د روسیې د صدراعظم مرستیال الکسي اوورچوک ویلي چې د افغانستان له لارې د اورګاډي پټلۍ د جوړولو پروژه، سره له دې چې سیمه له بېثباتۍ سره مخ ده، لا هم په فعاله توګه تر بحث لاندې ده.
اوورچوک د سن پټرزبورګ نړیوال اقتصادي فورم په غونډه کې، چې «په ګډوډو وختونو کې سوداګري» نومېده، وویل چې د افغانستان له لارې د اورګاډي پټلۍ د جوړولو په اړه خبرې دوام لري او په دې کې د هرات له لارې لوېدیز مسیر هم شامل دی
نوموړي زیاته کړه، چې دا موضوع په ډېر فعال ډول تر بحث لاندې ده.
د تاس اژانس د رپوټ له مخې، اوورچوک وویل، «په دې کې یوازې اورګاډی نه، بلکې د پایپلاین او سړک پروژې هم شاملې دي».
د روسیې د صدراعظم مرستیال ومنله چې په سیمه کې رامنځته کېدونکې شخړې او امنیتي ستونزې د دغو پروژو د پرمختګ بهیر ورو کوي.
نوموړي زیاته کړه: «هغه شخړې او کړکېچونه چې په سیمه کې رامنځته کېږي، دا بهیرونه ورو کوي. خو زموږ په اند، دا وضعیتونه په داسې وخت کې راپیدا کېږي چې سیمه د ترانسپورتي او لوژستیکي دهلیزونو د پیاوړتیا له پلوه د پام وړ فعالیتونه تجربه کوي».
د یادونې وړ ده چې د افغانستان له لارې د ریلپټلۍ، سړکونو او انرژۍ د لېږد پروژې د منځنۍ اسیا، روسیې، سویلي سیا او منځني ختیځ ترمنځ د سوداګرۍ او ترانزیټي اړیکو د پراختیا لپاره مهمې بلل کېږي.
د هرات لوېدیزه لاره هم د هغو احتمالي مسیرونو له ډلې ده چې د سیمې هېوادونه پرې بحث کوي.
په کندهار کې د سږکال صادراتو لپاره تر سل ټنه زیات وچ انځر چمتو شوي دي. سوداګر وایي، د پاکستان له لارې د سوداګرۍ پر وړاندې رامنځته شویو خنډونو او د ایران پر مسیر د شته ستونزو له امله دغه محصول لاهم په ګدامونو کې بند پاتې دی.
د سوداګرو په وینا؛ د دغه انځرو ارزښت له ۷۰۰زره امریکايي ډالرو زیات دی، خو د صادراتي لارو د محدودیتونو له امله بهرنیو بازارونو ته نهدي رسېدلي او اوس د خرابېدو له ګواښ سره مخ دي.
د انځرو سوداګر او بڼوال وایي، د صادراتو د ټکني کېدو له امله په کورني بازار کې هم بیې په بېساري ډول راټیټې شوې دي. د دوی په خبره؛ هغه انځر چې پخوا به یې یو من له ۳زره تر ۵زره افغانیو پورې پلورل کېده، اوس د ښه کیفیت انځر هم تر ۲زره افغانیو په کمه بیه پلورل کېږي چې د تولید، راټولولو، پروسس او ساتنې لګښتونه نهشي پوره کولای.
د کندهار یو سوداګر د نوم نه ښودلو په شرط وایي: «تېر کلونه به مو صادرات په منظم ډول روان وو او انځر به په مناسبه بیه پلورل کېدل؛ خو اوس دا دوه کاله کېږي بازار نږدې فلج شوی دی. هغه انځر چې پخوا به یې یو من په ۵زره افغانۍ خرڅېدل، اوس په ۲زره افغانۍ هم نه خرڅېږي، د لارو بندېدو سخت له تاوانونو سره مخ کړي یو».
د انځرو یو بل صادرونکی وایي، د صادراتو لپاره چمتو شوي بارونه له څو اوونیو راهیسې په ګدامونو کې پراته دي او د وخت په تېرېدو سره یې کیفیت هم اغېزمنېږي. بل خوا بڼوال هم شکایت کوي، چې د بازار د نشتوالي او د بیو د ټیټېدو له امله یې د کال ټول زحمت له جدي ګواښ سره مخ شوی دی او هغه سوداګر چې له دوی یې انځر اخیستي پیسې یې نهدي ورکړي.
د کندهار د یوه باغ لرونکي په خبره: «د انځرو پالنه او ساتنه د کال په اوږدو کې ډېر لګښت غواړي او سوداګر یې زموږ څخه داسې غواړي، چې کله یې صادر کړي بیا پيسې راکوي خو دا دوه کاله کېږي چې زموږ پیسې په سوداګرو پسې پاته وي، هغوی وايي نه مو دي صادر کړي».
سوداګر او بڼوال وایي، یوازې د صادراتي لارو ستونزې د بازار د محدودېدو لامل شوې نهدي؛ بلکې د سړو خونو محدود ظرفیت، د ترانسپورټ لوړ لګښتونه، د پیسو د لېږد ستونزې او د سوداګرۍ په برخه کې اداري خنډونه هم د دوی پر فعالیتونو منفي اغېز کړی دی.
کندهاري انځر د افغانستان له مهمو صادراتي محصولاتو څخه دي او په سیمهییزو او نړۍوالو بازارونو کې ځانګړی ځای لري؛ خو د صادراتو پر وړاندې روان خنډونه د دې لامل شوي، چې د محصول ارزښت راکم شي او د تولیدوونکو او سوداګرو عواید زیانمن شي.
سوداګر وایي، که د افغانستان لپاره بدیلې او باثباته سوداګریزې لارې رامنځته نهشي او د صادراتو پر وړاندې شته خنډونه حل نهشي؛ نو د کندهار د انځرو سکتور به له لا جدي ستونزو سره مخ شي او د زرګونه هغه کورنیو اقتصاد به اغېزمن کړي، چې عاید یې له همدې محصول سره تړلی دی.
سوداګر او بڼوال له اړوندو ادارو غواړي، چې د صادراتي لارو د پرانیستې، د ترانزیټي ستونزو د حل، د سړو خونو د ظرفیت لوړولو او د نویو بهرنیو بازارونو د موندلو لپاره بېړني او عملي ګامونه پورته کړي؛ څو د دوی محصولات پر وخت بازارونو ته ورسېږي او د مېلیونونه افغانیو د احتمالي زیان مخه ونیول شي.
د طالبانو د امربالمعروف، نهې عن المنکر او شکایتونو اورېدو وزارت خبر ورکړی، چې د دوی محتسبانو روانه اونۍ د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې ۱۸ کوډګر نیولي دي. د یاد وزارت په وینا؛ دغه کوډګر یې په بلخ، لوګر، کابل، سرپل، غور، زابل، تخار، دایکنډي او فراه ولایتونو کې نیولي دي.
د طالبانو د امربالمعروف، نهې عن المنکر او شکایتونو اورېدو وزارت زیاته کړې، چې نیول شوي کوډګر عدلي او قضایي ارګانونو ته ور پېژندل شوي دي. د طالبانو یاد وزارت تر دې وړاندې هم په کابل او یوشمېر نورو ولایتونو کې د کوډګرو د نیولو خبر ورکړی و.
د دغه وزارت لهخوا په خپور شوي راپور کې راغلي، تېره اونۍ یې د مېرمنو د حقونو اړوند ۲۰۴ قضیې هم حل کړې چې پهکې د ظلم، جبري نکاح، په بدو کې د نجونو د ورکړې، مهر، میراث او طلاق اړوند قضیې شاملې دي. دا په داسې حال کې ده، چې واک ته د طالبانو له رسېدو راهیسې دغې ډلې په خپله پر ښځو پراخ بندیزونه لګولي دي.
د طالبانو د امربالمعروف وزارت خبرپاڼه زیاتوي، چې په تېره یوه اونۍ کې یې له سوداګرو سره د بیو د کنټرول، د احتکار او بېکیفیته توکو د واردولو د مخنیوي په اړه هم ۶۳۷ اصلاحي ناستې لرلې.
د ګډ امنیتي تړون سازمان عمومي منشي په مسکو کې د دغه سازمان د دفاع وزیرانو په غونډه کې د افغانستان د وضعیت په اړه خبرداری ورکړی. تولګابیک مسادکوف ویلي، چې په افغانستان کې د شخړو احتمال او د وسلهوالو سازمانونو فعالیت د پراختیا په حال کې دی.
هغه ویلي، چې په افغانستان کې د شخړو ظرفیت او احتمال مخ په پراخېدو دی او په دغه هېواد کې د نړۍوالو وسلهوالو او افراطي سازمانونو فعالیتونه پراخ شوي دي. دغه غونډه د چهارشنبې په ورځ (د غبرګوي ۱۳مه) جوړه شوه، چې پهکې د روسیې، ارمنستان، بلاروس، قزاقستان، قرغزستان او تاجکستان د دفاع وزیرانو ګډون کړی و.
د یاد سازمان عمومي منشي په خپله وینا کې د سیمې د پوځي او سیاسي وضعیت په اړه وویل، د ګډ امنیتي تړون غړو هېوادونو پر وړاندې امنیتي ګواښونه او ننګونې زیاتې شوې او دغه وضعیت د سیمهییز او نړۍوال جیوپولیټیک رقابت د زیاتېدو نښه ده.
هغه د دغه ګواښونو مهم لاملونه په اروپا کې د ناټو پوځي ظرفیت پراختیا، په اوکراین او منځني ختیځ کې روانې جګړې، په افغانستان کې د شخړې د زیاتېدو احتمال او د نړۍوالو وسلهوالو او افراطي ډلو د فعالیتونو زیاتوالی وباله.
د ګډ امنیتي تړون سازمان د ګډو ځواکونو مشر اندري سیردکوف وړاندې خبرداری ورکړی و، چې ګڼ شمېر نړۍوال افراطي او ترهګرې ډلې په افغانستان کې فعالیت کوي. هغه ویلي و، په افغانستان کې د دغه ډلو حضور د ګاونډيو هېوادونو لپاره د «ترهګرۍ» د ګواښ د خپرېدو ګواښ زیاتوي.
د امریکا د استازو جرګې د ډیموکرات ګوند غړې ګريس مېنګ د ډونالډ ټرمپ د حکومت د کډوالۍ پر سیاستونو نیوکه کړې ده. هغې د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو ته په خطاب ویلي، امریکا باید له هغو افغان متحدینو سره خپله ژمنه پوره کړي چې له امریکايي ځواکونو سره یې همکاري کړې وه.
ګریس منګ وپوښتل: «ولې د سویلي افریقا د ۱۷زره او ۵۰۰ سپینپوستو لپاره چې له امریکا سره هېڅ اړیکه نهلري سره غالۍ هواروو؛ خو ۱۱۰۰ افغان متحدین چې زموږ د هېواد لپاره یې خپل ژوند له ګواښ سره مخ کړی و، پرېښي دي؟»
مارکو روبیو د ټرمپ د ادارې د سیاست په دفاع کې وویل، چې د سویلي افریقا سپینپوستي په امریکا کې د ژر جذبېدو او بریالي کېدو لوړه وړتیا لري. هغه وویل: «موږ ارزونه کړې، چې د سویلي افریقا د خلکو له یوې ځانګړې ډلې څخه امریکا ته د کډه کېدو ریښتینه لېوالتیا شته او د دې احتمال هم ډېر دی چې هغوی به ژر زموږ له ټولنې سره عیار او بریالي شي».
روبیو دغه پروګرام د کډوالو د بیا مېشتېدو یو لنډمهاله پلان وباله او زیاته یې کړه:«دا د امریکا د ملي ګټو برخه ده، چې داسې کسان ومنو چې وکولای شي په چټکۍ سره زموږ په ټولنه کې مدغم شي».
خو ګریس منګ په ځواب کې وویل، دغه پرېکړه په داسې حال کې شوې چې شاوخوا ۱۱۰۰ افغانان چې پخوا یې له امریکايي ځواکونو سره همکاري کړې وه؛ له څه باندې یو کال راهیسې په قطر کې له ناروښانه برخلیک سره مخ دي.
هغې دا هم وویل، ان داسې ګونګوسې خپرې شوې وې چې ښايي دغه افغانان د کانګو دیموکراتیک جمهوریت ته ولېږدول شي؛ هغه هېواد چې د اېبولا ناروغۍ له خپرېدو سره مخ و.
ګریس منګ ټینګار وکړ، دغه افغانان چې پهکې د امریکايي ځانګړو ځواکونو ژباړن، همکاران او د فعالو امریکايي سرتېرو د کورنیو غړي شامل دي؛ لا له وړاندې په امریکايي ټولنو کې مدغم شوي، مالیه ورکوي او امریکا باید له دوی سره خپله کړې ژمنه پوره کړي.
ګریس منګ زیاته کړه: «د ټولنې سره عیارېدل ځواب نهدی. دا یو پټ تبعیضي پیغام او ناسم کار دی». د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو د سېشنبې په ورځ وویل، چې په اوسنیو شرایطو کې هېڅ افغان پناه غوښتونکی امریکا ته د ننوتو اجازه نهلري.
هغې د قطر د سیلیه پنډغالي د افغان پناه غوښتونکو د برخلیک په اړه د یوې پوښتنې په ځواب کې وویل، چې دغه کسان به په نورو خوندي هېوادونو کې مېشت کړای شي. همدارنګه سناتور کریس کونز په همدې غونډه کې وویل، شاوخوا ۱۱۰۰ پخواني افغان همکاران چې ۴۰۰ ماشومان او د امریکايي پوځیانو د کورنیو ۱۵۰ غړي پهکې شامل دي؛ لاهم په قطر کې په ناروښانه وضعیت کې پاتې دي.
هغه خبرداری ورکړی، چې ښايي دغه کسان بېرته افغانستان ته واستول شي یا داسې هېوادونو ته ولېږدول شي لکه د کانګو دیموکراتیک جمهوریت چې د اېبولا ویروس له خپرېدو سره مخ دی.
دغه ډیموکرات سناتور د امریکا له بهرنیو چارو وزیر وغوښتل، چې د دغه کسانو، په ځانګړي ډول د امریکايي پوځیانو د کورنیو غړو د لېږد لپاره له کانګرس سره همکاري وکړي. خو مارکو روبیو په ځواب کې وویل: «زه داسې ژمنه نهشم کولی. لومړی دا چې د ملي ګارد پر غړو د تېرکال له برید وروسته یو اجرایوي فرمان صادر شوی دی؛ نو اوسمهال موږ هېڅ افغان هېواد ته نهشو داخلولای».
روبیو زیاته کړه، امریکا له څو هېوادونو سره د دغه افغانانو د منلو په اړه خبرې کړې دي او لږ تر لږه پنځه هېوادونه چمتو دي چې د دغه پناه غوښتونکو یوه برخه ومني.
د پوهنتون یوشمېر پخوانۍ ښځینه استادانې وایي، طالبانو له هغوی څخه د کار حق، ټولنیز مقام او د تدریس فرصت اخیستی او ژوند یې په «تدریجي مرګ» بدل کړی دی.
د پوهنتون یوه استاده چې د تدریس په برخه کې ۲۰ کلنه تجربه لري وايي: «د طالبانو تر واکمنۍ لاندې ژوند کول یو تدریجي مرګ دی، داسې احساس کوم چې هره ورځ مړه کېږمه. ما خپل هر څه له لاسه ورکړي دي؛ نه زما پوهه نور ارزښت لري او نه هم زما زدهکړې».
یوې بلې استادې چې درې لسیزې د تدریس مخینه لري ویلي، د ژوند تر ټولو خوشحاله شېبې یې په ټولګي کې تېرې کړې دي. هغې «کانورسیشن» وېبپاڼې ته ویلي: «زه غواړم له کوره ووځم، تدریس وکړم او خپل زدهکوونکي ووینم. دغه حالت زما لپاره د تدریجي مرګ په څېر دی».
طالبانو که څه هم په پیل کې د ښځو پر زدهکړو او تدریس بندیز یو لنډمهالی اقدام بللی و؛ خو اوس د واکمنۍ له څو کلونو وروسته دغه بندیز د دوی په رسمي پالیسۍ بدل شوی دی.
د راپور له مخې، سره له دې چې نړۍوالې ټولنې پر طالبانو ډېر فشارونه راوستي؛ خو یادې ډلې په دغه پالیسۍ کې بدلون نهدی راوستی او دغه وضعیت د افغانستان پر ښځو او نجونو دروند او ستړی کوونکی رواني فشار واردوي.
له دغه ښځو له ډلې یوې ویلي، چې د خپلې دندې له لاسه ورکولو سره یې د خپل ټولنیز هویت احساس هم له لاسه ورکړی دی. هغې ویلي: «ما خپل کار، حیثیت، عزت، اعتبار او ټولنیز شخصیت له لاسه ورکړی دی».
طالبانو د خپلې لومړۍ واکمنۍ پرمهال (له ۱۳۷۵ تر ۱۳۸۰ لمریز کال پورې) ښځې له زدهکړو، لوړو زدهکړو او دندو محرومې کړې وې؛ خو په ۱۳۸۰کال کې د امریکا له پوځي حضور وروسته په افغانستان کې د لوړو زدهکړو په برخه کې د ښځو ګډون ورو ـ ورو زیات شو.
د افغانستان په پوهنتونونو کې د ښځو شمېر په ۱۳۸۰کال کې له ۵زرو په ۱۴۰۰کال کې تر ۱۰۰زرو زیات شو. په ۱۴۰۰کال کې ښځو د پوهنتونونو د محصلینو ۲۸ سلنه جوړوله او د استادانو او اکاډمیکو کارکوونکو ۱۴ سلنه یې ښځې وې.
خو د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته دغه بهیر نږدې په بشپړه توګه سرچپه شو. د ۱۴۰۱کال تر لېندۍ میاشتې پورې د افغانستان د ټولو پوهنتونونو دروازې د ښځو پر مخ وتړل شوې او د نجونو زدهکړې له ۱۲ کلنۍ پورته منع اعلان شوې.
همدارنګه ښځې له ډېرو دندو بېبرخې شوې، د سفر پرمهال د نارینه محرم حضور شرط وګرځول شو او په عامه ځایونو کې د تور حجاب اغوستل پرې لازمي وبلل شول. راپورونه ښيي، چې افغانستان اوس د بشري پراختیا په شاخص کې د ۱۹۳ هېوادونو له ډلې په ۱۸۱م ځای کې دی.
ورته مهال طالبانو انلاین زدهکړې او انلاین تدریس هم منع کړی دی. یادې ډلې هغو خصوصي پوهنتونونو ته چې له لرې واټن یې درسونه وړاندې کول امر کړی، چې خپل دغه پروګرامونه ودروي.
د یادې پرېکړې له امله د ښځینه استادانو لپاره د تدریس وروستۍ پاتې دروازه هم وتړل شوه. د پوهنتون یوې استادې یادې وېبپاڼې ته ویلي، د دغه محدودیتونو له امله په ټولنه کې د ښځو حضور خورا پیکه شوی او د هغوی ټولنیزې اړیکې نږدې لهمنځه تللې دي.
خو له دغه محدودیتونو سره، سره دغه استادانو ټینګار کړی، چې دوی تسلیم شوې نهدي. ځینې یې په پټه تدریس ته دوام ورکوي، ځینې د خپلو اړیکو د ساتلو لپاره خواله رسنۍ کاروي او یوشمېر نورې هیله لري چې نړۍوال فشارونه به بالاخره طالبان دې ته اړ کړي چې خپله تګلاره بدله کړي.
له دغه ښځو څخه یوې اوسنی وضعیت داسې بیان کړی: «داسې احساس کوم لکه د څلورلارې په سر چې ولاړې یو او ټولې لارې تیارې دي. یوه لاره پاخه سړک ته ورته ده، بله خټینه ده او بله له کندو کپرو ډکه ده. موږ نهشو معلومولای، چې کومه لاره سمه ده. ټولې لارې تیارې او نامعلومې ښکاري. له همدې امله زه د راتلونکې لپاره کومه روښانه طرحه نهشم جوړولای، ځکه راتلونکی د اټکل وړ نهدی».