پي‌ټي‌اېم: د پښتون ژغورنې غورځنګ ځينې مخکښ غړي لادرکه او ځينې یې په کلونو بنديان دي

دغه کمېسيون د دوشنبې په ورځ (د چنګاښ ۸مه) په یوې خبرپاڼه کې وويل، کورني تاوتریخوالی، جنسي تېری، د جنسي تېري هڅه، له ماشومانو سره جنسي زور زیاتی، تښتونه، ځورونه، غیرقانوني توقیف، د ناموس په نوم جرمونه او د ښځو د اساسي بشري حقونو هر ډول سرغړونه د منلو وړ نه‌ده او په داسې جرمونو کې د ښکېلو کسانو پر وړاندې له قانون سره سم سخت ګامونه پورته کول اړین دي.

دغه کمېسیون څرګنده کړې، چې په تېرو څلورو اونیو کې یې په پېښور، نوښار، مردان، کوز دیر، ټانک, خیبر، ایبټ اباد او سوات ولسواليو کې په ټولیزه توګه پر ۱۶ قضیو کار کړی او په پېښو کې یې د کورني تاوتریخوالی، جنسي تېري، د جنسي تېري هڅه، له ماشومانو سره جنسي زیاتی، تښتونه، ځورونه، غیرقانوني بند، کورنۍ شخړې او د شکمن قتل په څېر جدي مسایل په ګوته کړي دي.

د کمیسیون مشرې ډاکټر سمیرا شمس وویل، چې د ښځو او نجونو پر وړاندې د تاوتریخوالي هره پېښه د ټولې ټولنې لپاره د اندېښنې وړ ده.

هغې پر خپل هوډ ټینګار وکړ، چې کمیسیون به یې د داسې ټولو قضیو پرله پسې څارنې ته دوام ورکړي او همداراز به د اړوندو ادارو ترمنځ همغږي لا پیاوړې کړي او د دې ډاډ ترلاسه کولو لپاره به خپلو هڅو ته دوام ورکړي، چې قربانیانو ته پر وخت خوندیتوب، قانوني مرسته او عدالت چمتو شي او قانون ماتوونکو ته له قانون سره سم سخته سزا ورکړل شي.

کمیسیون له خلکو هم غوښتنه کړې، چې د ښځو او نجونو پر وړاندې د تاوتریخوالي یا ناوړه ګټه اخیستنې د هرې پېښې خبر اړوندو ادارو یا د ښځو د وقار کمېټې ته ورکړي، څو سمدستي قانوني او حفاظتي ګامونه واخیستل شي.

دغې کمېټې د دوشنبې په ورځ (د چنګاښ ۸مه) د یوې اعلامیې په خپرولو سره ویلي، چې په دې عملیاتو کې ځایي اوسېدونکي هم ځورول شوي او همداراز دغه اقدام یې د وېرې خپرولو او د سیاسي فعالانو د غلي کولو هڅه بللې ده.

د دوی په وینا، سمي دین بلوچ د جبري بې‌درکۍ له یوې اغېزمنې کورنۍ سره تړاو لري او له کلونو راهیسې د خپل پلار د لادرکه کېدو د قضیې لپاره مبارزه کوي.

بلوچ یووالي کمېټې زیاته کړې، چې دا یوازې د یوې فعالې پر کور چاپه نه، بلکې د دوی په وینا د بلوچستان د ټولو مدني او سیاسي فعالانو پر وړاندې د دولتي فشارونو د لړۍ یوه برخه ده.

کمېټې څرګنده کړې، چې د دې غورځنګ مشران له نیونو، چاپو او روانو فشارونو سره مخ دي، چې موخه یې د هغو غږونو غلي کول دي، چې د دوی په وینا، په بلوچستان کې د بشري حقونو سرغړونې او جبري بې‌درکۍ نړیوالو ته رسوي.

په اعلامیه کې راغلي، چې سمي دین بلوچ له تېرو ۱۷ کلونو راهیسې د خپل پلار د موندلو لپاره مبارزه کوي او د جبري بې‌درکیو د قربانیانو د کورنیو لپاره د مقاومت او هیلې په نښه بدله شوې ده.

بلوچ یووالي کمېټې ټینګار کړی، چې دا ډول اقدامات د وېرې د خپرولو لپاره ترسره کېږي، خو په وینا یې دا ډول فشارونه د خلکو د غږ د چوپولو پر ځای د ستونزې ریښې لا روښانه کوي.

کمېټې په پای کې په ډاګه کړې، چې دا وضعیت د مدني ازادیو، د شخصي ژوند د خوندیتوب او د بشري حقونو په اړه جدي پوښتنې راپورته کوي او اړوندې ادارې باید دې پوښتنو ته ځواب ووايي.

د پاکستان اړوندو ادارو او په ځانګړې توګه د بلوچستان ځايي چارواکو لا تر اوسه په دې تړاو څه سپیناوی نه‌دی کړی.

د هند د بهرنيو چارو وزارت وياند رندهير جېسوال د دوشنبې په ورځ (د چنګاښ ۸مه) په خپله اېکس‌پاڼه ویلي: «د پاکستان دا ښکاره تېری د افغانستان پر ملي حاکمیت برید او د سیمې سولې او ثبات ته مستقیم ګواښ دی».

هغه زیاته کړې: «دا د پاکستان د بې‌باکه چلند دوامداره بېلګه او د خپلو پولو هاخوا د تاوتریخوالي د ناهیلوونکو اقداماتو له لارې د کورنیو ناکامیو د بهرني کولو بې‌ګټې هڅه منعکسوي».

هند د پاکستان د هوايي بريدونو له امله زیانمنو کورنيو سره ته تسليت ویلی او زياته کړې یې ده: « هند د افغانستان له ملي حاکمیت او ځمکنۍ بشپړتیا څخه خپل پرېکنده ملاتړ یو ځل بیا تکراروي».

د طالبانو مرستيال وياند حمدالله فطرت ویلي: «په پکتیا، پکتیکا او کونړ ولایتونو کې د پاکستان متجاوز پوځي رژیم د تېرې شپې په بمباریو کې تر دې مهاله ټول ۳۶ تنه عام ولسي وګړي چې ماشومان او ښځې هم په‌کې دي شهیدان او ١٦٣ تنه ټپیان شوي دي».

پاکستان تېره شپه د ډېورنډ کرښې په اوږدو او په يادو سيمو کې د پاکستاني طالبانو تحريک او جماعت الاحرار پر ضد ځمکني او هوايي بريدونو کړي او ادعا یې کړې، چې په دې بریدونو کې یې ۲۹ وسله وال وژلي دي.

طالبانو ياد بريد «جنایت او یرغل» بللی او ويلي یې دي: «موږ دغه بزدلانه عمل او تجاوز غندو او یو جنایت او وحشت یې بولو».

پخواني ولسمشر غني په یوه لیکلي پیغام کې، چې د پکتیکا، پکتیا او کونړ پر سیمو د پاکستان له هوايي بریدونو وروسته خپور شوی ویلي، چې په دغو بریدونو کې بې‌ګناه افغانانو ته درنه مرګ‌ژوبله اوښتې ده. هغه د قربانیانو له کورنیو سره خواخوږي ښودلې او د ټپیانو لپاره یې د عاجلې روغتیا او د وژل شویو لپاره یې د مغفرت دعا کړې ده.

پخواني ولسمشر ټینګار کړی، چې پر افغانستان د پاکستان بریدونو ته باید یوازې د امنیتي پېښو په توګه ونه کتل شي. د هغه په وینا، ملتونه هغه وخت له بحرانونو بریالي وځي چې له واقعیتونو سره په زړورتیا مخامخ شي او د تېرو تجربو له تکرار څخه ډډه وکړي.

محمد اشرف غني د افغانستان پر اوسني وضعیت نیوکه کړې او د پوښتنې په توګه یې مطرح کړې، هغه امنیت چې ژمنه یې کېده، اوس چېرته دی؟ هغه ویلي: «خلک حق لري وپوښتي چې هغه امنیت چې پرې ویاړ کېده، اوس چېرته دی؟ ولې هېواد له یوه بحرانه بل بحران ته لوېږي، ولې د افغانستان د ملي حاکمیت پرله‌پسې نقض ته نړۍ بې‌پروا ښکاري او ولې د دې وضعیت اصلي عوامل له ولس سره نه شریکېږي؟»

هغه ویلي، چې افغانستان یوازې پنځه کاله وړاندې د سیمې او نړۍ د تعاملاتو مرکز کې وو، خو اوس داسې انزوا ته ټېل وهل شوی چې نه یې غږ اورېدل کېږي او نه یې شکایت ته څوک غوږ نیسي. د هغه په باور، دا انزوا د افغانانو برخلیک نه، بلکې د هغو سیاستونو او انتخابونو پایله ده، چې په تېرو پنځو کلونو کې ترسره شوي دي.

اشرف غني زیاته کړې، چې تل یې د «باعزته او پایدارې سولې» ملاتړ کړی وو، ځکه په خبره یې، همدا سوله کولای شوه افغانستان له اوسني بې‌ثباتۍ، انزوا او له بهرنیو لاسوهنو څخه وژغوري. هغه ویلي، نن باید دا پوښتنه وشي، چې د دغه فرصت د له لاسه تلو مسوولیت د چا پر غاړه دی، ځکه د دې پرېکړې بیه اوس افغان ولس پرې کوي.

پخواني ولسمشر د واکمنانو او ولس ترمنځ واټن د هېواد د کمزوري کېدو یو مهم لامل بللی او ویلي دي: «وطن‌دوستي یوازې شعار نه دی؛ وطن‌دوستي دا ده، چې انسان د ملت لپاره قرباني ورکړي، نه دا چې ملت د یوې محدودې کړۍ د بقا لپاره قرباني شي».

نوموړي ویلي، چې افغانان نور جګړه نه غواړي، بلکې ژوند، رڼا، هیله، د ستونزو حل او د خپل راتلونکي د ټاکلو حق غواړي.

اشرف غني د افغانستان د روان بحران د حل لپاره وړاندیز کړی، چې هېواد باید خپله نړیواله بې‌طرفي په رسمي، روښانه او عملي ډول اعلان کړي او بهرنی سیاست یې د ملي ګټو پر بنسټ تنظیم کړي. د هغه په وینا، تر هغو چې افغانستان په انزوا کې ساتل کېږي، د افغانانو غږ به نه سیمه او نه هم نړۍ واوري.

هغه همداراز د یوه پراخ ملي بحث او اجماع غوښتنه کړې او ویلي یې دي، چې ټول افغانان، له سیاسي، قومي، ژبنیو او فکري اختلافونو پرته، باید د هېواد د ژغورنې او راتلونکي د ټاکلو لپاره ګډ کار وکړي.

غني په پای کې اعلان کړی، چې له هر ډول امتیاز غوښتنې پرته چمتو دی، چې د یوې پراخې ملي اجماع په رامنځته کولو او له نړۍ سره د افغانستان د اړیکو په بیا ټینګولو کې خپله ونډه ادا کړي.

هغه خبرداری ورکړی: «وخت نه درېږي او هر ځنډ نه جبرانېدونکي عواقب لري او مسوولیت یې د هغو کسانو پر غاړه دی چې د ملت د ارادې پر وړاندې په سرټمبګۍ درېږي».

د ډلې د ادعا له مخې، د باجوړ او مومندو ترمنځ په غرنۍ سیمه «کوه مور» کې د پاکستاني ځواکونو د چاپې پر مهال د باجوړ اوسېدونکی قوماندان خان فروش، چې په زابل مشهور و، له درېو نورو ملګرو سره وژل شوی دی.

پاکستاني طالبانو ویلي، چې یاده سیمه له ډیورنډ کرښې لسګونه کیلومتره لرې د مهمند او باجوړ ترمنځ پرته غرنۍ سیمه ده او د پاکستان د پوځ هغه ادعا ردوي چې ګواکې یاد کسان په کونړ کې د تېرې شپې په هوايي بمبارۍ کې وژل شوي دي.

خان فروش، چې په زابل مشهور و، د باجوړ ولسوالۍ د خار تحصیل اوسېدونکی او د جماعت الاحرار ډلې سیمه‌ییز قوماندان و. د راپورونو له مخې، د نوموړي پر سر دوه میلیونه پاکستانۍ روپۍ جایزه ټاکل شوې وه.

په ورته وخت کې، پاکستاني طالبانو ویلي، چې پاکستاني جنګي الوتکو یو ځل بیا د افغانستان په خاوره بمباري کړې، چې له امله یې ملکي وګړو، په ځانګړي ډول ښځو او ماشومانو، ته مرګ ژوبله اوښتې ده.

یو شمېر رسنیو له دې وړاندې د پاکستاني سرچینو له قوله ویلي وو، چې د پاکستان ځواکونو د هوايي بریدونو ترڅنګ په افغانستان کې ځمکني عملیات هم کړي، خو افغان طالبانو او نه هم د سیمې خلکو دا خبر تایید کړی دی.