افغانستان انټرنشنل - پښتو ته د نورستان څخه ځايي اوسېدونکو ویلي چې په مرکز پارون کې د تازه سېلابونو له امله د پارون ښاروال او د لومړي کنډک قوماندان لا درکه شوي دي. له سیمې ویډیوګانې ښيي چې د پارون د ښاروالۍ ودانۍ او د لومړي کنډک قرارګاه په مکمل ډول ویجاړه شوې ده.
بل خوا د نورستان والي زین العابدین عابد له رسنیو سره په خبرو کې منلې چې د پارون ښاروال او د لومړي کنډک قوماندان له خپلو همکارانو سره ورک شوي دي.
نوموړی وايي چې دوی په سیمه له خټو او خاورو څخه د جسدونو را ایستل پیل کړي او هڅه کوي چې دولتي کارکوونکي هم پېدا کړي.
د طالبانو تر واک لاندې له پېښو سره د مبارزې د امادهګۍ ادارې د نړیوالو بنسټونو د معلوماتو پر بنسټ ویلي، چې په فراه، نیمروز، هلمند او د جوزجان او بلخ ولایتونو په شمالي برخو کې به د اعظمي تودوخې درجه له ۴۵درجې سانتيګراډ څخه لوړه شي.
یادې ادارې ویلي، چې د ۱۴۰۵ لمریز کال د چنګاښ له ۲۶مې (جمعې) څخه د چنګاښ تر ۳۱مې (چارشنبې) پورې به د افغانستان په ډېرو سیمو کې د تودوخې درجه د نورمال حالت په پرتله لوړه وي.
د ادارې د معلوماتو له مخې، په فراه، نیمروز، هلمند او د جوزجان او بلخ ولایتونو په شمالي برخو کې به د اعظمي تودوخې درجه له ۴۵درجې سانتيګراډ څخه لوړه شي، چې له امله یې په دغو سیمو کې د غیرعادي ګرمۍ خطر اټکل شوی دی.
ادارې زیاته کړې چې په شمالي نیمایي کې به د اعظمي تودوخې درجه د نورمال په پرتله له دوو تر ۴ درجې سانتيګراډ لوړه وي، او د اووه ورځو د اصغري تودوخې اوسط به هم د هېواد په ډېری سیمو کې له عادي کچې یو تر ۶ درجې لوړ وي.
د پېښو پر وړاندې د مبارزې ادارې د ورښتونو او سېلابونو په اړه ویلي چې د وړاندوینې په موده کې به په سوېلختیزو، ختیزو او شمالختیزو سیمو کې له ۵ تر ۵۰ مليمترو پورې سپک او منځنی ورښت وشي، چې له امله یې په ځینو محدودو سیمو کې د سېلابونو د راوتلو احتمال شته.
د ادارې د معلوماتو له مخې، د تېرو ۳۰ ورځو د ورښتونو پر بنسټ په ختیزو او سوېلختیزو سیمو کې مثبت بدلونونه ثبت شوي او اوس مهال کومه سیمه د سختې وچکالۍ تر اغېز لاندې نه ده.
د کندهار د ارغستان ولسوالۍ یوشمېر اوسېدونکي او بڼوال وایي، پرلهپسې وچکالۍ، د ځمکې لاندې اوبو ښکته کېدل او د کاریزونو وچېدو د انارو سلګونه جریبه باغونه له ګواښ سره مخ کړي چې له امله یې ګڼ خلک د خپلو باغونو پرې کولو او له سیمې څخه کډه کېدو ته اړ شوي دي.
ارغستان چې کلونه یې د لوړ کیفیت انارو له امله په هېواد او بهر کې نوم درلود نن د سختې وچکالۍ له امله له یوه ناورین سره مخ دی. هغه ولسوالي چې پخوا به یې په هر کلي کې شنه بڼونه، روان کارېزونه او د انارو ډک باغونه لیدل کېدل؛ اوس په ډېرو سیمو کې وچې ونې، شاړې ځمکې او تش کورونه تر سترګو کېږي.
ځايي خلک وایي، په تېرو څو کلونو کې د بارانونو کمښت او د ځمکې لاندې د اوبو کچې پرلهپسې ټیټېدو د باغدارۍ دودیز سیستم له سخت ناورین سره مخ کړی دی. د دوی په خبره؛ ډېری کاریزونه وچ شوي او هغه ژورې برمې چې مخکې یې اوبه ورکولې اوس د پخوا په شان حاصل نهلري.
د ارغستان د مرکز یو بڼوال سید احمد وایي: «پخوا به مو له یوه باغ څخه د ټول کال لګښتونه برابرول؛ خو اوس د اوبو د نشتوالي له امله ونې وچې شوې دي. هغه باغ چې لسګونه کاله مو پاللی وو، اوس یې په خپلو لاسونو پرې کوو ځکه نور یې د ساتنې توان نهلرو».
نوموړی زیاتوي، هرکال لسګونه بڼوال خپلې وچې شوې ونې وهي او ځینې یې خپلې ځمکې پرېږدي او نورو سیمو ته ځي ځکه نور د باغونو ساتنه ورته اقتصادي ګټه نهلري.
د یادې ولسوالۍ یو بل بزګر الله داد وایي: «کله چې اوبه نه وي، نه باغ ساتل کېږي نه نوره کرنه کېږي؛ نو موږ مجبور شو چې ونې پرې کړو، اوس ډېری ځوانان د کار لپاره کندهار ښار یا نورو هېوادونو ته ځي؛ ځکه دلته د ژوند خوند نور نهشته».
د ارغستان اوسېدونکي وایي، وچکالۍ یوازې باغونه نهدي زیانمن کړي؛ بلکې د خلکو ټولنیز ژوند یې هم اغېزمن کړی دی. د دوی په خبره؛ هغه کورنۍ چې پخوا یې یوازې د انارو یا نورو کرنیزو توکو له اړخه ژوند مخې ته وړلو اوس د بېوزلۍ له امله خپلې مېنې پرېږدي.
د خلکو په خبره؛ د اوبو کمښت یوازې د اقلیمي بدلون پایله نه ده؛ بلکې د ځمکې لاندې د اوبو بېرویه استخراج، د ژورو برمو زیاتوالی او د اوبو د مدیریت نشتوالی هم ستونزه نوره پسې ژوره کړې ده.
د کرنې برخې ځینې متخصصان هم وایي، که د اوبو د مدیریت لپاره عملي ګامونه وانخیستل شي؛ نو د ارغستان د انارو پاتې باغونه به هم له جدي ګواښ سره مخ شي. د ارغستان خلک له طالبانو غوښتنه کوي، چې د «لوړې بند» پروژه عملي کړي، د اوبو د زېرمه کولو لپاره نوي بندونه جوړ کړي، د څاڅکي اوبو لګولو سیستمونه عام کړي او د وچکالۍ له امله زیانمنو شویو بڼوالو سره بیړنۍ مرستې وکړي.
د دوی په خبره؛ که دغه ستونزه پر خپل حال پرېښودل شي، ارغستان به په یوه سپېره سیمه بدل شي او هلته به څوک پاتې نهشي. دوی ټینګار کوي، چې د اوبو د سرچینو ساتنه، د باراني اوبو راټولول او د عصري اوبو لګولو دودول د دغه بحران د کمولو مهمې لارې دي.
د روغتیا نړیوال سازمان (ډبلیواېچاو) وايي، په اروپا کې د اقلیمي بدلون او تودوخې له امله روغتیايي سیستمونه له زیاتېدونکي فشار سره مخ دي. دغه سازمان له اروپايي هېوادونو غوښتي چې روغتونونه او روغتیايي خدمتونه د سختې ګرمۍ پر وړاندې لا چمتو او مقاوم کړي.
د روغتیا نړیوال سازمان د پنجشنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۵مه) په یوه نوي لارښود کې ویلي، اروپا د نړۍ تر ټولو چټک تودېدونکې وچه ده او د تودوخې درجه پکې د نړۍ د منځنۍ کچې په پرتله نږدې دوه برابره لوړېږي.
د سازمان د معلوماتو له مخې، یوازې د روان اوړي په ترڅ کې د پنځو هېوادونو معلومات ښيي چې د سختې ګرمۍ له امله نږدې ۱۰ زره اضافي مړینې ثبت شوې دي.
په اروپا کې د روغتیا نړیوال سازمان سیمهییز رییس هانس کلوګه ویلي: «زموږ سیمه په نړۍ کې تر ټولو چټکه تودېدونکې سیمه ده. یوازې په تېرو څلورو کلونو کې د تودوخې له امله له ۲۰۰ زرو څخه ډېر کسان مړه شوي او په تېرو ۲۰ کلونو کې د تودوخې اړوند مړینې ۳۰ سلنه زیاتې شوې دي.»
نوموړي ټینګار کړی: «د تودوخې له امله مړینې حتمي نه دي، موږ پوهېږو چې څنګه د خلکو ساتنه وکړو: ټولنو ته پر وخت خبرداری ورکړو، ښارونه ساړه کړو، اوبو او سیوري ته لاسرسی برابر کړو، له تر ټولو زیانمنو کسانو سره اړیکه ونیسو او د تودوخې له لوړېدو مخکې روغتیايي سیستمونه چمتو کړو.»
دغه سازمان خبرداری ورکړی چې د تودوخې څپې روغتونونه له جدي ستونزو سره مخ کولای شي، په ځانګړي ډول هغه روغتیايي مرکزونه چې د لوړې تودوخې لپاره نه وي جوړ شوي. د سختې ګرمۍ له امله د ناروغانو د بسترېدو کچه لوړېږي او د روغتونونو برېښنا، د سړولو سیستمونه، کمپیوټرونه او نور تخنیکي خدمات له ستونزو سره مخ کېدای شي.
د روغتیا نړیوال سازمان وايي، د ښارونو جوړښتي بڼه هم د تودوخې ستونزه لا زیاتوي، ځکه ښاري سیمې د شاوخوا کلیوالو او نیمه ښاري سیمو په پرتله ډېره تودوخه ساتي.
د سازمان په نوي لارښود کې د هېوادونو او سیمهییزو ادارو لپاره اته اساسي برخې مشخصې شوې دي چې پکې د تودوخې د خبرداري سیستمونه، د زیانمنو وګړو ساتنه، عامه پوهاوی، د روغتیايي سیستمونو پیاوړتیا، د تودوخې د اغېزو کمول، څارنه، ارزونه او د راتلونکو اقداماتو لپاره له تجربو زدهکړه شامل دي.
د روغتیا نړیوال سازمان ویلي چې د اروپا په بېلابېلو هېوادونو کې د روغتیايي مرکزونو د چمتووالي ارزونې او روزنې هم ترسره شوې دي، څو د سختې ګرمۍ او نورو اقلیمي ګواښونو پر وړاندې د روغتیايي سیستمونو مقاومت پیاوړی شي.
دغه سازمان ټینګار کړی چې د اقلیمي بدلون له امله د تودوخې څپې به په راتلونکو کلونو کې لا سختې شي، خو د وختي خبرداریو، د خلکو د ساتنې او د روغتیايي سیستمونو د مخکېني چمتووالي له لارې د تودوخې له امله د ډېرو مړینو مخه نیول کېدای شي.
د طالبانو د ترانسپورت او هوايي چلند وزارت د هوا پوهنې ادارې، سبا د هېواد په څو ولایتونو کې د بارانونو، تالندې برېښنا او چټکو بادونو د رامنځته کېدو خبرداری ورکړی دی.
دغه ادارې د یکشنبې په ورځ، د چنګاښ په ۲۱مه، په خپره کړې خبرپاڼه کې ویلي چې د دوشنبې په ورځ په بدخشان، نورستان، کونړ او پکتیکا ولایتونو کې د زورورو ورښتونو او تالندې برېښنا اټکل شوی دی.
د خبرپاڼې له مخې، په دغو ولایتونو کې د ورښت کچه د ۱۰ تر ۱۵ میلیمترو پورې اټکل شوې ده.
هوا پوهنې ادارې همداراز ویلي چې په مرکزي، سوېل ختیځو، سوېلي او لوېدیځو ولایتونو کې د چټکو بادونو د لګېدو احتمال هم شته.
د یادې ادارې د اټکل له مخې، د دغو سیمو د بادونو چټکتیا به په ساعت کې د ۵۰ او ۱۰۰ کیلومترو ترمنځ وي.
چارواکو له خلکو غوښتي چې د احتمالي ورښتونو، سیلابونو او چټکو بادونو پر مهال لازم احتیاطي تدابیر ونیسي او د طبیعي پېښو له احتمالي زیانونو څخه د ځان ساتنې لپاره چمتووالی ولري.
په افغانستان کې، چې د څو لسیزو جګړو له امله یې پراخ ځنګلونه له منځه تللي، اوس په بېلابېلو سیمو کې د ونو د کرلو او د ځنګلونو د بیا راژوندي کولو هڅې چټکې شوې دي.
ځايي اوسېدونکي او چاپېریالي کارپوهان وايي، خلک یو ځل بیا د ونو اقتصادي او چاپېریالي ارزښت ته متوجه شوي دي.
د تخار ولایت د چهارباغ کلي مشر غلام علي پویا وايي، پخوا د دوی په سیمه کې د پستې پراخ ځنګلونه موجود وو، خو د جګړو او کورنیو شخړو پر مهال پرې کېدل او هېڅ چت یې د مخنیوي توان نه درلود.
د کارپوهانو په وینا، د ۱۹۷۹م کال د شوروي یرغل څخه د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ تر پای پورې د افغانستان شاوخوا نیمايي ځنګلونه له منځه ولاړل.
په ختیځو ولایتونو کې لرګي پاکستان ته قاچاق کېدل او په مرکزي او شمالي سیمو کې خلک د سون توکو لپاره ونې پرې کولې.
سره له دې، د وروستیو دوو لسیزو په ترڅ کې د ځنګلونو د له منځه تلو بهیر تر یوه بریده ورو شوی دی. د افغانستان د ملي احصایې او معلوماتو ادارې د شمېرو له مخې، له ۲۰۱۱م کال راهیسې په هېواد کې د ځنګلونو پوښښ ۳۵ سلنه زیات شوی، خو لا هم په ۲۰۲۵م کال کې یوازې ۲،۵ سلنه خاوره په ځنګلونو پوښل شوې ده.
په چهارباغ کې د اغا خان پرمختیايي شبکې په مالي ملاتړ د شاوخوا یو مربع کیلومتره په اندازه کوچنی ځنګل جوړ شوی، چې سپېدار، پاولونیا، انار او خرمالو ونې پکې کرل شوې دي. دغه ځنګل د یوې کروندګرې، بس بیګم احمدي، پر ځمکه جوړ شوی، خو د کلي ټولو شاوخوا ۳۵۰ کورنیو ته هم د استفادې لپاره پرانیستی دی.
بس بیګم احمدي وايي، د دغو ونو په شتون کې یې چاپېریال شین شوی او پاکه هوا تنفس کوي. نوموړې هیله لري، په راتلونکې کې د مېوو او کورنیو مرباوو له پلورلو هم عاید ترلاسه کړي.
د طالبانو د چاپېریال ساتنې ادارې د اقلیم بدلون مشر روح الله امین وايي، حکومت موخه ټاکلې چې د ۲۰۲۳ او ۲۰۳۰ کلونو ترمنځ ۲۰۰ میلیونه ونې کېنوي. د هغه په وینا، تېر کال د اته میلیونه ونو د کرلو هدف ټاکل شوی و، خو په پای کې ۱۷ میلیونه ونې کېنول شوې.
هغه زیاتوي، د روان کال لپاره د نهو میلیونه ونو د کرلو هدف ټاکل شوی، خو د اوبو کمښت، د څارویو له خوا د نیالګیو زیانمنېدل او د اقلیم بدلون لا هم سترې ننګونې دي.
د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان هم د ځايي ټولنو په همکارۍ د ۲۰۱۹م کال راهیسې شاوخوا پنځه میلیونه ونې کرلې دي.
ځايي اوسېدونکي وايي، د ونو له زیاتېدو سره نه یوازې چاپېریال شین شوی، بلکې هغه مرغان هم بېرته راستانه شوي چې کلونه یې په سیمه کې څرک نه لګېده.
د چهارباغ د کلي مشر غلام علي پویا وايي: «که غواړئ مرغان بېرته راستانه شي، د قفس پر ځای د خپل کور ترڅنګ ونه وکرئ.»