قهوه د ورځې د انرژۍ تر څنګ د روغتیا لپاره هم ګټور څښاک دی

د چین د بهرنیو چارو وزارت د پنجشنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۵مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، په یاد تړون کې روښانه شوې، چې د مصنوعي ځیرکتیا د همکاریو نړۍوال سازمان یو خپلواک نړیوال سازمان دی، چې د ملګرو ملتونو د منشور اهداف تعقیبوي، د ګډې مشورې، ګډې جوړونې او شریکو ګټو مفکوره پالي او پر انسان‌محورۍ ولاړ اصل ټینګار لري.

خبرپاڼه کاږي، د دې سازمان موخه د مصنوعي ځیرکتیا په برخه کې د نړیوالې همکارۍ او نړیوالې حکومتولۍ وده ده، څو ډاډ ترلاسه شي چې مصنوعي ځیرکتیا د ټولو انسانانو د هوساینې لپاره په ګټور، خوندي، عادلانه او منظم لوري پرمختګ کوي.

په خبرپاڼه کې په ډاګه شوې، چې د مصنوعي ځیرکتیا د همکاریو نړۍوال سازمان مرکزي دفتر به د چین په شانګهای ښار کې وي.

په خبرپاڼه کې راغلي، د قزاقستان، لاوس، پاکستان، روسیې او اندونیزیا په ګډون د ۲۹ هېوادونو استازو دغه تړون لاسلیک کړ او د دې سازمان بنسټ اېښودونکي غړي شول او د ملګرو ملتونو عمومي منشي انتونیو ګوترېش او د یو شمېر نورو هېوادونو او نړیوالو سازمانونو استازو هم په دې مراسمو کې ګډون کړی وو.

د رویټرز د راپور له مخې، ۲۹ هېوادونو د پنجشنبې په ورځ د «نړیوالې مصنوعي ځیرکتیا د همکارۍ سازمان» د جوړېدو تړون لاسلیک کړ.

چین ویلي، د دغه بین‌الحکومتي سازمان هدف دا دی چې د مصنوعي ځیرکتیا په برخه کې نړیواله همکاري پیاوړې کړي او د دې چټکې پرمختګ کوونکې ټکنالوژۍ لپاره د نړیوالې ادارې او اصولو په جوړولو کې مرسته وکړي.

د تړون لاسلیک کوونکو هېوادونو کې روسیه، بېلاروس، سربیا، کیوبا، برازیل، وینزویلا، د افریقا لس هېوادونه او د اسیا ۱۲ هېوادونه شامل دي.

د چین دولتي خبري اژانس شینهوا ویلي، د دغه سازمان مرکزي دفتر به د چین په شانګهای ښار کې جوړېږي.

چین تېر کال د مصنوعي ځیرکتیا د همکارۍ د نړیوال سازمان د جوړېدو وړاندیز کړی و، خو تر دې مخکې هېڅ هېواد په رسمي ډول د غړیتوب اعلان نه و کړی.

دې بدلون د رواني روغتیا، د دې اختلال د تشخیص بهیر او د بریتانیا د ټولنیز هوساینې د نظام د راتلونکي په اړه سیاسي بحثونه هم تاوده کړي دي.

د رسمي معلوماتو له مخې، د روان ۲۰۲۶ کال په اپرېل کې نږدې ۱۰۰ زره کسانو د پاملرنې د کموالي او زیات خوځښت اختلال یا (attention deficit hyperactivity disorder) له امله د ناتوانۍ مالي مرسته ترلاسه کړې، په داسې حال کې چې دا شمېر د ۲۰۲۴ کال په اوړي کې شاوخوا ۷۱ زره و. له دغو کسانو څخه تر نیمايي ډېر یې د ۱۶ او ۲۴ کلونو ترمنځ ځوانان دي.

کارپوهان وایي، د دې شمېرې لوړوالی حتمن د ناروغۍ د ډېرېدو معنا نه لري، بلکې د دې ناروغۍ په اړه د عامه پوهاوي زیاتوالی، د تشخیص لپاره د خلکو ډېره مراجعه او دا چې ډېری ملاتړي خدمتونه له رسمي تشخیص سره تړلي دي، د دې زیاتوالي مهم عوامل ګڼل کېږي.

د کارپوهانو په وینا، د پاملرنې د کموالي او زیات خوځښت اختلال یوازې د چلند ستونزه نه ده، بلکې د دماغ د اجرایي دندو اختلال دی. دا اجرایي دندې د تمرکز، پلان جوړونې، د وخت مدیریت، پرېکړه کولو او د ورځنیو چارو د تنظیم مسوولیت لري. دا اختلال له هوښیارۍ سره تړاو نه لري او نه هم د کمزورې ارادې یا تنبلۍ نښه ګڼل کېږي.

په دې ناروغۍ اخته کسان معمولاً د تمرکز په ساتلو، د حواس‌ په کنټرول، د وخت او دندو په تنظیم، د خوب او احساساتو په کنټرول، کاري حافظې او د خپلو کړنو په مدیریت کې ستونزې لري. خو د متخصصانو په وینا، ډېری ناروغان هغه مهال ښه تمرکز کولای شي چې کوم کار ورته په زړه پورې یا بېړنی وي.

څېړنې ښيي چې د پاملرنې د کموالي او زیات خوځښت اختلال تر ډېره موروثي اختلال دی او د دماغ د کیمیاوي پیغام رسوونکو موادو د فعالیت له توپیرونو سره تړاو لري. په دې حالت کې دماغ دا مواد تولیدوي، خو د هغوی په خوشې کولو او بېرته جذب کې ستونزه رامنځته کېږي، چې د عصبي پیغامونو په لېږد اغېز کوي.

متخصصان وایي، د دې اختلال بشپړه درملنه نشته، خو د روزنې، رواني او چلندیزې درملنې، د اړتیا په صورت کې د درملو، د مهارتونو د پیاوړتیا او د کورنۍ، ښوونکو او روغتیايي متخصصانو د ګډ ملاتړ له لارې یې نښې تر ډېره کنټرولېدای شي او د ناروغانو د ژوند کیفیت ښه کېدای شي.

په همدې حال کې، په بریتانیا کې د ناتوانۍ د مالي مرستو د ترلاسه کوونکو د شمېر زیاتېدو د ټولنیز هوساینې د نظام د اصلاح په اړه سیاسي بحثونه هم ګړندي کړي دي. ځینې سیاستوال د دغو مرستو د محدودولو غوښتنه کوي او حکومت د ټولنیزې هوساینې د نظام د بیاکتنې بهیر پیل کړی دی. تمه ده چې دا اصلاحات به د زرګونو کسانو، په ځانګړي ډول د د پاملرنې د کموالي او زیات خوځښت اختلال لرونکو وګړو، پر ژوند مستقیم اغېز ولري.

د یاد سازمان د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي د پای ته رسولو برخې مشرې، کالیوپي مېنګیرو، ویلي چې د مصنوعي ځیرکتیا له لارې د ښځو او نجونو جعلي انځورونه، جنسي بڼه لرونکي غیرحقیقي عکسونه او ایموجي، همدارنګه نور جعلي او زیانمنونکې محتوا په ډېرې اسانۍ، چټکۍ او ټیټ لګښت تولیدېدای شي، چې د ښځو د سپکاوي او ځورونې خطر زیاتوي.

د ملګرو ملتونو د ښځو څانګې دغې چارواکې له ټکنالوژۍ جوړوونکو، پالیسۍ جوړوونکو او کاروونکو غوښتي چې د مصنوعي ځیرکتیا د پراختیا او کارونې پر مهال د ښځو او نجونو امنیت، محرمیت او اساسي حقونه په لومړیتوب کې وساتي.

په همدې حال کې، د ملګرو ملتونو د ماشومانو د ملاتړ صندوق (یونیسف) هم خبرداری ورکړی چې میلیونونه ماشومان لا دمخه له مصنوعي ځیرکتیا څخه د زده کړې، د ستونزو د حل او د مشورو ترلاسه کولو لپاره ګټه اخلي، خو د دوی د خونديتوب لپاره موجود تدابیر د دې چټک پرمختګ سره سمون نه لري.

د یونیسف د معلوماتو له مخې، لږ تر لږه ۲۰ میلیونه ماشومان په لسو هېوادونو کې مصنوعي ځیرکتیا کاروي او د دې ټکنالوژۍ د کارونې کچه د لویانو په پرتله څه باندې درې برابره په چټکۍ سره لوړه شوې ده.

دغه څرګندونې د راتلونکې اوونۍ په ژنیو کې د مصنوعي ځیرکتیا په اړه د نړیوالې غونډې څخه مخکې شوې دي. د ملګرو ملتونو بنسټونه ټینګار کوي چې د مصنوعي ځیرکتیا لپاره باید د خوړو، لوبو او موټرو په څېر د خوندیتوب او تنظیم روښانه مقررات رامنځته شي، څو د دې ټکنالوژۍ ګټې خوندي او احتمالي زیانونه یې محدود شي.

که څه هم خواله رسنۍ په وروستیو کلونو کې په افغانستان کې د معلوماتو د خپرولو، اړیکو ټینګولو او د خلکو د غږ رسولو مهمه وسیله ګرځېدلې ده؛ خو د طالبانو له‌خوا لګېدلو محدودیتونو او څار یې پر ازاد فعالیت اغېز کړی دی.

د رسنیو فعالان او د خواله رسنیو کاروونکي وایي، د سیاسي، ټولنیزو او امنیتي موضوعاتو اړوند مطالب په ډېر احتیاط خپروي؛ ځکه د حسابونو تړل کېدو او احتمالي فشارونو وېره ورسره ده. د دوی په باور؛ دغه وضعیت د بیان ازادي محدوده کړې او خلک یې د خپلو نظرونو په څرګندولو کې احتیاط کولو ته اړ اېستي دي.

د خدیجې په نوم د کابل ښار یوې اوسېدونکې افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، چې خواله رسنۍ اوس د پخوا په څېر نه‌شي کارولی. د هغې په وینا؛ په ځینو خواله رسنیو بندیز لګېدلی او یوازې د «وي‌پي‌اېن» له لارې ورته لاسرسی شونی دی.

خدیجې زیاته کړه، هغه کسان چې د مخابراتي شبکو انټرنېټ کاروي له «وي‌پي‌اېن» پرته ډېرو خواله رسنیو ته لاسرسی نه‌لري. د هغې په خبره؛ ان کله ناکله د «وي‌پي‌اېن» په کارولو سره هم ځینې خواله رسنۍ لکه فېسبوک په سمه توګه کار نه‌کوي.

بل لور ته یوشمېر کاروونکي وایي، چې له محدودیتونو سره، سره خواله رسنۍ لاهم د معلوماتو شریکولو او د خلکو ستونزو بیانولو تر ټولو مهمه وسیله ده؛ په ځانګړي ډول هغه مهال چې رسمي رسنیو ته لاسرسی محدود وي.

د غزني یوه اوسېدونکې نرګس وایي، خواله رسنۍ اوس هم د خلکو او په ځانګړې توګه د ښځو د غږ رسولو مهمه وسیله ده. د هغې په وینا؛ ښځې د همدې لارې خپلې ستونزې، محدودیتونه او د ژوند سخت شرایط له نړۍ سره شریکوي.

خو ځینې نور کاروونکي بیا خواله رسنۍ د اندېښنې او ګواښ لامل بولي. ناصر (مستعار نوم) وایي، د ده یو خپلوان وروسته له هغې د طالبانو له‌خوا ونیول شول چې په خواله رسنیو کې یې د طالبانو د کړنو په اړه نیوکه کړې وه.

د هغه په وینا؛ اوس خلک د طالبانو له وېرې نه‌شي کولی په ازاده توګه خپل نظر څرګند کړي، ځکه ښایي یوه عادي تبصره هم د نیول کېدو لامل شي. په ټولیز ډول که څه هم خواله رسنۍ په افغانستان کې د اړیکو، معلوماتو خپرولو او د خلکو د غږ رسولو مهم رول لري؛ خو د محدودیتونو، څار او د بیان ازادۍ پر وړاندې د شته خنډونو له امله یې فعالیتونه تر پخوا ډېر اغېزمن شوي دي.

دا په داسې حال کې ده، چې طالبانو تر بیا واکمنېدو وروسته پر خواله رسنیو او ډیجیټلي فضا بېلابېل محدودیتونه لګولي دي. د راپورونو له مخې؛ یادې ډلې د ټېک‌ټاک، انسټاګرام او سنپ چټ په څېر رسنۍ بندې کړي، په ځینو مواردو کې یې د انټرنېټ پر کارونې لنډمهاله محدودیتونه هم لګولي وو او اوس یې په دولتي ادارو، پوهنتونونو او ځینو کاري ځایونو کې د ځیرکو موبایلونو کارول هم منع کړي دي.