افغان پناه غوښتونکي نور په برېتانیا کې خپل حقیقي عمر پټولی نه‌شي

د طالبانو د کور او ښار جوړولو ویاند محمد کمال افغان ویلي، چې د کابل په ګډون د هېواد په یو شمېر نورو ولایتونو کې ګڼې پراختیايي او استوګنیزې پروژې دوام لري.

نوموړي د کابل د «نوي ښار» پروژه د سیمې په کچه بېسارې پروژه بللې او وايي، چې د لومړي فاز چارې یې تر ډېره بشپړې شوې دي. د هغه په وینا، د دې پروژې له بشپړېدو سره به خلکو ته د منظم ښاري پراختیا په برخه کې اسانتیاوې برابرې شي او اقتصادي او ټولنیزو برخو کې به د کارموندنې لپاره هم ګټوره تمامه شي.

کمال افغان زیاته کړې، د پنځم مکرویانو، قطري، نیله باغ، تهیه مسکن او استقلال پروژې هم د ښار او کور جوړولو وزارت له مهمو پراختیايي او استوګنیزو پروژو څخه دي چې دا مهال یې چارې روانې دي. د هغه په خبره، دیادو پروژو له بشپړېدو وروسته به د ښاریانو د استوګنې ستونزې تر ډیره بریده راکمې شي.

افغان همداراز ویلي، په هلمند ولایت کې د یو ښارګوټې جوړولو چارې هم روانې دي او په یاد ښارګوټي کې د ۵۰۰ کسانو لپاره کورونه جوړیږي.

د کور او ښار جوړولو وزارت ویاند همداراز ویلي، چې په فراه ولایت کې یې د کورونو جوړولو یوه پروژه بشپړه کړې او ګټې اخیستنې ته یې سپارلي ده.

دا په داسې حال کې ده چې دملګرو ملتونو ځینو ادارو په تېرو درېیو کلونو کې افغانستان ته د میلیونونو کډوالو په ستنېدو سره د افغانستان په لویو ښارونو کې د نامنظم ښاري پراختیا په اړه اندېښنه ښودلې ده.

د طالبانو مشر په خپل اختریز پیغام کې یو ځل بیا د دې ډلې مخالفانو ته بلنه ورکړې وه چې د «عمومي عفوې» له فرصته په استفادې افغانستان ته بېرته ستانه شي.

سره له دې چې طالبانو په تېرو پنځو کلونو کې څو ځله خپلو مخالفانو ته د بېرته ستنېدو بلنه ورکړې خو هېڅ مشهور سیاسي شخصیت د دوی غوښتنه نه ده منلې.

مخالفان باور لري چې ملا هبت‌الله هېڅکله د سیاسي مشارکت او د واک د وېش لپاره چمتو نه دی، بلکې یوازې د بې‌قید او شرطه بیعت او اطاعت غوښتونکی دی.
فضل‌احمد معنوي په خپل اېکس پاڼه کې د دې پوښتنې په مطرح کولو سره چې «نن څوک د چا د عفوې صلاحیت لري؟» لیکلي دي: «حق له کوم لوري سره و او ظلم د چا له خوا د دې خاورې پر خلکو وتپل شو؟ چا د زرګونو بې‌ګناه انسانانو د وینو په تویولو سره هېواد د ورانۍ، فقر او بحران پر لور سوق کړ او د شریعت په نوم یې د وېرې، جبر او انحصار فضا تحمیل کړه؟»
د افغانستان د جمهوري نظام د عدلې پخواني وزیر زیاته کړې چې نن د خلکو په ذهنونو کې دا پوښتنه مطرح ده چې په حقیقت کې څوک باید بل څوک وبښي.
دغه پخواني حکومتي چارواکي د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د خلکو د پراخې کډوالۍ په اړه وویل: «ملا هبت‌الله لږ تر لږه په دې حقیقت پوهېږي چې هجرت د ظلم، تنګسیا او بې‌عدالتۍ له امله رامنځته کېږي، نه د کفر له امله. زرګونه انسانان مجبور شول خپل کورونه پرېږدي، او که زمینه برابره شي، لا ډېر خلک به د هجرت لاره خپله کړي.»
هغه د طالبانو له مشر وغوښتل چې له ځانه وپوښتي، ولې د خلکو یوه لویه برخه، سره له ټولو ستونزو، په ایران او پاکستان کې ژوند د طالبانو تر واک لاندې ژوند ته ترجیح ورکوي.
ښاغلي معنوي طالبان دې ته راوبلل چې د ټولنې له واقعیتونو سره مخامخ شي، او وړاندیز یې وکړ چې که د طالبانو مشر پر عادلانه قضاوت باور لري، نو اجازه دې ورکړي چې یوه بې‌طرفه او خپلواکه اداره د خلکو د افکارو رڼه ټول‌پوښتنه ترسره کړي، څو د اوسني وضعیت پر وړاندې د خلکو د ناخوښۍ، کرکې او بې‌باورۍ حقیقي کچه څرګنده شي.
هغه ملا هبت‌الله ته په خطاب کې وویل: «غوره به دا وي چې له خپلو نږدې کسانو وپوښتئ، که ازاد فضا، د خلکو اراده او د بدلون فرصت برابر شي، د خلکو د مخالفت کچه به تر کومه حده پراخه وي.»
د افغانستان د عدلیې پخواني وزیر ټینګار کړی، چې د هېواد بحران یوازې د طالبانو له لوري د یوې «بښنې» په اعلان او د نورو د بیعت او تسلیمۍ په غوښتلو نه حل کېږي، ځکه د افغانستان ملت ژور ټپونه، ترخې خاطرې او سترې غوښتنې لري چې یوازې په شعارونو او اعلامیو پای ته نه رسېږي

خو سږکال هم ګڼ فرهنګي فعالان او لیکوالان وایي، چې پښتو ژبه لاهم له ګڼو ستونزو سره مخ ده او د ژبې د ودې لپاره یوازې احساساتي شعارونه بسنه نه‌کوي. د خپرو شویو معلوماتو له مخې، مېلیونونه کسان په افغانستان، پښتونخوا او د نړۍ په نورو هېوادونو کې په پښتو ژبه خبرې کوي؛ خو لا هم په علمي، تخنیکي او ښوونیزو برخو کې د یادې ژبې ونډه کم‌رنګه بلل کېږي.

د کندهار یو ځوان شاعر محمدالله په دې اړه وایي: «موږ تر اوسه د خپلې ژبې د عصري کولو لپاره منظم کار نه‌دی کړی؛ که پښتو د پوهنتون، ساینس او ټېکنالوژۍ ژبه نه‌شي، نو راتلونکی نسل به ترې لرې پاتې شي».

په وروستیو کلونو کې خواله رسنیو د پښتو د پراختیا لپاره نوی فرصت برابر کړی او ګڼ ځوانان هڅه کوي، چې په پښتو ډیجیټلي منځپانګې تولید کړي. د پوهنتون یو محصل ثناءالله په دې اړه وایي: «نن سبا ماشومان او ځوانان زیات وخت پر موبایل او انټرنېټ تېروي، که هلته پښتو کمزورې وي؛ نو ژبه به مو ورو، ورو شاته پاتې شي».

بل خوا لیکوالان وایي، د بیان ازادي او فرهنګي چاپېریال د ژبې د ودې لپاره مهم شرط دی. د کندهار یو لیکوال په دې اړه وايي: «ادب او ژبه په محدود چاپېریال کې وده نه‌شي کولی، لیکوال باید وکولای شي په ازاد ذهن ولیکي، چاپ کړي او خپل فکر له خلکو سره شریک کړي».

فرهنګي فعالان هم اندېښنه لري، چې د کتابونو، رسنیو او فرهنګي فعالیتونو محدودېدل د پښتو د ودې پر بهیر منفي اغېز کوي. د کندهار یو فرهنګي فعال په دې اړه وايي: «که ماشوم ته له وړکتوبه معیاري مورنۍ ژبه ور ونه ښودل شي؛ نو په لوی عمر کې له خپلې ژبې او فرهنګ سره یې اړیکه کمزورې کېږي».

پر خواله رسنیو ډېری ځوانانو لیکلي، چې پښتو باید یوازې د شعر او دود ژبه پاتې نه‌شي؛ بلکې د اقتصاد، ساینس، رسنیو او نوې ټېکنالوژۍ ژبه هم وګرځي. خلک ټینګار کوي، چې په ښوونځیو او پوهنتونونو کې دې پښتو ته پراخ ځای ورکړل شي، علمي او تخنیکي کتابونه دې پښتو ته وژباړل شي، د لیکوالانو او رسنیو لپاره دې ازاده فضا رامنځته شي، د ماشومانو لپاره دې معیاري پښتو ښوونیز مواد جوړ شي او پښتو دې په نړۍواله او ډیجیټلي نړۍ کې پیاوړې حضور ولري.

د پښتو نړۍواله ورځ داسې مهال نمانځل کېږي، چې لاهم ګڼ فرهنګیان د ژبې د راتلونکي په اړه اندېښنې لري. دوی باور لري، که عملي او دوامداره کار ونه شي، پښتو به د عصري نړۍ له سیالۍ وروسته پاتې شي.

د یاد ریاست د کرنیزو چارو امر مطیع‌الله عابد ویلي، چې هلمند د پراخو کرنیزو ځمکو، مناسب اقلیم او د کال په بېلابېلو فصلونو کې د کرکېلې ښه اسانتیاوو له امله د افغانستان له مهمو کرنیزو ولایتونو ګڼل کېږي.
د نوموړي په وینا؛ په دغه ولایت کې شاوخوا ۵زره او ۹۵۶ هکتاره ځمکه په څلورو فصلونو کې تر کر لاندې راوستل کېږي. هغه زیاته کړه، په دغه ځمکو کې د بېلابېلو سبزیجاتو ترڅنګ یوشمېر موسمي مېوې هم کرل کېږي چې د کورني بازار اړتیاوې تر یوه بریده پوره کوي.

د طالبانو د کرنې ریاست په خبره؛ د سبزیجاتو د حاصلاتو زیاتوالي له امله اوس په بازارونو کې دغه محصولات په مناسبه بیه موندل کېږي، چې د خلکو لپاره یې د پېرلو زمینه اسانه کړې ده.

هلمند د تود اقلیم، حاصل‌ ورکوونکو ځمکو او د اوبو د نسبي سرچینو له امله د افغانستان له هغو ولایتونو دی، چې د کال په بېلابېلو موسمونو کې د کرنیزو محصولاتو او په ځانګړي ډول سبزیجاتو او مېوو د تولید ښه امکانات لري.

په کندهار کې یوشمېر ناروغان، درمل پلورونکي او روغتیايي کارکوونکي وایي، چې په وروستیو میاشتو کې د درملو بیې خورا لوړې شوې، ځینې مهم درمل کم شوي او ځینې درمل بیا په بشپړه توګه له بازارونو ورک شوي دي.

خلک شکایت کوي، چې پخوا به درمل په اسانه پیدا کېدل؛ خو اوس هم د درملو بیې لوړې شوې او هم یې کیفیت له ستونزو سره مخ شوی دی. د کندهار ښار د درملو مارکېټونو یوشمېر درمل پلورونکي وایي، له پاکستان سره د سوداګرۍ تر محدودېدو وروسته د درملو واردات کم شوي او ډېری سوداګر اړ شوي چې درمل په نارسمي او قاچاقي لارو راوړي.

د کندهار ښار یو درمل پلورونکی چې نه غواړي نوم یې خپور شي وايي: «پخوا به اکثره درمل په منظم ډول له پاکستان نه راتلل؛ خو اوس لارې بندې دي، مالیې زیاتې شوې او واردات کم شوي دي. ځینې درمل پیدا کېږي هم نه؛ که وي نو بیه یې دوه برابره شوې ده».

هغه زیاتوي، چې په وروستیو میاشتو کې د زکام، تبې، انتان، شکرې، فشار او ماشومانو د ناروغیو ګڼ درمل کم شوي دي. پناډول، بروفین، اګمنټېن، اموکسیسلین، انسولین، د وینې فشار درمل، سیرومونه، د ماشومانو انټي‌بیوټیک شربتونه، د سالنډۍ سپرې او د زړه ناروغیو درمل په بازار کې تر ټولو ډېر کم شوي او بیې یې لوړې شوې دي.

ځینې درمل پلورونکي وایي، پخوا چې به کوم درمل په ۱۰۰ یا ۱۵۰ افغانۍ پلورل کېدل اوس یې بیه تر ۳۰۰ او ۴۰۰ افغانیو رسېدلې ده. د کندهار یو اوسېدونکی عزیز احمد وایي، د درملو لوړو بیو د خلکو ژوند له جدي ستونزو سره مخ کړی؛ ځکه ډېری کورنۍ د اقتصادي ناورین له امله لا دمخه له سختو مالي ستونزو سره مخ دي.

یو بل ناروغ رحمت‌الله بیا وایي: «د شکرې ناروغي لرم، مخکې به مې انسولین په ارزانه اخیستل؛ خو اوس هم کم پیدا کېږي او هم یې بیې لوړې شوې دي. ځینې وخت اړ کېږو، چې درمل نیم واخلو او نیم پرېږدو».

خلک وایي، د ماشومانو درمل هم کم شوي او کورنۍ اړې دي؛ څو درمل په لوړو بیو وپېري یا ناروغان بې درملو پرېږدي. د درملو بازار یوشمېر سوداګر او روغتیايي سرچینې وایي، د رسمي سوداګرۍ تر کمښت وروسته په وروستیو میاشتو کې ګڼ درمل له قاچاقي لارو له پاکستان نه افغانستان ته راوړل شوي دي.

د دوی په وینا؛ ځینې دغه درمل له قاچاقي لارو بازارونو ته رسېدلي، خو یوشمېر نور بیا د طالبانو له‌خوا نیول شوي او سوځول شوي دي. روغتیا پالان خبرداری ورکوي، چې قاچاقي درمل اکثره وخت معیاري نه‌وي، د ساتنې مناسب شرایط نه‌لري، د ختمېدو نېټه یې نږدې وي او دغه راز جعلي یا ټیټ کیفیت لرونکي وي.

په افغانستان کې د اقتصادي ستونزو، بې‌کارۍ او د خلکو د عاید کمېدو له امله روغتیايي خدمتونه لا دمخه له ستونزو سره مخ وو؛ خو اوس د درملو ناورین دغه وضعیت نور هم سخت کړی دی.

د کندهار یو ډاکټر منیر احمد په دې اړه وایي: «کله چې ناروغ نسخه واخلي خو درمل نه‌شي اخیستلای یا نه وي یا یې بیه لوړه وي؛ نو درملنه نیمګړې پاتې کېږي. اوس ډېری ناروغان درمل په بشپړ ډول نه‌شي اخیستلای تر وس یې لوړ دي».

هغه زیاتوي، چې په ځانګړي ډول د مزمنو ناروغیو ناروغان لکه؛ د شکرې، د زړه، د فشار او سالنډۍ ناروغان تر ټولو ډېر اغېزمن شوي دي. یوشمېر کسان او درمل پلورونکي وایي، چارواکو تر اوسه د درملو بیو د کنټرول او کمښت د حل لپاره جدي او عملي ګامونه نه‌دي پورته کړي.

روغتیايي شنونکي وایي، افغانستان تر ډېره پر وارداتي درملو متکي دی او که له ګاونډیو هېوادونو سره د سوداګرۍ ستونزې دوام وکړي؛ نو د درملو بازار به نور هم اغېزمن شي.

دوی ټینګار کوي، چې د درملو رسمي واردات باید اسانه شي، د بیو د کنټرول جدي مېکانیزم جوړ شي، د قاچاقي او بې‌کیفیته درملو مخنیوی وشي، د داخلي درمل جوړونې سکتور ملاتړ وشي او د روغتیايي خدماتو لپاره بېړني اقدامات وشي.

دوی خبرداری ورکوي، که روان وضعیت همداسې دوام وکړي؛ نو په کندهار او د افغانستان په نورو ولایتونو کې به د درملو کمښت او لوړې بیې د خلکو پر روغتیا لا جدي منفي اغېز وکړي.