اروپا ويلي چې د جرمونو نړۍواله محکمه د امریکا ملي حاکمیت ته ګواښ نه‌دی

سوبیاین د سې‌شنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۳مه) په خپل ټېلګرام کې لیکلي، چې ډېری دغه بې‌پیلوټه الوتکې د مسکو په څنډو کې د هوایي دفاعي ځواکونو له خوا شنډې شوې دي. هغه زیاته کړې، چې له ۵۰ څخه ډېرې دښمنې ډرون الوتکې مسکو ته په لاره کې له منځه وړل شوې دي. اوکرایني ډرون الوتکې په منظمه توګه د روسیې پلازمېنې ته نږدې کېږي او روسي چارواکي یې د ویشتلو راپورونه ورکوي.

له بلې خوا، اوکراین د روسیې پر بنسټیزو تاسیساتو، په ځانګړې توګه د تېلو پر صنعت، خپل بریدونه زیات کړي دي. د اوکراین پوځ د سې‌شنبې په ورځ وویل، چې دوی په اورال سیمه کې د سالاوات پر پتروشیمي مجتمع او د روسیې په سویل کې د افیپسکي پر تصفیه خونې د ډرون بریدونه کړي دي. پر تېلي تاسیساتو دغو بریدونو په ټوله روسیه کې د پټرولو د کمښت ستونزه رامنځته کړې ده.

په ورته وخت کې، روسي ځواکونو په وروستیو اونیو کې پر کېیف خپل ډرون او توغندیز بریدونه زیات کړي دي. روسیې د سې‌شنبې په سهار پر کېیف د بې‌پیلوټه الوتکو او بالستیک توغندیو سخت بریدونه وکړل چې دا په روانه میاشت کې د اوکراین پر پلازمېنه پنځم برید بلل کېږي.

د اوکراین ولسمشر ولادیمیر زیلېنسکي ویلي، چې په دغو بریدونو کې په پلازمېنه کې د یوه ښوونځي او یوه سوداګریز مرکز په ګډون ۱۶ ځایونه زیانمن شوي او په ښار کې اور لګېدنې هم رامنځته شوې دي.

د بښنې نړۍوال سازمان د سې‌شنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۳مه) پر پاکستان غږ کړی، چې د اداري توقیف له قوانینو څخه د سوله‌ییزو فعالانو او خبریالانو پر ضد کار اخیستل دې ودروي.

دغه سازمان د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، زبېر شاه اغا د جون پر ۲۸مه په کوېټه کې د بلوڅ يووالي کمېټې له هغې خبري غونډې وروسته ونیول شو چې د بلوڅ يووالي کمېټې مشرې ماهرنګ بلوڅ ته د اورول شوې سزا په تړاو جوړه شوې وه.

سازمان زياته کړې، چې نوموړی له هغه وخت راهیسې د عامه نظم د ساتنې قانون د درېیمې مادې له مخې په اداري توقیف کې ساتل کېږي.

په خبر پاڼه کې ويل شوي، چې دا یوازېنۍ پېښه نه، بلکې په دې وروستیو کې پاکستاني چارواکي د اداري توقیف له واکونو څخه د فعالانو، خبریالانو او د بشري حقونو د مدافعینو د ازادۍ د محدودولو لپاره کار اخلي.

په خبر پاڼه کې زياته شوې، چې د جولای په لومړۍ نېټه سید بي بي بلوڅ هم د بلوچستان په تربت ښار کې، وروسته له هغې چې د ماهرنګ بلوڅ د سزا پر ضد د سوله‌ییز لاريون اعلان وشو، د عامه نظم د ساتنې د قانون له مخې ونیول شوه او له هغې وړاندې، د جون په ۲۰مه خبریال احمد فرهاد هم د پاکستان تر کنټرول لاندې کشمیر په باغ سیمه کې د همدې قانون له مخې نیول شوی او لا هم په توقیف کې دی.

د بښنې نړیوال سازمان د پاکستان له حکومت څخه غوښتنه کړې، چې زبېر شاه اغا، سید بي بي بلوڅ او احمد فرهاد بې له ځنډه خوشې کړي، د اداري توقیف له قوانینو څخه د سوله‌ییز مخالفت د ځپلو لپاره کار اخیستلو ته د پای ټکی کېږدي او د خلکو د ازادۍ، د بیان د ازادۍ او د سوله‌ییزو غونډو د حق درناوی وکړي.

د ځینو فعالانو په وینا، دا په پاکستان کې د جبري لادرکه کولو یوه برخه ده او په دغه هېواد کې په جبري توګه د لادرکه کړای شویو د پېښو د پلټنې کمېسیون د ۲۰۲۵ کال په سپټمبر مياشت کې ويلي وو، چې د ۲۰۱۱م کال له مارچ څخه د ۲۰۲۵م کال تر سپټمبر پورې د ادعا شویو جبري لادرکیو د دوسیې د ترلاسه کولو او حل کولو احصایوي ارقام ښيي، چې کمېسیون ۱۰۶۳۶ دوسیې ترلاسه کړې دي چې له هغې جملې څخه ۸۹۸۶ دوسیې حل شوي، په داسې حال کې چې ۱۶۵۰ دوسیې لا هم تر څېړنې لاندې دي.

هغه زیاته کړه، ځینې حکومتونه د سیاسي امتیاز ترلاسه کولو او یا د ځان د خوندي ساتلو لپاره دا ازادي تر پښو لاندې کوي.

نوموړي حوثیان د تهران متحدان وبلل او ویې ویل، دا ډله د ایران د سپاه پاسداران په څېر چلند کوي، د ملکي وګړو له تښتولو او د انساني سپر له کارولو نیولې، پر ملکي زیربناوو تر بریدونو او پر «اسراییل مرګ» او پر «امریکا مرګ» شعارونو تر تکرار پورې.

د امریکا استازي خبرداری ورکړ، که تهران د هرمز تنګي ګواښ ته دوام ورکړي، حوثیان هم ښايي یو ځل بیا د سره سمندر د تړلو هڅه وکړي. هغه زیاته کړه، دا ډله «د تهران په استازیتوب په سیمه کې ویره او ترهګري خپروي».

هغه ټینګار وکړ، هغه کسان چې د توغندیو ویشتونکي سیستمونه یا سمندري ماینونه په واک کې لري، حق نه لري چې وټاکي کومې سیمې نړیوالې اوبه دي او یا خپلواک هېوادونه باید خپلې نړیوالې چارې څنګه پرمخ یوسي.

هغه دغه څرګندونې د سې شنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۳مه) په سپینه ماڼۍ کې د امریکا له ولسمشر ډونالډ ټرمپ سره په ګډه خبري غونډه کې وکړې او ویې ویل، چې امریکا ته یې اوسنی سفر یوازې یو رسمي سفر نه، بلکې د دواړو هېوادونو ترمنځ د اقتصادي مشارکت د نوي پړاو پیل دی.

د عراق لومړي وزیر زیاته کړه، چې د سپټمبر تر ۳۰مې پورې به امریکايي ځواکونه له عراق څخه ووځي او پر ځای به یې امریکايي شرکتونه عراق ته داخل شي. د هغه په وینا، له دې وروسته به د بغداد او واشنګټن اړیکې پر اقتصادي همکاریو متمرکزې وي، نه پر پوځي اړیکو.

الزیدي همداراز ټینګار وکړم، چې د حکومت د پروګرام له مخې، د وسلو انحصار باید یوازې د دولت په واک کې وي. هغه څرګنده کړه، چې دا د حکومت یو اساسي او نه بدلېدونکی اصل دی او تر اوسه له یو شمېر وسله‌والو ډلو او جناحونو څخه ګڼې وسلې راټولې شوې دي.

هغه وویل، د سپټمبر له ۳۰مې وروسته به د هېڅ وسله‌والې ډلې موجودیت ته اړتیا نه‌وي، ځکه دا ډلې د ځانګړو امنیتي اړتیاوو د پوره کولو لپاره رامنځته شوې وې، نه د یوه دایمي جوړښت په توګه.

د عراق لومړي وزیر زیاته کړه، چې له یادې نېټې وروسته به هېچا ته اجازه ورنه‌کړل شي، چې د دولت له چوکاټ او کنټرول څخه بهر وسله ولېږدوي. د هغه په وینا، د عراق د برخلیک په اړه پرېکړه یوازې د عراق د خلکو حق دی او د هېواد امنیتي ځواکونه د خاورې او سرحدونو د ساتنې بشپړ توان لري.

هرمز تنګی، چې د ایران او عمان ترمنځ پروت دی، د نړۍ له مهمو سمندري لارو څخه شمېرل کېږي. د نړۍ شاوخوا پنځمه برخه نفت او ګڼ نور مهم توکي، لکه کیمیاوي سرې، د همدې تنګي له لارې نړیوالو بازارونو ته لېږدول کېږي. د دې لارې هر ډول بندښت یا محدودیت د انرژۍ بازارونو او سوداګرۍ پر بهیر مستقیم اغېز کوي.

ټرمپ ویلي، امریکا به د «هرمز تنګي د ساتونکي» په توګه د خپلو امنیتي او پوځي لګښتونو د جبران لپاره د دې تنګي له لارې پر ټولو بارونو ۲۰ سلنه فیس واخلي. خو هغه لا نه دي روښانه کړي چې دا پرېکړه به په کوم قانوني چوکاټ او کوم عملي میکانیزم پلې شي.

دا دریځ د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو له وروستیو څرګندونو سره په ټکر کې ښکاري. روبیو تېره میاشت ویلي وو چې هېڅ هېواد حق نه لري د نړیوالو سمندري لارو د کارولو په بدل کې فیس واخلي او دا موضوع باید د هېوادونو ترمنځ د هوکړو برخه نه وي.

په مقابل کې، ایران د هرمز تنګي کنټرول د خپل ملي امنیت او ستراتیژیک نفوذ مهمه وسیله ګڼي. تهران ادعا کوي چې د تنګي د خوندي تګ راتګ د تنظیم حق لري او د جګړې پر مهال یې د «فارس خلیج د تنګي اداره» هم جوړه کړه. ایران ټینګار کوي چې بېړۍ باید د دې ادارې له لارښوونو سره سم حرکت وکړي او له ایراني چارواکو سره همغږي ولري. تهران ویلي چې ښايي په راتلونکي کې د تنګي د کارولو لپاره فیس هم وضع کړي، خو تر اوسه یې د هغه جزییات نه دي اعلان کړي.

د نړیوال سمندري قانون له مخې، د ملګرو ملتونو د سمندري حقوقو کنوانسیون هغو هېوادونو ته چې نړیوال تنګي ورسره ګډ وي، اجازه نه ورکوي چې یوازې د تېرېدو په بدل کې فیس واخلي. البته، یوازې د ځانګړو خدمتونو لکه د بېړیو لارښوونې، د بېړیو کشولو او بندري خدمتونو په بدل کې محدود فیس اخیستل کېدای شي، نه د تنګي د عادي تېرېدو لپاره.

که څه هم امریکا او ایران د دې نړیوال تړون غړي نه دي، خو د نړۍ ډېری هېوادونه اصول مني او هرمز تنګی یوه نړیواله سمندري لار ګڼي.

د سمندري صنعت کارپوهان وایي، په معاصر تاریخ کې هېڅ هېواد په یو اړخیز ډول د نړیوال تنګي د کارولو لپاره عمومي فیس نه دی وضع کړی. دوی خبرداری ورکوي چې که د هرمز تنګي له لارې پر بارونو ۲۰ سلنه فیس ولګول شي، نو دا به د نفتو او نورو اساسي توکو نړیوالې بیې لوړې کړي او د نړیوالې سوداګرۍ پر لګښتونو به پراخ اغېز وکړي.