افغانستان انټرنشنل – پښتو ته یو شمېر سرچینو ویلي چې د بلوچستان د پښین ولسوالۍ په سرانان سیمه کې دوه ډرون بریدونه ترسره شوي دي. بل لور ته طالبانو ته نږدې رسنۍ «حریت» وایي چې یاد بریدونه د داعـ . ـش او د طالبانو د مخالفو وسلهوالو پر مرکزونو ترسره شوي دي.
ځايي اوسېدونکو افغانستان انټرنشنل – پښتو ته زیاته کړې چې تر بریدونه وروسته په سرانان سیمه کې د ډزو غږونه هم اورېدل شوي دي. د مالوماتو له مخې، دغه برید د نجونو د یو ښوونځي پر پخوانۍ ودانۍ شوی دی او د وطن دوست، عنایت الله او برات په نومونو درې کسان هم په کې ټپیان دي.
د ملګرو ملتونو عمومي منشي انتونیو ګوټرېش د پاکستان او طالبانو ترمنځ د وروستیو نښتو په اړه ژوره اندېښنه څرګنده کړې او له دواړو لورو یې غوښتي چې ژر تر ژره تاوتریخوالی ودروي او د ملکي وګړو خوندیتوب ته لومړیتوب ورکړي.
د ملګرو ملتونو د عمومي منشي ویاند سټیفان دوجاریک د دوشنبې په ورځ (د چنګاښ ۸مه) په یوه خبري غونډه کې ویلي، چې ګوټرېش له افغانستان او پاکستان څخه غوښتنه کړې، څو خپل اختلافات له ډیپلوماټیکو لارو حل کړي. هغه ټینګار کړی، چې ټولې خواوې باید د نړیوال بشري قانون اصولو ته ژمن پاتې شي او ملکي وګړي او ملکي تاسیسات باید په هر حالت کې خوندي وساتل شي.
دوجاریک د ملګرو ملتونو د افغانستان د مرستندوی ماموریت (یوناما) د راپور په حواله ویلي، چې د پاکستان هوایي بریدونه په پکتیا، پکتیکا او کونړ کې د ګڼو ملکي وګړو د مرګ ژوبلې لامل شوي دي.
نوموړي زیاته کړې، چې دغه بریدونه د سیمو د اوسېدونکو د بېځایه کېدو سبب هم شوي او د ملګرو ملتونو مرستندویه ادارې د هغوی د اړتیاوو د ارزونې او د عاجلو مرستو د برابرولو لپاره چمتووالی نیسي.
پاکستان د دوشنبې په ورځ ویلي، چې د خپلې خاورې دننه د «ترهګریزو بریدونو» په غبرګون کې یې په افغانستان کې د وسلهوالو ډلو پټنځایونه په نښه کړي، خو طالبانو بیا ویلي، چې په دغو بریدونو کې لسګونه ملکي وګړو ته مرګژوبله اوښتې ده.
د پاکستان او طالبانو ترمنځ اړیکې په دې وروستیو کلونو کې د وسلهوالو ډلو د فعالیتونو او د ډیورند کرښې په اوږدو کې د نښتو له امله ترینګلې شوې دي. اسلاماباد طالبان تورنوي چې وسلهوالو ډلو ته له خپلې خاورې د فعالیت اجازه ورکوي، خو طالبان دغه تورونه ردوي.
هند پر افغانستان د پاکستان بریدونه په کلکه غندلي او څرګنده کړې یې ده، چې په دې بریدونو کې د ښځو او ماشومانو په ګډون یو شمېر ملکي وګړو ته مرګژوبله اوښتې ده.
د هند د بهرنيو چارو وزارت وياند رندهير جېسوال د دوشنبې په ورځ (د چنګاښ ۸مه) په خپله اېکسپاڼه ویلي: «د پاکستان دا ښکاره تېری د افغانستان پر ملي حاکمیت برید او د سیمې سولې او ثبات ته مستقیم ګواښ دی».
هغه زیاته کړې: «دا د پاکستان د بېباکه چلند دوامداره بېلګه او د خپلو پولو هاخوا د تاوتریخوالي د ناهیلوونکو اقداماتو له لارې د کورنیو ناکامیو د بهرني کولو بېګټې هڅه منعکسوي».
هند د پاکستان د هوايي بريدونو له امله زیانمنو کورنيو سره ته تسليت ویلی او زياته کړې یې ده: « هند د افغانستان له ملي حاکمیت او ځمکنۍ بشپړتیا څخه خپل پرېکنده ملاتړ یو ځل بیا تکراروي».
د طالبانو مرستيال وياند حمدالله فطرت ویلي: «په پکتیا، پکتیکا او کونړ ولایتونو کې د پاکستان متجاوز پوځي رژیم د تېرې شپې په بمباریو کې تر دې مهاله ټول ۳۶ تنه عام ولسي وګړي چې ماشومان او ښځې هم پهکې دي شهیدان او ١٦٣ تنه ټپیان شوي دي».
پاکستان تېره شپه د ډېورنډ کرښې په اوږدو او په يادو سيمو کې د پاکستاني طالبانو تحريک او جماعت الاحرار پر ضد ځمکني او هوايي بريدونو کړي او ادعا یې کړې، چې په دې بریدونو کې یې ۲۹ وسله وال وژلي دي.
طالبانو ياد بريد «جنایت او یرغل» بللی او ويلي یې دي: «موږ دغه بزدلانه عمل او تجاوز غندو او یو جنایت او وحشت یې بولو».
د افغانستان پخواني ولسمشر محمد اشرف غني د پاکستان د وروستیو هوايي بریدونو په غبرګون کې ویلي، چې د افغانستان پر ختیځو ولایتونو د پاکستان پرلهپسې بریدونه یوازې امنیتي پېښې نه، بلکې د هېواد د اوسني وضعیت، ملي دریځ او راتلونکي په اړه د ژور فکر او ملي ارزونې غوښتنه کوي.
پخواني ولسمشر غني په یوه لیکلي پیغام کې، چې د پکتیکا، پکتیا او کونړ پر سیمو د پاکستان له هوايي بریدونو وروسته خپور شوی ویلي، چې په دغو بریدونو کې بېګناه افغانانو ته درنه مرګژوبله اوښتې ده. هغه د قربانیانو له کورنیو سره خواخوږي ښودلې او د ټپیانو لپاره یې د عاجلې روغتیا او د وژل شویو لپاره یې د مغفرت دعا کړې ده.
پخواني ولسمشر ټینګار کړی، چې پر افغانستان د پاکستان بریدونو ته باید یوازې د امنیتي پېښو په توګه ونه کتل شي. د هغه په وینا، ملتونه هغه وخت له بحرانونو بریالي وځي چې له واقعیتونو سره په زړورتیا مخامخ شي او د تېرو تجربو له تکرار څخه ډډه وکړي.
محمد اشرف غني د افغانستان پر اوسني وضعیت نیوکه کړې او د پوښتنې په توګه یې مطرح کړې، هغه امنیت چې ژمنه یې کېده، اوس چېرته دی؟ هغه ویلي: «خلک حق لري وپوښتي چې هغه امنیت چې پرې ویاړ کېده، اوس چېرته دی؟ ولې هېواد له یوه بحرانه بل بحران ته لوېږي، ولې د افغانستان د ملي حاکمیت پرلهپسې نقض ته نړۍ بېپروا ښکاري او ولې د دې وضعیت اصلي عوامل له ولس سره نه شریکېږي؟»
هغه ویلي، چې افغانستان یوازې پنځه کاله وړاندې د سیمې او نړۍ د تعاملاتو مرکز کې وو، خو اوس داسې انزوا ته ټېل وهل شوی چې نه یې غږ اورېدل کېږي او نه یې شکایت ته څوک غوږ نیسي. د هغه په باور، دا انزوا د افغانانو برخلیک نه، بلکې د هغو سیاستونو او انتخابونو پایله ده، چې په تېرو پنځو کلونو کې ترسره شوي دي.
اشرف غني زیاته کړې، چې تل یې د «باعزته او پایدارې سولې» ملاتړ کړی وو، ځکه په خبره یې، همدا سوله کولای شوه افغانستان له اوسني بېثباتۍ، انزوا او له بهرنیو لاسوهنو څخه وژغوري. هغه ویلي، نن باید دا پوښتنه وشي، چې د دغه فرصت د له لاسه تلو مسوولیت د چا پر غاړه دی، ځکه د دې پرېکړې بیه اوس افغان ولس پرې کوي.
پخواني ولسمشر د واکمنانو او ولس ترمنځ واټن د هېواد د کمزوري کېدو یو مهم لامل بللی او ویلي دي: «وطندوستي یوازې شعار نه دی؛ وطندوستي دا ده، چې انسان د ملت لپاره قرباني ورکړي، نه دا چې ملت د یوې محدودې کړۍ د بقا لپاره قرباني شي».
نوموړي ویلي، چې افغانان نور جګړه نه غواړي، بلکې ژوند، رڼا، هیله، د ستونزو حل او د خپل راتلونکي د ټاکلو حق غواړي.
اشرف غني د افغانستان د روان بحران د حل لپاره وړاندیز کړی، چې هېواد باید خپله نړیواله بېطرفي په رسمي، روښانه او عملي ډول اعلان کړي او بهرنی سیاست یې د ملي ګټو پر بنسټ تنظیم کړي. د هغه په وینا، تر هغو چې افغانستان په انزوا کې ساتل کېږي، د افغانانو غږ به نه سیمه او نه هم نړۍ واوري.
هغه همداراز د یوه پراخ ملي بحث او اجماع غوښتنه کړې او ویلي یې دي، چې ټول افغانان، له سیاسي، قومي، ژبنیو او فکري اختلافونو پرته، باید د هېواد د ژغورنې او راتلونکي د ټاکلو لپاره ګډ کار وکړي.
غني په پای کې اعلان کړی، چې له هر ډول امتیاز غوښتنې پرته چمتو دی، چې د یوې پراخې ملي اجماع په رامنځته کولو او له نړۍ سره د افغانستان د اړیکو په بیا ټینګولو کې خپله ونډه ادا کړي.
هغه خبرداری ورکړی: «وخت نه درېږي او هر ځنډ نه جبرانېدونکي عواقب لري او مسوولیت یې د هغو کسانو پر غاړه دی چې د ملت د ارادې پر وړاندې په سرټمبګۍ درېږي».
د ۲۰۲۲کال له اپرېل میاشتې راهیسې پاکستان د طالبانو تر واک لاندې پر افغانستان ۱۰ تر ټولو لوی بریدونه کړي دي. په دغه بریدونو کې د ۲۰۲۶کال د مارچ په میاشت کې پر کابل د روږدو کسانو د درملنې پر روغتون او پر درېیو ولایتونو د جون میاشتې وروستي بریدونه تر ټولو لوی ګڼل کېږي.
د ۲۰۲۶کال په مارچ میاشت کې پر کابل د روږدو کسانو د درملنې پر روغتون او د همدې کال د جون میاشتې پر ۲۸مه پر کونړ، پکتیا او پکتیکا ولایتونو د پاکستان دوه تر ټولو لوی هوايي بریدونه ګڼل کېږي، چې د مړو او ټپیانو شمېر پهکې په بېسارې ډول لوړ دی.
د یوناما او نړۍوالو راپورنو له مخې؛ یوازې د ۲۰۲۶کال د مئ تر میاشتې پورې ملکي تلفات تر زرو کسانو اوړي. د یوناما په وینا؛ په دغه تلفاتو کې ۷۲ ښځې، ۴۸ نجونې، ۹۵ هلکان او ۵۵۴ نارینه شامل دي چې وژل شوي او یا هم ټپیان شوي دي.
خو د لومړنیو معلوماتو له مخې؛ د یکشنبې په شپه ناوخته پر کونړ، پکتیا او پکتیکا ولایتونو د پاکستان په هوایي برید کې تر ۴۰ زیات کسان وژل شوي او تر ۲۵۰ ډېر ټپيان دي. ځايي سرچینې او طالبان وايي، چې د مړو او ټپیانو شمېر لاهم د زیاتوالي په حال کې دی.
د افغانستان انټرنشنل د وروستیو معلوماتو له مخې؛ پاکستان د ۲۰۲۲کال (د اپرېل په ۱۰مه) پر خوست او کونړ ولایتونو بریدونه وکړل. د ۲۰۲۴کال د مارچ په میاشت کې پر خوست او پکتیکا ولایتونو هم بریدونه وشول. د همدې کال د ډسمبر په میاشت کې د پکتیکا برمل ولسوالي هم د پاکستان د هوایي بریدونو او توغندیزو بریدونو له لارې په نښه شوه.
د ارزونو له مخې؛ پاکستان د ۲۰۲۵کال (د اکتوبر په ۹مه ) د خیبر توپان عملیاتو په نوم پر کابل، خوست، ننګرهار او پکتیکا هم بریدونه وکړل. د دواړه خواوو ترمنځ د نښتو پرمهال پاکستان د ۲۰۲۶کال د فبرورۍ په میاشت کې پر ننګرهار، پکتیکا او خوست هم بریدونه کړي. په همدې میاشت کې کابل، کندهار، پکتیا او ختیځ ولایتونه یو وار بیا د پاکستان تر بریدونو لاندې راغلل.
د دواړه خواوو ترمنځ د نښتو پرمهال پاکستان د ۲۰۲۶کال د فبرورۍ په میاشت کې پر ننګرهار، پکتیکا او خوست هم بریدونه کړي. په همدې میاشت کې کابل، کندهار، پکتیا او ختیځ ولایتونو بیا د پاکستان تر بریدونو لاندې راغلل.
پاکستان د ۲۰۲۶ کال د جون ۱۰مه د افغانستان پر کونړ، خوست او پکتیا ولایتونو هوايي بریدونه وکړل او وروستی برېد یې تېره شپه بیا هم پر کونړ، پکتیا او پکتیکا ولایتونو ترسره کړ.
تر بریدونو وروسته د افغانستان ځایي اوسېدونکو، طالبانو او د بشري حقونو نړۍوالو سازمانونو ویلي، د پاکستان په بریدونو کې ملکي وګړي، د هغوی کورنۍ او شخصي تاسیسات په نښه شوي.
د پاکستان دغه ټول ۱۰ لوی بریدونه پر کابل، خوست، کونړ، پکتیکا، پکتیا، کندهار، ننګرهار او یوشمېر نورو ولایتونو شوي دي. پاکستان د دغه بریدونو په ترسره کولو ادعا کړې، چې په افغانستان کې یې بلوڅ بېلتون پاله ډله، د پاکستاني طالبانو تحریک جنګیالي او د هغوی پټن ځایونه په نښه کړي. واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته که څه هم د دغه بریدونو ټولټال مرګ ژوبلې کره شمېره نهدی روښانه؛ خو دغه شمېر سلګونو ته رسېږي.
له ۲۰۲۱کال وروسته واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته د پاکستان او یادې ډلې ترمنځ پر ډیورنډ کرښه اړیکې له نویو امنیتي کړکېچونو سره مخ شوې. اسلاماباد ادعا کوي، چې د پاکستان ضد وسلهواله ډله تحریک طالبان پاکستان د افغانستان له خاورې فعالیت کوي او د پاکستان دننه بریدونه تنظیموي.
پاکستاني چارواکو په وار، وار له طالبانو غوښتنه کړې، چې د ټيټيپي پټنځایونه لهمنځه یوسي؛ خو د طالبانو حکومت دغه ادعاوې ردوي او وایي، چې د افغانستان خاوره د بل هېواد پر وړاندې نه کارول کېږي.
د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد پر افغانستان د پاکستان له بریدونو شاوخوا ۵ ساعته وروسته غبرګون وښود. نوموړي د افغانستان پر درېیو ولایتونو د پاکستان بمبارۍ «جنایت، یرغل او وحشت» بللی دی. هغه زیاته کړې، په دې بریدونو کې د ښځو او ماشومانو په ګډون لسګونه کسانو ته مرګژوبله اوښتې ده.
ذبیحالله مجاهد د دوشنبې په سهار وختي (د چنګاښ ۸مه) په خپله اېکسپاڼه د افغانستان پر پکتیا، پکتیکا او کونړ ولایتونو د پاکستان د تېرې شپې هوايي بریدونه غندلي او هغه یې «جنایت» او «وحشت» بللی دی.
هغه د پاکستان پوځ «متجاوز» بللی او په وینا یې، په دې بمباریو کې د ښځو او ماشومانو په ګډون لسګونه کسانو ته مرګژوبله اوښتې ده، خو د کره شمېر په تړاو یې څه نهدي ویلي.
مجاهد زیاته کړې: «تیره شپه یو ځل بیا پاکستاني متجاوز پوځ د افغانستان د پکتیکا ګیان، د پکتیا څمکنیو او د کونړ په منورې ولسوالیو کې په ملکي خلکو بمبارونه وکړل چې لسګونه تنه ملکيان ښځې او ماشومان یې شهیدان او ټپیان کړي دي».
د پاکستان د اطلاعاتو وزیر عطاالله تارړ د یکشنبې په نیمه شپه (د چنګاښ ۸مه) پر افغانستان له بریدونو وروسته وویل، دغه بریدونه یې په خیبرپښتونخوا، بلوچستان او کراچۍ کې د شویو بریدونو په غبرګون کې کړي دي. هغه ادعا کړې، چې په دې بریدونو کې د وسلهوالو پټنځایونه په نښه او ۲۹ وسله وال وژل شوي دي.