د پاکستان د اپوزیسیون مشر او د پښتونخوا ملي عوامي ګوند مشر محمود خان اڅکزي ویلي، د شوروي اتحاد د یرغل پر مهال ټولې نړۍ د افغانستان د ازادۍ ملاتړ کاوه، خو وروسته یې افغانان یوازې پرېښودل او هېواد یې د جګړو او ورانۍ کندې ته وغورځاوه.
اڅکزي په کوټه کې پرلت ته د وینا پر مهال وویل، کله چې شوروي ځواکونه افغانستان ته ننوتل، امریکا او د نړۍ ډېرو هېوادونو دا د یوه ستر ځواک له لوري پر یوه کوچني هېواد یرغل وباله او د افغانانو د ازادۍ د ملاتړ شعارونه یې ورکول.
د نوموړي په وینا، د نړۍ په دوو لویو جګړو کې شاوخوا ۳۰ هېوادونه ښکېل وو، خو د افغانستان د جګړې پر مهال نړۍ په دوو برخو ووېشل شوه، شوروي اتحاد او متحدین یې یوې خوا ته او امریکا، عربي او غربي هېوادونه، کمونېست چین او جاپان بلې خوا ته ودرېدل او ویل یې چې شوروي د افغانستان ازادي تر پښو لاندې کړې ده.
اڅکزي وویل، د هغه وخت د پاکستان پوځي واکمن جنرال ضیاءالحق د یوې خبري غونډې پر مهال، یوه خبریال افغان جنګیالیو ته د "باغیانو" ټکی وکاراوه، خو ضیاءالحق هغه سملاسي ودرولو او ویې ویل چې هغوی باغیان نه، بلکې "مجاهدین" او "د ازادۍ لپاره جنګېدونکي" دي.
هغه زیاته کړه، پاکستان هغه مهال د خپلو موخو لپاره افغانان د "الله سپاهیان" بلل او ویل یې چې افغانان د خالد بن ولید وارثان دي.
د پښتونخوا ملي عوامي ګوند مشر ادعا وکړه چې د القاعدې پخوانی مشر ایمن الظواهري، چې په مصر کې د انور سادات د وژنې په قضیه کې بندي و، پاکستان له خپلو ملګرو سره راوست او د چیچن، تاجک او ازبک جنګیالیو ترڅنګ یې په پخوانیو قبایلي سیمو (فاټا) کې ځای پر ځای کړل.
د نوموړي په وینا، دغه وسلهوال وروسته دومره پیاوړي شول چې شاوخوا ۱۳۰۰ سیمهییز مشران یې ووژل.
اڅکزي وویل، کله چې شوروي ځواکونه له افغانستانه ووتل، امریکا ژمنه کړې وه چې د ازادۍ او ولسواکۍ لپاره ولاړه ده، خو د شوروي له وتلو وروسته امریکا هم افغانستان پرېښود او هېواد یې د ده په ټکو "د لېوانو خولې ته وغورځاوه".
هغه زیاته کړه، په افغانستان کې داسې سخت وضعیت رامنځته شو چې "خلکو د لوږې له امله د خلکو غوښې وخوړې."
اڅکزي وویل، امریکا، د هغې متحدین، روس او د هغه متحدین ټول د افغانستان پوروړي دي، ځکه د ده په وینا، په افغانستان کې یې له اټومي بم پرته نږدې هر ډول وسلې وکارولې او هېواد یې په کنډوالو بدل کړ.
هغه وویل، اوس هم هغه افغانان چې په پاکستان کې زېږېدلي، لوی شوي او زده کړې یې کړې دي، له هېواده ایستل کېږي، حال دا چې د ده په خبره، د جګړو او سیاستونو قربانیان همدغه خلک دي.
د روسیې د بهرنیو چارو وزیر سرګي لاوروف ویلي، چې د داعش خراسان څانګه د منځنۍ اسیا لپاره تر ټولو ستر ګواښ بلل کېږي. د هغه په وینا، دغه ترهګره ډله د خپلو پراختیا غوښتونکو موخو لپاره هڅه کوي چې د افغانستان له خاورې د پرمختګ او د خلافت د جوړولو لپاره د یوې اډې په توګه کار واخلي.
لاوروف دا څرګندونې د یوې غونډې په مناسبت په خپاره کړي پیغام کې کړې دي، دغه غونډه په منځنۍ اسیا کې ترهګرو ته د وسلو رسولو د مخنیوي په اړه جوړه شوې وه.نوموړي ټینګار کړی چې د ترهګرۍ ګواښونه یوازې د یوه هېواد تر پولو محدود نه دي، بلکې له سرحدونو هاخوا هم اغېز لري.
د روسیې د بهرنیو چارو وزیر ویلي چې د ترهګرۍ پر وړاندې مبارزه بې قید او شرطه یووالي او د دوهګوني معیارونو پرېښودو ته اړتیا لري. هغه د لوېدیځو هېوادونو پر تګلارو سختې نیوکې کړې او ویلي یې دي چې د ترهګرۍ پر وړاندې نړیواله همکاري اوس د ځینو لوېدیځو هېوادونو د «مخربو سیاستونو» یرغمل شوې ده.
لاوروف د منځنۍ اسیا د امنیت او ثبات په اړه د روسیې پر ژمنتیا ټینګار کړی او ویلي یې دي چې مسکو په سیمهییزه کچه ځینې اقدامات کړي دي. د هغه په وینا، په کازان ښار کې د امنیتي ګډ تړون سازمان د بهرنیو چارو وزیرانو په وروستۍ غونډه کې د ۲۰۳۰ کال تر پایه د ترهګرۍ ضد ستراتیژۍ مسوده تایید شوې، چې د روان کال په مني کې به د وروستي تصویب لپاره د غړو هېوادونو مشرانو ته وړاندې شي.
لاوروف په پای کې وویل چې روسیه د ملګرو ملتونو د ترهګرۍ ضد دفتر له لسو لویو مالي مرسته کوونکو هېوادونو څخه ده او تر اوسه یې دغه دفتر او په منځنۍ اسیا او افریقا کې د تخنیکي ملاتړ پروګرامونو ته ۷ میلیونه ډالر ځانګړي کړي دي.
د طالبانو غبرګون
د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد د داعش د حضور او په افغانستان کې د دې ډلې د فعالیتونو د پراخېدو په اړه د روسیې د بهرنیو چارو وزیر څرګندونې رد کړې دي.
مجاهد ادعا کړې چې طالبانو د داعش فعالیتونه مهار کړي او دغه ډله نور په افغانستان کې «فزیکي حضور» نه لري.
هغه د جمعې په ورځ (د چنګاښ په ۲۶مه) د طالبانو تر واک ملي ټلوېزیون سره په مرکه کې ویلي چې په افغانستان کې د داعش تحرکات ځپل شوي او د سیمې د هېوادونو اندېښنې بې بنسټه دي.
نوموړي ویلي چې طالبان پر ټول افغانستان بشپړ واک لري او د سیمې هېوادونو ته ډاډ ورکوي چې د افغانستان له خاورې به ورته هېڅ ګواښ متوجه نه وي.
دا څرګندونې په داسې حال کې کیږي چې روسیې سربېره پر دې چې طالبان یې په رسمیت پېژندلي او له دې ډلې سره یې ډیپلوماتیکې او اقتصادي اړیکې پراخې کړې دي، خو بیا هم د افغانستان له اړخه د امنیتي ګواښونو په اړه اندېښنه څرګندوي.
روسي چارواکو څو ځله د افراطي ډلو د نفوذ او له افغانستان څخه د منځني اسیا هېوادونو ته د وسلو د لېږد احتمال په اړه خبرداری ورکړی دی.
تر دې مخکې هم د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین ویلي وو چې مسکو د افغانستان له خاورې د راپورته کېدونکو ګواښونو له امله نه شي کولای د منځنۍ اسیا هېوادونو د امنیت په اړه بې پروا پاتې شي.
همدارنګه د روسیې د فدرالي امنیت ادارې مشر الکساندر بورتنیکوف د افغانستان په دننه کې د داعش او د هغې د څانګو د فعالیتونو د زیاتېدو خبر ورکړی و. د روسیې دفاع وزیر اندري بلوسوف هم خبرداری ورکړی و چې په افغانستان کې له ۲۰ څخه زیاتې افراطي ډلې د شاوخوا ۱۵ زره کسانو په لرلو سره حضور لري او امکان لري چې ګاونډیو هېوادونو ته هم نفوذ وکړي.
په خیبر پښتونخوا کې د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو د بهیر پر مهال د ناقانونه پیسو اخیستو له امله د پولیسو د مرکز قوماندان او مرستیال قوماندان دندې ځنډول شوي. په داسې حال کې چې افغان کډوال وايي، له پنجاب څخه تر تورخم پورې په ګڼو پولیسو پوستو کې ترې لا هم د پیسو غوښتنه کېږي.
د خیبر ولسوالۍ د لنډي کوتل په سیمه کې افغانستان ته د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو د بهیر پر مهال د بډو اخیستو د تورونو له امله د لنډي کوتل د پولیسو د مرکز قوماندان عشرت شینواري او مرستیال قوماندان عظمت ولي له دندو وځنډول شول.
د پېښور د پولیسو د مشر له لوري په خپاره شوي رسمي حکم کې ویل شوي چې دواړه افسران به د دندو له ځنډولو وروسته د خیبر ولسوالۍ د پولیسو لاینونو ته حاضرېږي.
په حکم کې راغلي چې پر یادو پولیسو د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو د بهیر پر مهال د ناقانونه پیسو اخیستو تور لګېدلی دی. په حکم کې همدارنګه ویل شوي چې د دواړو افسرانو پر ضد به د رسمي تورونو بشپړ جزیات په جلا توګه صادر شي.
دا ډول پېښې لومړی ځل نه دي رامنځته شوې. له دې وړاندې هم څو ځله د افغان کډوالو څخه د بډو اخیستو او له هغوی سره د ناوړه چلند د شکایتونو پر بنسټ بېلابېل پولیس افسران له دندو ګوښه یا له دندو لرې شوي، خو افغان کډوال وايي چې د دغو اقداماتو سربېره وضعیت په عملي توګه نه دی بدل شوی.
شاوخوا یوه میاشت وړاندې د پېښور د پولیسو لوړپوړو چارواکو د خیبر پښتونخوا ټولو پولیسو ته رسمي لارښوونه کړې وه چې له افغان کډوالو سره دې د سپکاوي او ځورونې چلند نه کوي او له هغوی څخه دې د بډو غوښتنه نه کېږي.
په دغو لارښوونو کې ویل شوي وو چې که هر پولیس افسر د بډو اخیستو په تور ښکېل وموندل شي، پر وړاندې به یې سخته قانوني او اداري برخورد ترسره کېږي.
خو د افغان کډوالو د معلوماتو له مخې، له پنجاب څخه تر تورخم پورې په ګڼو لارو او امنیتي پوستو کې له افغان کډوالو څخه د پیسو اخیستو ادعاوې لا هم دوام لري. دوی وايي، په ځینو پوستو کې له ۵۰۰ څخه تر ۸۰۰۰ پاکستانیو روپیو پورې پیسې ترې اخیستل کېږي.
له لاهور څخه تر تورخم پورې د بډو اخیستو ادعاوې
عبدالرحمن، چې یو افغان کډوال دی او له خپلې کورنۍ سره له پاکستانه افغانستان ته ستنېږي، وايي چې د ټول سفر په اوږدو کې څو ځله په بېلابېلو پولیسو پوستو کې درول شوي دي.
هغه وايي: «موږ له لاهور څخه له خپلې کورنۍ سره افغانستان ته ستنېږو. د ټول سفر په اوږدو کې مو په بېلابېلو پولیسو پوستو کې څو څو ځله ودرول شو. زما د معلوماتو له مخې، له لاهور څخه تر تورخم پورې مو شاوخوا ۴۰ زره پاکستانۍ روپۍ په بېلابېلو پوستو کې ورکړې.»
عبدالرحمن زیاتوي: «تر ټولو زیاتې پیسې له موږ څخه د خیبر ولسوالۍ په بېلابېلو ځایونو کې واخیستل شوې. که به مو پیسې نه ورکولې، ساعتونه به مو انتظار کاوه او موټر ته به د تګ اجازه نه ورکول کېده.»
هغه وايي، افغان کډوال له وړاندې خپل کورونه، کاروبارونه او شتمنۍ پرېږدي او خپل هېواد ته ستنېږي، نو په داسې حالت کې اضافي لګښتونه د دوی لپاره دروند مالي بار جوړوي.
عبدالرحمن له اړوندو چارواکو غواړي چې د دغو ادعاوو هر اړخیزه او شفافه څېړنه وکړي، څو نورې هغه کورنۍ چې افغانستان ته ستنېږي له ورته ستونزو سره مخ نه شي.
د جلالاباد اوسېدونکی عبدالغفور، چې له خپلې کورنۍ سره له پاکستانه افغانستان ته ستنېږي، وايي، د کور سامان او نور اړین توکي یې په یوه موټر کې بار کړي وو او د سفر پر مهال څو ځله په پولیسو پوستو کې درول شوي دي.
هغه وايي: «موږ یو موټر لرو چې د کور سامان او نور اړین توکي پکې بار دي. له اټک څخه تر تورخم پورې د سفر پر مهال مو په بېلابېلو پولیسو پوستو کې څو څو ځله ودرول شو. په ځینو ځایونو کې له موږ څخه د پیسو غوښتنه وشوه، خو زما وس نه رسېده چې په هره پوسته کې پیسې ورکړم.»
عبدالغفور زیاتوي: «ما د کور یو شمېر سامانونه وپلورل، یو څه پیسې مې پور کړې او په همدې مې د سفر او موټر لګښت برابر کړ. نورې پیسې ورکول راته ممکن نه و. کله چې مې د پیسو له ورکولو بښنه وغوښته، موږ نږدې لس ساعته د سړک پر غاړه انتظار کولو ته اړ شو.»
هغه وايي، په دې موده کې یې موټر ته د مخکې تګ اجازه نه ورکول کېده او څو ځله ترې بېلابېلې پوښتنې وشوې.
د عبدالغفور په وینا، په کورنۍ کې یې ښځې او ماشومان هم وو چې د سختې ګرمۍ او اوږده انتظار له امله له ګڼو ستونزو سره مخ شول.
په حمزه بابا کمپ کې د ټوکنونو د ناقانونه پلور ادعاوې
د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو پر مهال په ۲۰۲۵ کال کې د خیبر ولسوالۍ د لنډي کوتل په حمزه بابا کمپ کې د ټوکنونو د ناقانونه پلور او پېر د یوې منظمې شبکې د فعالیت ادعاوې هم شوې وې.
ګڼو افغان کورنیو ویلي وو چې کمپ ته د ننوتلو او د کډوالۍ اړوند چارو د ژر بشپړېدو لپاره ځانګړي ټوکنونه ځینو سیمهییزو کسانو ته ورکول کېدل او د دوی په وینا، دغه کار د پولیسو او د ولسوالۍ د ادارې د ځینو کارکوونکو په همکارۍ ترسره کېده.
د دغو کورنیو په وینا، وروسته به همدغه ټوکنونه افغان کډوالو ته په لوړو بیو پلورل کېدل.
افغان کډوالو ویلي وو چې له ټوکن پرته به دوی اړ کېدل څو څو ساعته او ځینې وختونه تر یوې ورځې زیات د خپل وار په انتظار پاتې شي.
د اغېزمنو کورنیو په وینا، د یوه ټوکن بیه له ۲۰ زرو څخه تر یوه لک پاکستانیو روپیو پورې اخیستل کېده.
دوی وايي، هغه کورنۍ چې د پیسو ورکولو توان یې درلود، چارې به یې ژر ترسره کېدې او وار به یې مخکې رسېده، خو بېوزله کورنۍ به اړ وې چې څو څو ورځې په کمپ کې د خپل وار په تمه پاتې شي.
که څه هم د دې قضیې د څېړنې اعلان شوی و، خو د ادعاوو له مخې په دې شبکه کې د ټولو ښکېلو کسانو پر ضد اغېزمنه او بشپړه قانوني اقدام ونه شوه.
د کډوالو د بېرته ستنېدو پر مهال د کمپونو ستونزې
د ملګرو ملتونو د کډوالو د عالي کمېشنرۍ د معلوماتو له مخې، د ۲۰۲۳ کال له پیل راهیسې تر اوسه شاوخوا ۲۵ لکه او ۷۰ زره افغان کډوال افغانستان ته بېرته ستانه شوي دي.
د بېرته ستنېدو په دې بهیر کې ډېری کورنۍ له ګڼو ستونزو سره مخ شوې دي، په ځانګړې توګه د اوړي او ژمي په موسمونو کې د تورخم او چمن له لارو د سفر پر مهال.
د راپورونو له مخې، د کډوالو لنډ مهاله مېشت کمپونو په ډېرو ځایونو کې د څښاک پاکو اوبو، سیوري او لنډمهاله استوګنې مناسب امکانات نه وو. له همدې امله ګڼ شمېر کډوال، په ځانګړې توګه ښځې، ماشومان، سپینږیري او ناروغان، اړ وو چې تر شنه اسمان لاندې ساعتونه او کله ناکله څو ورځې انتظار وباسي.
دا ستونزې یوازې لنډمهالې نه وې، بلکې د کډوالو په وینا هره ورځ تکرارېدې.
د لنډي کوتل او نورو لېږد مرکزونو څخه هره ورځ شاوخوا له ۳۰۰۰ څخه تر ۵۰۰۰ پورې کسان د تورخم له لارې افغانستان ته اوښتل. د تورخم او چمن پر لارو جوړ شوي کمپونه د ډېرو افغان کډوالو لپاره د بېرته ستنېدو د بهیر تر ټولو ستونزمن پړاو ګڼل کېږي.
محمد شاه فهد، چې یو افغان کډوال دی، وايي، په تورخم مناسبه سرپناه نشته او د څښاک پاکو اوبو ته لاسرسی هم ډېر محدود دی.
هغه وايي: «په کمپ کې ډېری کډوال اړ دي چې تر شنه اسمان لاندې شپه تېره کړي. هلته نه د اوسېدو مناسب ځای شته، نه د خوړو او اوبو کافي اسانتیاوې او نه هم د تشنابونو مناسب امکانات برابر شوي دي. له تورخم تر اوښتو وروسته هم وضعیت د پام وړ ښه نه وي.»
د سختې ګرمۍ له امله د ښځو او ماشومانو ستونزې
په حمزه بابا لنډ مهاله پنډغالي کې مېشتو افغان کورنیو ویلي چې د سختې ګرمۍ له امله یې ستونزې څو برابره زیاتې شوې دي.
د دوی په وینا، ډېری کسان ساعتونه او کله ناکله ټوله ورځ د خپل وار په تمه پاتې کېږي، خو د لمر له تودوخې څخه د ژغورنې لپاره کافي سیوری، یخې اوبه او د استراحت مناسب ځایونه په محدود ډول موجود دي.
د کډوالو په وینا، د دغو اسانتیاوو نشتوالی په ځانګړې توګه پر ښځو، ماشومانو، سپینږیرو او ناروغانو ډېر اغېز کوي.
د کابل اوسېدونکې ګل بي بي، چې نوم یې د امنیتي دلایلو له امله بدل شوی، له خپلو پنځو ماشومانو سره افغانستان ته ستنېږي. هغه وايي، له څو ورځو راهیسې په حمزه بابا کمپ کې ده.
ګل بي بي وايي: «دلته ښځې د نارینهوو په پرتله له ډېرو ستونزو سره مخ دي. د سختې ګرمۍ په موسم کې د کوچنیو ماشومانو ساتنه ډېره سخته ده، ځکه نه مناسب سیوری شته او نه هم د استراحت لپاره مناسب ځای.»
هغه زیاتوي: «ماشومان د تودوخې او تندې له امله ډېر ستړي او بېوسه کېږي او میندې د یخو اوبو او خوړو په برابرولو کې له ستونزو سره مخ وي. موږ اړ یو چې ساعتونه په کتارونو کې ودرېږو، چې له امله یې ښځې، امیندواره ښځې او سپین سرې ښځې له سختې ستړیا سره مخ کېږي.»
د هغې په وینا، ځینې ښځې د سختې ګرمۍ له امله ناروغه کېږي هم، خو بېړنۍ روغتیايي اسانتیاوې تل په وخت نه وي موجودې.
ګل بي بي وايي: «د تشنابونو او حفظالصحې اسانتیاوې هم کافي نه دي، چې له امله یې ښځې له اضافي ستونزو سره مخ کېږي. د شپې له خوا هم د استراحت لپاره مناسب ځای نه شته، نو موږ اړ یو چې له خپلو ماشومانو سره پر ځمکه یا د شنه اسمان لاندې شپه تېره کړو.»
په کمپ کې موجود ۲۸ کلن عبدالرحیم، چې له خپل ناروغ پلار سره په سفر و، وايي چې د سختې ګرمۍ له امله یې د پلار روغتیايي حالت د اوږده انتظار پر مهال خراب شو.
هغه وايي: «موږ څو ساعته د لمر لاندې انتظار ته اړ شو. زما پلار د زړه ناروغي لري او د سختې ګرمۍ له امله یې روغتیايي حالت نور هم خراب شو. په سنټر کې سیوری نږدې نه و او د څښاک اوبه هم پر وخت نه ترلاسه کېدې.»
عبدالرحیم زیاتوي: «ما څو ځله له مسولینو څخه د طبي مرستې غوښتنه وکړه. وروسته زما پلار ته په ساه اخیستلو کې سختې ستونزې پیدا شوې او رنګ یې ژېړ واوښت، چې زه یې ډېر اندېښمن کړم.»
د هغه په وینا، وروسته د نږدې رضاکارانو په مرسته خپل پلار د لنډي کوتل روغتون ته ولېږداوه.
هغه وايي: «که نه، حالت یې لا ډېر جدي کېدای شو.»
د ثبت او اسنادو د ارزونې د ځنډ شکایت
د ننګرهار اوسېدونکی عبدالواحد، چې له خپلې کورنۍ سره افغانستان ته ستنېږي، وايي، له دوو ورځو راهیسې په حمزه بابا کمپ کې دي، خو د اسنادو د ارزونې او ثبت بهیر یې لا نه دی بشپړ شوی.
هغه وايي: «د سختې ګرمۍ له امله د کوچنیو ماشومانو ساتنه ډېره سخته شوې ده. د غرمې پر مهال تودوخه ډېره لوړېږي او موږ اړ یو چې ډېری وخت تر شنه اسمان لاندې تېر کړو.»
عبدالواحد زیاتوي: «د څښاک پاکو او یخو اوبو محدود لاسرسی، د سیوري نشتوالی او د استراحت د مناسب ځایونو کموالی تر ټولو ډېر پر ښځو، ماشومانو او سپینږیرو اغېز کړی دی.»
هغه وايي، اقتصادي وضعیت یې دومره ښه نه دی چې هره ورځ له بازاره اوبه او خواړه واخلي.
عبدالواحد زیاتوي: «موږ څو کاله په پاکستان کې ژوند وکړ، اوس خپل هېواد ته بېرته ستنېږو، خو هیله مو دا ده چې د بېرته ستنېدو دا بهیر د انساني کرامت په درناوي او د مناسبو اسانتیاوو په برابرولو سره بشپړ شي.»
هغه له اړوندو چارواکو غواړي چې د ثبت او تصفیې بهیر چټک کړي.
«زموږ له اړوندو چارواکو یوازې دا غوښتنه ده چې د ثبت او تصفیې بهیر چټک کړي، څو نور اړ نه شو چې څو ورځې د دې سختې ګرمۍ په منځ کې انتظار وباسو او وکولای شو په خوندي توګه خپلو کورونو ته ورسېږو.»
د بشري حقونو د فعالانو اندېښنې
د بشري حقونو فعالانو او مرستندویو بنسټونو څو ځله خبرداری ورکړی چې د سختې ګرمۍ د څپې پر مهال د افغان کډوالو ایستل، په ځانګړې توګه د ماشومانو، سپینږیرو او ناروغانو لپاره، جدي روغتیايي خطرونه رامنځته کولای شي.
خو پاکستاني چارواکي وايي، هغه بهرني وګړي چې په قانوني اسنادو پرته په دغه هېواد کې اوسي، د حکومت د پالیسۍ له مخې به یې د بېرته ستنولو بهیر دوام ولري.
په همدې حال کې، د افغان کډوالو د بډو اخیستو، د اوږده انتظار، د کمپونو د نامناسبو شرایطو او د ثبت او تصفیې د بهیر د ځنډ په اړه ادعاوې لا هم دوام لري؛ هغه ستونزې چې د کډوالو په وینا، د بېرته ستنېدو بهیر یې د ډېرو کورنیو لپاره له یوه سخت بشري او مالي فشار سره مخ کړی دی.
د افغانستان لپاره د پاکستان پخوانی ځانګړی استازی اصف درانی وايي، که څه هم طالبانو په ۲۰۲۱ کال کې تر واکمنېدو وروسته په افغانستان کې څلور لسیزې جګړه پای ته ورسوله، خو ونه توانېدل چې اقتصادي ودې، سوکالۍ او د خلکو د ژوند د ښه کېدو زمینه برابره کړي.
هغه په یوه تحلیلي مقاله کې لیکلي، افغانستان له نږدې پنځو کلونو وروسته هم د نړۍ له ستر بشري ناورینونو څخه دی، سره له دې چې په هېواد کې پراخ کورنی جنګ پای ته رسېدلی دی.
د هغه په وینا، د طالبانو تر واکمنېدو وروسته د افغانستان بانکي نظام له سقوط سره مخ شو، میلیونونه کسان بېکاره شول، نړیوالې مرستې ودرېدې، اقتصاد سخت زیانمن شو او زرګونه مسلکي کسان له هېواده ووتل.
هغه زیاتوي، د ښځو پر کار او د نجونو پر زدهکړو بندیزونو د افغانستان بشري پانګه زیانمنه کړې او بېوزلي یې د ټولنې تر ټولو لویه ستونزه ګرځېدلې ده.
اصف دراني د نړیوال بانک د وروستي راپور په حواله لیکي، که څه هم د افغانستان کورني عواید زیات شوي، انفلاسیون کم شوی او لږ اقتصادي وده رامنځته شوې، خو د نفوس چټکه وده، د بهرنیو مرستو کمښت، لوړه بېکاري او د خصوصي پانګونې نشتوالی د خلکو د ژوند کچه لا هم خرابوي.
هغه دا وضعیت "ثبات، خو بېسوکالي" بولي.
د نوموړي په وینا، د ملګرو ملتونو د اټکل له مخې، په ۲۰۲۶ کال کې به شاوخوا ۲۲ میلیونه افغانان بشري مرستو ته اړتیا ولري او میلیونونه نور به د خوړو له سخت کمښت سره مخ وي.
هغه وايي، بشري مرستې د پراخې لوږې مخه نیولې، خو دایمي اقتصادي حل نه شي کېدای، ځکه نه کاري فرصتونه رامنځته کوي، نه مالي بنسټونه بېرته رغوي او نه هم پانګونه جذبوي.
د پاکستان پخوانی استازی د افغانستان اقتصادي ناورين یو لامل د نړیوالې ټولنې تګلاره هم بولي او وايي، د پراختیايي مرستو درېدلو، د طالبانو پر ضد بندیزونو، د افغانستان د شتمنیو کنګل کېدو او د نړیوال بانکي نظام څخه د هېواد د جلا کېدو اقتصاد سخت زیانمن کړی دی.
خو هغه ټینګار کوي چې یوازې نړیوال بندیزونه د افغانستان د اوسني وضعیت مسول نه دي، بلکې د طالبانو کورنۍ پالیسۍ هم د بحران په ژورېدو کې مهم رول لري.
د نوموړي په وینا، د نجونو د زدهکړو او د ښځو د کار دوامدار بندیز د افغانستان نیمایي بشري ځواک له اقتصادي فعالیتونو محروم کړی او دې کار د کورنیو عایدات، روغتیايي خدمتونه، زدهکړې او پانګونه اغېزمنه کړې ده.
هغه همدارنګه لیکلي چې د ټيټيپي، داعش خراسان، د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ، اسلامي غورځنګ ازبکستان او د بلوچستان د ازادۍ پوځ په ګډون د وسلهوالو ډلو شتون د افغانستان د نړیوالې انزوا یو مهم لامل دی.
د هغه په باور، تر هغو چې د افغانستان خاوره د ګاونډیو هېوادونو پر ضد نه کارول کېږي، د طالبانو حکومت به د نړیوالې ټولنې له رسمیت پېژندنې او عادي اړیکو لرې پاتې شي.
اصف درانی وايي، افغانستان د مسو، لیتیم، اوسپنې او نادرو منرالونو سترې زېرمې لري، خو سیاسي انزوا، کمزوري بنسټونه او د پانګونې لپاره د مناسب چاپېریال نشتوالی د دغو سرچینو د ګټې اخیستنې مخه نیولې ده.
هغه وړاندیز کوي چې نړیواله ټولنه باید له طالبانو سره مشروط تعامل وکړي، بشري مرستې دې دوام ومومي، خو پراختیايي همکاري او اقتصادي ادغام دې د نجونو د زدهکړو، د ښځو د کار، سیاسي ګډون او د ترهګرۍ پر ضد د عملي اقداماتو له پرمختګ سره وتړل شي.
د نوموړي په وینا، پاکستان، چین، ایران، د منځنۍ اسیا هېوادونه او د خلیج هېوادونه باید د سوداګرۍ، ټرانزیټ او انرژۍ په برخو کې له افغانستان سره همکاري زیاته کړي، خو پاکستان حق لري چې د دوه اړخیزو اړیکو د ښه کېدو لپاره د افغانستان له خاورې د ترهګرو ډلو د فعالیت د مخنیوي غوښتنه وکړي.
هغه په پای کې لیکلي، تر هغو چې طالبان او نړیواله ټولنه د کړکېچونو د مدیریت پر ځای د افغانستان د بنسټونو او اقتصاد د بیا رغونې لپاره ګډ ګامونه پورته نه کړي، افغانستان به د "ثبات، خو بېسوکالۍ" او "سولې، خو بېپرمختګه" هېواد پاتې شي.
د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې د لومړي ځل لپاره د طالبانو یوې مخالفې وسلهوالې ډلې د جمعې په سهار (د چنګاښ ۲۶مه) د څو ساعونو لپاره د بدخشان یفتل پایین ولسوالي تر خپل کنټرول لاندې راوسته.
ځايي سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، بریدګرو د ولسوالۍ پر ودانۍ، د امنیې قوماندانۍ او استخباراتو پر دفتر ولکه ټینګه کړه او خپل بېرغ یې هم د ولسوالۍ پر ودانۍ پورته کړ. د سرچینو په وینا؛ بریدګرو له سیمې تر وتلو مخکې طالبان بېوسلې کړل او پوځي تجهیزات، وسلې، مهمات او دولتي موټړونه یې له ځان سره یوړل.
ځايي اوسېدونکي وایي، مخالفو وسلهوالو د څو ساعتونو لپاره د ولسوالۍ بشپړ واک په لاس کې لاره. د سرچینو د معلوماتو له مخې؛ برید د جمعې ورځې د سهار په لومړیو ساعتونو کې هغه مهال پیل شو، چې شاوخوا ۲۰ تر ۲۵ وسلهوالو د یفتل پایین ولسوالۍ پر ودانۍ برید وکړ او له لنډې نښتې وروسته یې واک ترلاسه کړ.
ځینې سرچینې ادعا کوي، چې بریدګرو د طالبانو یوشمېر غړي هم له ځان سره وړي؛ خو افغانستان انټرنشنل تر دې دمه نهدی توانېدلی دغه ادعا په خپلواکه توګه تایید کړي.
لاتر اوسه د اوښتې مرګژوبلې په اړه کره معلومات نهدي خپاره شوي. ځايي سرچینې وایي، «د وطن سرتېرو جبهې» په نوم یوې وسلهوالې ډلې د دغه برید مسوولیت منلی دی. تر برید وروسته طالبانو د بدخشان له مرکز فیضاباد ښار څخه یفتل پایین ولسوالۍ ته نور ځواکونه استولي.
د سرچینو په وینا؛ د طالبانو چورلکې هم د ولسوالۍ پر فضا ګزمه کوي او په سیمه کې سخت امنیتي تدابیر نیول شوي دي. یفتل پایین ولسوالي فیضاباد ښار ته نږدې پرته ده او د بدخشان له مهمو او ستراتیژیکو ولسوالیو شمېرل کېږي. د یادې ولسوالۍ اوسېدونکو تل د بدخشان په سیمهییزو او سیاسي تحولاتو کې مهم رول لوبولی دی.
دا پېښه داسې مهال رامنځته شوې، چې بدخشان په وروستیو میاشتو کې د افغانستان له تر ټولو ناامنه ولایتونو څخه ګڼل کېږي. د طالبانو د مخالفو ډلو د فعالیتونو ترڅنګ دغه ولایت د سیمهییزو شخړو، د طالبانو د ځایي قوماندانانو او له نورو ولایتونو د ورغلو ځواکونو ترمنځ د اختلافاتو او همدارنګه د کانونو او نورو عایداتي سرچینو د کنټرول پر سر د سیالیو شاهد هم دی.
ځايي سرچینې همداراز وایي، د بدخشان له بهر څخه د طالبانو د ځواکونو پراخ حضور د خلکو نارضایتي زیاته کړې چې د یاد ولایت امنیتي وضعیت یې لاپسې کړکېجن کړی دی. په همدې حال کې طالبان هم د بدخشان امنیتي وضعیت ته ځانګړې پاملرنه کوي.
په وروستیو اوونیو کې د طالبانو د دفاع وزیر محمد یعقوب مجاهد دغه ولایت ته سفر وکړ او له څو سیمو یې لیدنه وکړه. طالبانو همدارنګه په بدخشان کې نوې پوځي قطعه جوړه کړې او د امنیت د ټینګښت لپاره یې نور ځواکونه هم ځای پرځای کړي دي.
سره له دغه اقداماتو د یفتل پایین ولسوالۍ وروستی برید ښيي، چې بدخشان لاهم د افغانستان په شمال ختیځ کې د طالبانو تر ټولو حساسو او له امنیتي پلوه زیانمنونکو سیمو شمېرل کېږي.
د بېپولې ډاکټرانو سازمان وایي، د افغانستان په سوېلي ولایتونو کې د سختې خوارځواکۍ له امله روغتونونو ته د لېږدول شویو ماشومانو شمېر په بېساري ډول زیات شوی او ډېری ماشومان روغتیايي مرکزونو ته په داسې حال کې رسېږي چې ژوند یې له جدي ګواښ سره مخ وي.
د دغه سازمان د معلوماتو له مخې؛ د ۲۰۲۶کال د جنورۍ او اپرېل ترمنځ د افغانستان سویل کې د تغذیې ځانګړو مرکزونو کې پر سختې خوارځواکۍ د اخته ماشومانو د بسترېدو شمېر د تېرو درېیو کلونو د ورته مودې پرتله تر ۳۰ سلنه ډېر لوړ شوی دی.
ډېری دغه ماشومان له یو کال څخه کم عمر لري. د افغانستان سویل لپاره د بېپولې ډاکټرانو سازمان د روغتیایي چارو همغږې کوونکې انا لیلیا باندا وایي، ماشومان ډېر ناوخته روغتونونو ته رسول کېږي او ډېری یې د داسې روغتیایي عوارضو سره مخ وي چې پر وخت درملنې سره د مخنیوي وړ وي.
نوموړې وویل، دغه وضعیت نه یوازې د خوړو د ناامنۍ زیاتېدو؛ بلکې د هغه روغتیايي خدمتونو د کمزوري کېدو پایله ده، چې د خوارځواکۍ د ژر تشخیص او درملنې لپاره جوړ شوي وو.
د راپور له مخې؛ د ۲۰۲۵کال له پیل راهیسې د نړۍوالو مرستو د کمښت له امله د افغانستان ۴۴۵ روغتیايي مرکزونه چې ۲۰۳ ګرځنده روغتیايي او تغذیوي ډلې هم پهکې شاملې دي، تړل شوي یا یې فعالیتونه درېدلي دي.
دغه سازمان زیاتوي، چې پرلهپسې وچکالۍ، د کرنیزو حاصلاتو کمښت، د خوراکي توکو بیو لوړېدل او د لارو تړل کېدل هم د خوارځواکۍ د پراخېدو مهم لاملونه دي. د راپور له مخې؛ د تغذیوي خوړو واردات هم اغېزمن شوي او د اړتیا وړ تغذیوي توکو ته د خلکو لاسرسی محدود شوی دی.
د بېپولې ډاکټرانو سازمان وایي، یوازې د ۲۰۲۶کال د جنورۍ او اپرېل ترمنځ د هلمند د بست ولایتي روغتون د تغذیې مرکز کې تر ۱۵۰۰ ډېر ماشومان د سختې خوارځواکۍ له امله بستر شوي چې دا د ۲۰۲۲کال د ورته مودې پرتله دوه برابره زیاتوالی ښیي.
په کندهار کې هم د همدې مودې په ترڅ کې تر ۵۷۰ ډېر ماشومان د خوارځواکۍ له امله بستر شوي او تر ۳۰۰ زیات نور ناروغان د ځای د کمښت له امله نورو روغتیايي مرکزونو ته لېږل شوي دي.
د بېپولې ډاکټرانو سازمان خبرداری ورکړی، چې د خوارځواکۍ موسمي زیاتوالی پیل شوی او که د تغذیې پروګرامونو ته بېړنۍ بودجه، تغذیوي خواړه او روغتیايي اسانتیاوې برابرې نهشي؛ نو لا ډېر ماشومان به د ژغورونکو خدمتونو له لاسرسي بېبرخې شي.
دغه سازمان له مرستندویانو، روغتیايي چارواکو او نړۍوالو ادارو غوښتي، چې د افغانستان د تغذیې پروګرامونو لپاره مالي ملاتړ او د تغذیوي خوړو دوامداره رسونه ژر تر ژره بېرته فعاله کړي؛ څو د ماشومانو د مړینې مخه ونیول شي.