خبریاله
د احمد جلال جرم، د هغه په وینا، نه غلا وه او نه تاوتریخوالی. هغه په دې نیول شوی و، چې درې کاله وړاندې یې د کندهار ښاروالۍ د فیسبوک پرپاڼه تر یوه پوسټ لاندې ولیکل، « سړکونه مه جوړوئ، د ښوونځیو دروازې د خویندو او لوڼو پر مخ پرانیزئ». په همدې تبصره «درې کاله» په زندان کې و.
احمد جلال، چې تازه د کندهار له مرکزي زندان نه خوشې شوی، افغانستان انټرنشنل ته په مرکه کې وویل، « هر ځل چې د زندان د کوټې دروازه خلاصېده، یو بل بندي دننه راوستل کېده. پوهیږئ جرم به یې څه و؟ لایک او تبصره».
نوموړی هغه ورځ لا هم په یاد لري، چې د کندهار د ښاروالۍ د یوې پروژې تر خبر لاندې یې یوازې څو کلمې ولیکلې، خو همدا څو کلمې وروسته د هغه د ژوند تر ټولو ترخه تجربه وګرځېده.
نوموړی وایي، له تبصرې یوه ورځ وروسته د طالبانو د استخباراتو کسان د ده کور ته ورغلل او ویې نیوه. د احمد جلال په وینا، له نیول کېدو وروسته یې یوه میاشت په کوټهقلفي او سختو شرایطو کې تېره کړه، تر هغه چې نظامي محکمې ته وړاندې شو. هغه ادعا کوي چې هلته د «اسلامي نظام پر ضد د بغاوت» په تور پرې د ۸۰ دُرو وهلو او درې کلن بند پرېکړه وشوه.
احمد جلال افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د کندهار په مرکزي زندان کې د ده په ګډون سلګونه کسان د هغه څه له امله بندیان دي چې طالبان یې «سیاسي جرم» بولي.
نوموړي په داسې حال کې، چې د طالبانو چلند خورا ربړوونکی باله، زیاته کړه: « د طالبانو په قضایي سیستم کې د اقتصادي ستونزو، بېکارۍ، بېوزلۍ، د نجونو د زدهکړو، د تعلیمي وضعیت، د طالب چارواکو د فساد او یا هم د دیني شخصیتونو د څرګندونو پر ضد انتقاد کول سیاسي جرم ګڼل کېږي».
یوازې له ده سره په زندان خونه کې شاوخوا ۳۳ کسان پر ټولنیزو رسنیو د پوسټونو او تبصرو له امله بندیان وو او په ټول زندان کې د ورته بندیانو شمېر له سلو کسانو زیات و، چې هره ورځ نور کسان پرې ور زیاتېدل.
احمد جلال د «رحیم اکا» په نوم د یوه شاوخوا اویا کلن بندي یادونه هم کوي او وایي، د هغه زوی چې د بلوچستان ایالت په کوټه کې د موټرو د پرزو کاروبار کوي، د طالبانو د چلند یوه ویډیو پر ټولنیزو رسنیو خپره کړې وه. د نوموړي په وینا، طالبانو، چې د هغه زوی ونه موند، پلار یې زندان ته واچاوه.
هغه دغه راز د «شیرین اغا» په نوم د یوه ۲۲ کلن ځوان کیسه بیانوي او ادعا کوي چې نوموړی د ټیکټاک په یوه پوسټ کې د طالبانو د ویاند ذبیحالله مجاهد د کاریکاتور د خپرولو له امله په پنځه کاله بند محکوم شوی دی.
طالبانو له دې وړاندې په هلمند، پکتیکا، ننګرهار، کونړ او د افغانستان په نورو ولایتونو کې هم پر ټولنیزو شبکو د پوسټونو، د طالبانو پر حکومتولۍ د نیوکو او د نجونو د زده کړو د ملاتړ له امله ګڼ کسان نیولي او زنداني کړي دي.
د احمد جلال په وینا، بندیان د بند د سزا ترڅنګ د وهلو، شکنجې او ناوړه چلند قرباني کېږي. هغه ادعا کوي چې ځینې بندیان، په ځانګړي ډول هغه کسان چې د طالبانو پر ضد پرې د وسلهوال فعالیت تور وي، ځانګړو خونو ته بیول کېږي، لاسونه او پښې یې تړل کېږي او وهل کېږي.
نوموړی ادعا کوي، چې « ځینې کسان د همدې شکنجو له امله مري، خو کورنیو ته یې ویل کېږي چې ځانوژنه یې کړې ده».
د افغانستان د زندانونو وضعیت له ۲۰۲۱ کال وروسته د بشري حقونو د څارونکو ادارو د اندېښنو سرټکی جوړوي.
نړیوالو بنسټونو په خپلو رپوټونو کې د بندیانو د شکنجې او له هغوی سره د ناوړه چلند په اړه ګڼې اندېښنې مطرح کړې، خو طالبان دا تورونه ردوي او وایي چې د زندانیانو حقوق خوندي دي.
جلال د طالبانو قضایي سیستم تر نیوکو لاندې راولي او ادعا کوي چې د دې ډلې قاضیان لازم حقوقي او قضایي تخصص نه لري، د جرمونو د ارزونې پر ځای په کمزورو شواهدو لکه د فیسبوک پوسټ، تبصرې یا لایک پرېکړې کوي او د نظامي محکمو پرېکړې د استیناف یا بیاکتنې حق نه لري. د هغه په وینا، د بډو او درغلیو له امله هم ګڼې دوسیې یا ځنډول کېږي او یا پرې د پیسو په بدل کې پرېکړې کېږي.
د طالبانو دغه پخوانی زنداني وايي، چې د کندهار زندان هره ورځ د هغو کسانو په ورتګ ډکېږي چې د فیسبوک د پوسټ، د طالب چارواکو پر ضد د شکایت یا د ږیرې د خرېیلو په تور نیول شوي وي. هغه ادعا کوي، «سره له دې چې د طالبانو له واکمنېدو وروسته زندانونه تش شوي وو، خو اوس بېرته ډک شوي دي».
زندانیان د زندان د ژوند شرایط هم غیر انساني بولي. د اوړي په موسم کې د هوا سړولو امکانات نشته، خواړه غیر صحي او محدود دي او زندانیانو ته یوازې په سطلونو کې لوبیا راوړل کېږي چې یوه یوه څمڅه ورباندې وېشل کېږي. هغه بندیان چې له مالي اړخه ښه دي، خپل خواړه په خپلو لګښتونو برابروي، خو نور زندانیان یې له همدې سطلونو خوري.
یو بل زنداني، چې د کندهار په مرکزي زندان کې یې څو کاله تېر کړي او له نومښودنې ډډه کوي، وايي « زندانیان د څښاک پاکو اوبو ته لاسرسی نه لري. د تشنابونو، د ځان مینځلو او روغتیايي خدمتونو وضعیت هم ډېر خراب دی او حتا ناروغانو ته ساده درمل لکه پاراسټامول هم نه ورکول کېږي. سیاسي بندیان له خپلو خپلوانو سره د ازاد ملاقات حق هم نه لري او هر څوک چې د لیدنې لپاره ورشي، پلټنې ترې کیږي».
جلال وايي، چې د زندان پر مهال یې اووه کسیزه کورنۍ له سختو اقتصادي او ټولنیزو ستونزو سره مخ وه، ځکه دی د کور یوازینی نفقه برابروونکی و او کورنۍ یې اړه وه چې هم د زندان دننه د هغه اړتیاوې برابرې کړي او هم د کور لګښتونه پوره کړي.
د هغه په ګډون ګڼ نور سیاسي بندیان د زندان د ناوړه شرایطو، د عادلانه محاکمو د نشتوالي، د دوسیو د بیا نه ارزونې او اوږدمهاله بند له امله په زندان کې له کلونو راهیسې بې برخلیکه پراته دي.
د احمد جلال روایت د کندهار د زندان له دېوالونو بهر هم د یوه پراخ قضايي وضعیت تصویر وړاندې کوي. په کندهار کې د طالبانو اړوند سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې ددغه ولایت په محکمو کې شاوخوا ۹۰ زره دوسیې بې برخلیکه او د قاضیانو پرېکړو ته په تمه پاتې دي. د سرچینو په وینا، د دغو دوسیو د ځنډېدو موده له شپږو میاشتو څخه تر دوو کلونو رسیږي.
په دغو دوسیو کې یوه لویه برخه د ځمکو، سرایونو، بڼونو او نورو جایدادونو پر سر د دعواوو دي. دغه راز ځینې پکې جنايي، مالي، سوداګریزې، د طلاق، اداري فساد، سیاسي او امنیتي قضیې دي.
سرچینو د قاضیانو له خوا د دومره ډېر شمېر دوسیو د نه څېړلو لامل په محکمو کې فساد بللی دی.
د طالبانو اړوند یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته وویل:« خلک د پورد یوې عادي د قضیې په اړه درې میاشتې یا پنځه میاشتې محکمې ته ځي او راځي. خلکو ته یوه او بله پلمه کېږي».
احمد جلال اوس د زندان له دېوالونو بهر دی، خو د هغه ذهن لا هم د دې پوښتنې په ځوابولو بوخت دی، چې « د یوې تبصرې بیه څو کاله بند کېدای شي؟». د دې کیسې تر ټولو دروند اړخ ښايي همدا وي چې د طالبانو تر واک لاندې د ښځو د حقونو او بیان ازادۍ دفاع د انسان د ازاد ژوند پر کلونو هم اغېز کولی شي.
