو بهر په ولسوالیو او په ځانګړې توګه لرو پرتو سېمو کې نږدې ۹۹ سلنه کاروبار په کلدارو ترسره کېږي.
د لښکرګاه ښار ترڅنګ په نږدې ټولو ولسوالیو کې سوداګریزې معاملې تر ډېره په کلدارو کېږي او ځایي اوسېدونکي وایي، چې افغاني بانک نوټونه ورځ تر بلې له بازار څخه شاته کېږي. د دوی په وینا؛ په دغه ولایت کې د کرنیزو محصولاتو، موټرو، خوراکي توکو او عمده سوداګریزې چارې تر ډېره په کلدارو ترسره کېږي.
په لښکرګاه ښار کې یو هټۍوال سید داوود وايي، اکثره خلک چې دوی ته راځي کلدارې راوړي؛ نو دوی نهشي کولای هغوی ځواب کړي، ځکه تر ډېره راکړه ورکړه په کلدارو کېږي. هغه وویل: «زموږ ډېری مشتریان له ولسوالیو څخه راځي؛ نو په ولسوالیو کې خو له اوله سره کلدارې نهدي ورکې شوې. افغانۍ دومره نهشته، چې خلک یې په هر کاروبار کې وکاروي».
د کجکي ولسوالۍ یو بزګر وایي، په سیمه کې یې افغانۍ پر نشت حساب دي؛ نو کله چې دوی ښار ته ځي کلدارې وړي او د اړتیا وړ توکي په کلدارو پېري. هغه زیاته کړه: «موږ له ولسوالۍ یا غنم راوړو، یا جوار راوړو یا نور کرنیز توکي وي چې بیا یې دلته په سرای کې په کلدارو خرڅوو. په افغانیو یې څوک نه اخلي او یا یې بیخي په کمه بیه اخلي؛ نو موږ مجبوره یو چې هم یې په کلدارو خرڅ کړو او هم خپله سودا په کلدارو وکړو».
څه موده وړاندې طالبانو اعلان وکړ، د کلدارو په کارولو یې کلک بندیز لګولی او ان ډېری هغه کسان زنداني شول چې په کلدارو یې راکړه ورکړه کوله؛ خو د هلمند په څېر ولایت کې چې تر ۹۰ سلنه زیات کاروبار پهکې په کلدارو ترسره کېږي، د کلدارو کارول ورځ تر بلې زیاتېږي.
بل خوا له پاکستان سره د سرحدي سوداګرۍ پراخوالي په بازار کې د افغانیو نغدو پیسو کمښت، د صرافۍ نظام محدودیتونه، د کرنیزو او وارداتي توکو نارسمي سوداګرۍ، له قاچاقي لارو د توکو لېږد او ځینې نور هغه لاملونه بلل کېږي، چې اقتصادي شنونکي یې د کلدارو د نفوذ پراختیا بولي.
ځینې سوداګر وایي، د هلمند، کندهار او نیمروز له لارو پاکستاني توکي په پراخه کچه راځي چې پهکې خوراکي توکي، درمل او نور سوداګریز توکي شامل دي. یو سوداګر سلام جان په دې اړه وایی: «اکثره قاچاقي توکي پر هلمند راځي؛ نو دغه ټول توکي ډېری وخت په کلدارو معامله کېږي، چې له همدې امله کلدارې بازار ته نور هم داخلې شوې او زیاتې شوې دي».
ځايي طالب سرچینې هم وایي، د هلمند پر لویو لارو تر ډېره له پاکستان نه قاچاقي توکي راوړل کېږي ځکه دغه نارسمي سوداګرۍ د بازار په اقتصادي جوړښت مستقیم اغېز کړی دی. اقتصادي شنونکي ټینګار کوي، چې دغه حالت نه یوازې د افغانیو ارزښت کموي؛ بلکې د دولت د مالي سیاستونو اغېز هم محدودوي.
د لښکرګاه ښار ترڅنګ په نهر سراج، ګرمسېر، واشېر، خانشین، موسیکلا او مارجې ولسوالیو کې خلک وایي، چې د ورځني بازار تر ټولو زیاتې معاملې په کلدارو ترسره کېږي. د موسیکلا ولسوالۍ یو اوسېدونکی محمدخان وایي: «دلته ټول کار په کلدارو دی، که یو چا ته افغانۍ ورکړې هغه یې نه غواړي، یا هم توکي په افغانیو په ډېره لوړه بیه پلوري؛ نو خلک له کلونو راهیسې له کلدارو سره عادت دي».
اقتصادي شنونکي وایي، که څه هم افغانۍ د هېواد رسمي کرنسي ده؛ خو د هلمند په څېر ډیورنډ کرښې ته څېرمه ولایتونو کې د بهرنیو اسعارو پراخه کارونه د اقتصاد لپاره جدي ګواښونه لري.
د اقتصادي چارو کتونکی نظر محمد راستمن په دې اړه وایي: «کله چې په یوه ولایت کې نږدې ټول تجارت په بهرني اسعارو کېږي، دا د ملي کرنسۍ اعتبار کمزوری کوي او د بازار کنټرول له دولته بهر ته وړي؛ نو د هلمند غوندې ولایت هم یو له هغو څخه دی، چې افغانۍ پهکې لږ ده او تر ډېره کنټرول د کلدارې دی».
طالب چارواکو تر دې وړاندې ویلي و، چې په افغانستان کې باید ټولې راکړې ورکړې په افغانیو ترسره شي او د بهرنیو اسعارو نارسمي کارونه باید په بشپړ ډول بنده شي؛ خو د هلمند اوسنی وضعیت ښيي چې په عملي توګه دغه سیاست لاهم په بشپړ ډول نهدی تطبیق شوی.
هلمند کې د کلدارو پراخه کارونه په ځانګړي ډول په ولسوالیو کې چې نږدې ۹۹ سلنه کاروبار په همدې اسعارو ترسره کېږي، ښيي چې د افغانستان اقتصاد لاهم له سرحدي سوداګرۍ، نارسمي بازارونو او وارداتي توکو سره ژور تړاو لري.
د افغان کډوالو د ملاتړ اداره افغان ایواک په خپل تازه اونیز راپور کې ویلي، چې یوې فدرالي محکمې د امریکا بهرنیو چارو وزارت د افغان ځانګړې کډوالۍ ویزو د غوښتونکو په چارو کې پر «جدي ناکامۍ» تورن کړی او امر یې کړی چې د زرګونو افغان متحدینو دوسیې دې په چټک ډول وڅېړل شي.
د راپور له مخې، قاضي تانیا چټکن د مې په اتمه په خپلې پرېکړه کې ویلي چې د امریکا بهرنیو چارو وزارت د افغان او عراقي متحدینو د دوسیو د ارزونې په برخه کې «په خواشینوونکي ډول ناکام» پاتې شوی دی.
محکمې امر کړی، چې وزارت باید د جون له میاشتې تر سپټمبر پورې هره میاشت زرګونه دوسیې پروسس کړي او وروسته بیا هره میاشت لږ تر لږه څلور زره قضیې بشپړې کړي، څو پاتې دوسیې ختمې شي.
افغان ایواک ویلي، دا لومړی ځل دی چې یوه فدرالي محکمه په ښکاره ډول د امریکا د حکومت چلند «د تعمیل د ناکامۍ» په توګه یادوي، نه یوازې د اداري ځنډ په توګه.
په راپور کې راغلي چې په امریکا کې یو شمېر هغو افغانانو ته، چې مخکې یې د کډوالۍ یا ګرینکارټ غوښتنلیکونه منل شوي وو، د امریکا د تابعیت او کډوالۍ ادارې له لوري ورته ناڅاپي پیغامونه استول شوي چې پکې ویل شوي: «ستاسو په دوسیه کې اقدام شوی.» د افغان ایواک په وینا، ځینې منل شوې دوسیې په موقتي ډول بېرته «تر ارزونې لاندې» حالت ته ګرځول شوې دي.
سازمان خبرداری ورکړی، چې دا وضعیت د هغو افغانانو اندېښنې زیاتوي چې له کلونو انتظار وروسته یې د استوګنې اسناد ترلاسه کړي دي.
راپور کې د قطر د ضربالاجل موضوع ته هم اشاره شوې او ویل شوي، چې دوحه له واشنګټنه غوښتي، د ۲۰۲۶ کال تر سپټمبر پورې دې د «کاس» په مرکز کې ټول مېشت افغانان له قطره وباسي او نور افغانان دې هم دغه هېواد ته نه لېږدوي.
د افغان ایواک په وینا، اوس شاوخوا ۱۱۰۰ افغانان په «کاس» مرکز کې پاتې دي، چې نږدې ۹۰۰یې امریکا ته د داخلېدو اجازه ترلاسه کړې ده. د دغو کسانو له ډلې شاوخوا ۴۴۰ ماشومان او نږدې ۱۵۰ تنه د امریکايي پوځیانو د کورنیو غړي دي.
راپور زیاتوي چې د کانګو ډیموکراتیک جمهوریت ته د افغان کډوالو د احتمالي لېږد طرحه لا هم «فعاله» ده او تر هغو چې د امریکا بهرنیو چارو وزارت په رسمي ډول دا موضوع رد نه کړي، باید جدي وبلل شي.
افغان ایواک ویلي، د امریکا او اروپا هغه هڅې چې افغانستان د کډوالو د بېرته ستنولو لپاره «خوندي» معرفي کوي، د نړیوالو اصولو خلاف دي او د طالبانو حکومت ته مشروعیت ورکوي.
د راپور له مخې، شاوخوا ۲۶۰ زره افغان متحدین دا مهال په ۹۰ هېوادونو کې د کډوالۍ د پروسس په بهیر کې دي، چې له ډلې یې نږدې ۱۷۸ زره کسانو د امریکا د ماموریت د تایید پړاو بشپړ کړی دی.