د ننګرهار سیمهییز طالب چارواکي وایي، له نږدې یو کال ځنډ وروسته د ملګرو ملتونو د خوړو نړیوال پروګرام ( ډبلیو ایف پي) د خوراکي مرستو بار وړونکو ۵۶ لاریو ته اجازه ورکړل شوې چې د تورخم له لارې افغانستان ته ننوځي.
د طالبانو د ننګرهار د اطلاعاتو او کلتور ریاست د اطلاعاتو آمر مولوي صدیقالله قریشي د چهارشنبې په ورځ ویلي، له نږدې یوه کال ځنډ وروسته دا لومړی ځل دی چې لویو باروړونکو لاریو ته د تورخم له دروازې د تېرېدو اجازه ورکول کېږي.
د هغه په وینا، تر اوسه د دغه کاروان ۱۹لارۍ د تورخم له لارې افغانستان ته داخلې شوې دي او تمه ده چې پاتې لارۍ هم په نږدې ورځو کې هېواد ته داخلې شي.
قریشي زیاته کړې چې دغه لارۍ د ملګرو ملتونو د خوړو نړیوال پروګرام د بشري مرستو خوراکي توکي لېږدوي.
هغه ویلي، د تورخم دروازه اوس مهال یوازې له پاکستان څخه د افغان کډوالو د بېرته راستنېدو لپاره پرانیستې ده، خو سوداګریز او ترانزیټي تګ راتګ لا هم د پخوا په څېر تړلی پاتې دی.
تر دې وړاندې یو شمېر پاکستاني رسنیو هم راپور ورکړی و چې د خوړو نړیوال پروګرام د خوراکي مرستو بار وړونکو ۲۱ لاریو ته اجازه ورکړل شوې چې د تورخم له لارې افغانستان ته ننوځي.
د روسيې د بهرنيو چارو وزارت وياندې، ماريا زاخارووا، د چهارشنبې په ورځ وويل چې په افغانستان کې بشري وضعيت لا هم ډېر خراب دی او د نويو زېږېدلو ماشومانو د مړينې لوړه کچه او د ماشومانو د ګوزڼ ناروغۍ خپرېدل د مسکو له مهمو اندېښنو څخه دي.
هغې د روغتيا نړيوال سازمان د شمېرو په حواله وويل چې د ۲۰۲۵ او ۲۰۲۶ کلونو په ترڅ کې د افغانستان او پاکستان په سرحدي سيمو کې د ماشومانو د ګوزڼ ۲۱ پېښې ثبت شوې دي. د هغې په وينا، په دغو سيمو کې د لسو کلونو څخه کم عمره ډېری ماشومان له واکسين څخه بېبرخې پاتې شوي دي.
د روسيې د بهرنيو چارو وزارت وياندې زياته کړه چې په افغانستان کې د نويو زېږېدلو ماشومانو د مړينې کچه لا هم لوړه ده او په هرو زرو زېږونونو کې ۳۳.۱ مړينې ثبتېږي. هغې وويل، دا شمېر د نړۍ د منځنۍ کچې نږدې دوه برابره دی.
زاخارووا لوېديځ هېوادونه د افغانستان د بشري وضعيت د خرابېدو مسؤل وبلل او ويې ويل، له افغانستان سره د نړيوالو مرستو سياسي کول د دې کړکېچ له اصلي لاملونو څخه دي.
هغې وويل، د لوېديځو هېوادونو بنديزونو په افغانستان کې د بشري مرستو د پروګرامونو بودجه کمه کړې او د افغانستان د شتمنيو کنګل پاتې کېدل هم د دې لامل شوي چې حکومت له خپلو مالي سرچينو څخه د روان بحران د مهارولو لپاره ګټه وانخلي.
د روسيې د بهرنيو چارو وزارت وياندې له لوېديځو هېوادونو وغوښتل چې افغانستان ته بشري مرستې سياسي نه کړي.
روسيه تر اوسه يوازينی هېواد دی چې د طالبانو حکومت يې په رسميت پېژندلی دی.
د زاخارووا څرګندونې په داسې حال کې شوې چې د روغتيا نړيوال سازمان په خپل تازه راپور کې د چهارشنبې په ورځ وويل، په تېره يوه اوونۍ کې د ننګرهار، هلمند او هرات په ولايتونو کې د ماشومانو د ګوزڼ څلور نوې پېښې ثبت شوې دي.
د دغو تازه پېښو په ثبتېدو سره، په افغانستان کې د ۲۰۲۶ کال له پيل راهيسې د ماشومانو د ګوزڼ د پېښو شمېر ۱۱ ته رسېدلی دی.
د اروپايي ټولنې د کډوالۍ کمېشنر مګنوس برونر د طالبانو د یوه پلاوي او د اروپايي کمېسیون د چارواکو ترمنځ د لیدنې د برابرولو له امله د اروپايي پارلمان لهخوا د وضاحت ورکولو لپاره وربلل شوی دی.
فرانسوي خپرونې مډیاپارټ د چهارشنبې په ورځ، د چنګاښ په ۲۴مه، راپور ورکړی چې برونر د اروپايي پارلمان د مدني ازادیو کمېټې په یوه تړلې غونډه کې د دغې لیدنې په اړه معلومات وړاندې کړي، خو د غونډې جزییات نه دي خپاره شوي.
دغه غونډه وروسته له هغې جوړه شوه چې د ۱۴۰۵ کال د چنګاښ په دویمه، د طالبانو یوه پنځه کسیز پلاوي په بروکسل کې د اروپايي کمېسیون له چارواکو سره ولیدل. د دې غونډې ګډه مشري د اروپايي کمېسیون او سویډن پر غاړه وه او د اروپايي ټولنې د ۱۵ غړو هېوادونو استازو هم پکې ګډون کړی و.
راپورونه وایي، دا لیدنه د اروپايي ټولنې له رسمي ودانیو بهر ترسره شوې وه.
اروپايي کمېسیون ویلي، د دغو خبرو موخه د هغو افغان وګړو د بېرته ستنولو پر څرنګوالي بحث و چې د اروپايي ټولنې په غړو هېوادونو کې د استوګنې قانوني حق نه لري. د کمېسیون په وینا، تمرکز پر هغو کسانو و چې په درنو جرمونو محکوم شوي یا امنیتي ګواښ بلل کېږي.
خو یو شمېر اروپايي رسنیو راپور ورکړی چې طالبانو ته په لېږل شوې بلنه کې یوازې د هغو افغانانو د بېرته ستنولو موضوع یاده شوې وه چې د استوګنې قانوني حق نه لري او د جرمي سابقې یا امنیتي ګواښ په اړه هېڅ یادونه نه وه شوې.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت ویاند عبدالقهار بلخي د دغه پلاوي مشري کوله. نوموړي دا سفر «تاریخي» بللی او ویلي یې دي چې دواړو لوریو په اروپا کې د طالبانو د ډیپلوماټیک حضور، د قونسلي خدمتونو د بیا پیل، د باور جوړونې او د افغان وګړو د بېرته ستنولو په اړه خبرې کړې دي. بلجیم هم د دې پلاوي غړو ته د یوې ورځې ویزې صادرې کړې وې.
دا د ۲۰۲۱ کال په اګست کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته لومړی ځل و چې اروپايي ټولنې په بروکسل کې د طالبانو د یوه رسمي پلاوي کوربهتوب وکړ. اروپايي کمېسیون ټینګار کړی چې دا لیدنه یوازې تخنیکي بڼه لرله او د طالبانو د رسمیت پېژندنې معنا نه لري.
په همدې حال کې، د اروپايي پارلمان جرمنې غړې هانا نیومن د برونر له څرګندونو وروسته ویلي، له طالبانو سره د «تخنیکي اړیکو» په نوم هېڅ شی شتون نه لري. هغې خبرداری ورکړی چې دا ډول خبرې اترې ښایي په اروپايي هېوادونو کې د افغانستان د قونسلیو استازولۍ د طالبانو استازو ته د سپارلو لامل شي.
نیومن له اروپايي کمېسیون غوښتي چې روښانه کړي کوم افغانان به افغانستان ته ستنېږي، په اروپا کې مېشت افغانان به د طالبانو له احتمالي فشارونو څنګه خوندي کېږي، او طالبان د کډوالو د بېرته ایستلو په بدل کې له اروپايي ټولنې څه امتیازات غواړي.
د طالبانو عامې روغتیا وزارت د خوست ولایت په تڼیو ولسوالۍ کې د شاوخوا ۵۰ میلیونه افغانیو په لګښت د یوه ۵۰ بستریز «جياېچ» روغتون د جوړولو چارې په رسمي ډول پیل کړې.
د دغه روغتون د بنسټ ډبرې اېښودلو په مراسمو کې د یاد وزارت د روغتیایي خدمتونو وړاندې کولو مرستیال عبدالولي حقاني وویل چې دا وزارت هڅه کوي هغو لرې پرتو سیمو ته روغتیایي خدمات ورسوي چې خلک یې مناسبو صحي خدماتو ته لاسرسی نه لري.
هغه زیاته کړه چې د طالبانو د مشر د ځانګړي حکم له مخې د هېواد په ټولو ولسوالیو کې د «جياېچ» روغتونونه جوړېږي ترڅو ناروغان په خپلو ولسوالیو کې روغتیایي خدماتو ته لاسرسی ومومي او د درملنې لپاره مرکزونو ته له تګ څخه بېنیازه شي.
د چارواکو په وینا، د تڼیو ولسوالۍ دغه ۵۰ بستریز روغتون په پنځه جریبه ځمکه کې د ټولو اړینو اسانتیاوو او معیاري تجهیزاتو په درلودلو سره جوړېږي چې رغنیزې چارې به یې په ۱۸ میاشتو کې بشپړې شي. دغه راز عبدالولي حقاني څرګنده کړه چې د خوست په ملکي او تخصصي روغتون کې د عصبي جراحۍ او ارتوپېډۍ د خدمتونو د نشتوالي ستونزې د حل لپاره نوی تشکیل منظور شوی او په نږدې راتلونکي کې به ورته متخصصین وګومارل شي.
حقاني همدارنګه وویل چې د روغتیایي خدمتونو د پراختیا په موخه د خوست مرکز اړوند ملاریا باغ کې د ښځو او ماشومانو لپاره یو ځانګړی ۱۰۰ بستریز روغتون هم په پلان کې نیول شوی دی.
بل لور ته، په خوست کې د طالبانو د والي مرستیال محبوب شاه قانت د دغه روغتون جوړېدل یو مهم پرمختګ وباله او له قراردادي شرکت څخه یې وغوښتل چې د کارونو کیفیت، معیار او د پروژې پر وخت بشپړېدو ته ځانګړې پاملرنه وکړي.
دغه هڅې داسې مهال دي چې د روغتیا نړیوال سازمان په وینا، د افغانستان روغتیایي سکټور د ګړنګ پر غاړه ولاړ دی او د نړیوالو مرستو د کمښت له امله په ټول هېواد کې سلګونه روغتیایي مرکزونه تړل شوې دي.
د امریکا د ولسمشر په توګه د جوبایډن څلور کلنه دوره د غزې او اوکراین د جګړو او له افغانستان څخه د وتنې شاهده وه. بایډڼ په سپينې ماڼۍ کې د خپلې څلور کلنې دورې د څرنګوالي په تړاو د «امریکا، له ما سره ژمنه وکړه» په نوم یو کتاب لیکلی او ۴ میاشتې وروسته به خپور شي.
د امریکا پخوانی ولسمشر جو بایډن چې دمګړۍ د پروستات سرطان له یوې خطرناکې او پرمختللې بڼې سره مبارزه کوي وايي، چې د ده نوی کتاب «امریکا، له ما سره ژمنه وکړه» به د هغو «ننګونو په اړه وي چې موږ د یوه ملت په توګه ورسره مخ وو، د هغو پرېکړو په اړه چې ما وکړې، او دا چې ما ولې دا پرېکړې وکړې».
هغه وویل، دا کتاب به د هغه د ولسمشرۍ د دورې مهمو پېښو ته ځانګړی شوی؛ هغه دوره چې د غزې او اوکراین جګړه او همداراز له افغانستان څخه د امریکا وتل پهکې شامل وو.
د ۲۰۲۵ کال په مې میاشت کې، له واک څخه د تر ټولو د زاړه ولسمشر په توګه له وتلو یوازې څلور میاشتې وروسته، بایډن څرګنده کړه، چې پر هغه د پروستات داسې یو خطرناک سرطان تشخیص شوی چې د هغه هډوکو ته هم خپور شوی دی. هغه له دې وروسته د راډیوټراپي (شعاعي درملنې) بهیر پیل کړ.
۸۳ کلن بایډن د چهارشنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۴مه) په خپله اېکسپاڼه د خپل کتاب په تړاو په یوه تبلیغاتي ویډيويي پیغام کې ویلي: «له هغه وخته چې ما ولسمشري پرېښې، ډېرو خلکو له ما څخه پوښتنه کړې، جو، څه کوې»؟
هغه له خپلو مینهوالو او هغو کسانو څخه مننه کړې، چې د ده د ښې روغتیا هیله یې کړې او زیاته یې کړه: «ما خپل ډېر وخت له خپلې کورنۍ سره تېر کړی دی. زه د سرطان له تشخیص سره لاس او ګرېوان یم او درملنه مې روانه ده، چې ډېره ښه پر مخ روانه ده».
جوبایډن په دې ویډيويي پیغام کې څرګنده کړې، د خپلې ولسمشرۍ (۲۰۲۱ تر ۲۰۲۵) پر مهال، د ۲۰۲۱ کال د جنورۍ په شپږمه د ډونالډ ټرمپ د پلویانو لهخوا د امریکا پر کانګرس د برید، د اوکراین جګړه او له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو د وتلو په تړاو څو مهمې شېبې یادې کړي دي.
بایډن زیاته کړه، چې په دې کتاب کې به دا هم راشي چې «ما ولې پرېکړه وکړه چې بیا ځلي ځان نوماند کړم او ولې مې پرېکړه وکړه چې له نوماندۍ تېر شم».
د کتاب په اړه د هغه په دې تبلیغاتي ویډیو کې د محاصره شویو فلسطینیانو او پهکې د امریکا د رول په اړه هېڅ یادونه نه ده شوې.
د امریکا د تر ټولو زاړه ولسمشر په توګه د هغه د روغتیا په اړه له پرله پسې پوښتنو سره سره، ۸۱ کلن بایډن پرېکړه وکړه، چې په ۲۰۲۴ کال کې د دویمې دورې لپاره ځان کاندید کړي.
خو د ۲۰۲۴ کال په جون کې د ټرمپ پر وړاندې په یوه ناکامه او کمزورې ټاکنیزه مناظره کې تر راڅرګندېدو او د ډیموکراتانو د بېساري فشارونو له امله، بایډن له ټاکنیزې سیالۍ څخه د وتلو اعلان وکړ.
ورپسې ټرمپ د بایډن پر ځای د معرفي شوې کاندیدېد هغه د وخت مرستیالې ولسمشرې کاملا هرېس ته ماتې ورکړه. ټرمپ، چې د جون په میاشت کې ۸۰ کلن شو، تر هغه وخته چې په ۲۰۲۹ کال کې خپله کاري دوره پای ته رسوي، د بایډن د عمر ریکارډ به مات کړي.
د بایډن د خاطراتو دا کتاب د روان زیږیز کال د نومبر په ۱۷مه خپرېږي، چې د منځمهاله حساسو ټاکنو څخه یوازې څو اونۍ وروسته وخت دی.
کاملا هرېس هم تېر کال خپل د خاطراتو کتاب خپور کړی وو. دغه کتاب چې «۱۰۷ ورځې» نومېږي، د هغې د هغو لنډو ټاکنیزو هڅو او کمپاین په اړه دی چې د بایډن له وتلو وروسته یې د ټرمپ پر وړاندې ترسره کړې وې.
د تېرې فبرورۍ په میاشت کې، د امریکا جګپوړو ډیموکراټ چارواکو چې په ۲۰۲۴ کال کې د ولسمشرۍ په ټاکنو کې د ګوند د ماتې ارزونه کوله، دې پایلې ته ورسېدل چې د غزې په اړه د بایډن د ادارې دریځ د پخوانۍ مرستیالې ولسمشرې کاملا هرېس لپاره یو «بشپړ منفي» او زیانمنونکی فکتور وو.
په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د بشري استوګنې پروګرام ویلي، بېوزلي او نامناسب استوګنځی له یو بل سره ژوره او دوه اړخیزه اړیکه لري او هر یو یې د بل د زیاتېدو لامل کېږي. دغه بنسټ ټینګار کړی چې د دې کړۍ د ماتولو لپاره باید ټولو خلکو ته مناسب استوګنځی برابر شي.
دغه بنسټ د چهارشنبې په ورځ، د چنګاښ په ۲۴مه، په اېکس کې په خپره کړې خبرپاڼه کې ویلي چې ټولو خلکو ته د مناسب استوګنځي برابرول د بېوزلۍ او محرومیت د پای ته رسولو پر لور یو مهم ګام دی.
د ملګرو ملتونو د بشري استوګنې پروګرام په وینا، مناسب کور یوازې د اوسېدو ځای نه دی، بلکې د انساني کرامت د خوندیتوب، د برابرو فرصتونو د رامنځته کولو او د کړکېچونو پر وړاندې د وګړو او ټولنو د مقاومت د پیاوړتیا لپاره یو بنسټیز عنصر ګڼل کېږي.
دغه بنسټ زیاتوي چې په افغانستان کې د مناسبو استوګنځایونو کمښت لا هم یوه جدي ستونزه ده او ګڼې کورنۍ، په ځانګړې توګه هغه چې د سېلابونو، زلزلو او نورو طبیعي پېښو له امله زیانمنې شوې دي، لا هم له مناسبې سرپناه بېبرخې دي.
د ملګرو ملتونو په باور، د خوندي او مناسب استوګنځي برابرول نه یوازې د خلکو د ژوند شرایط ښه کوي، بلکې د ټولنیز ثبات، اقتصادي ځانبسیاینې او د بېوزلۍ د کمولو په برخه کې هم مهم رول لري.