د جرمني د کورنیو چارو وزیر الکساندر دوبرینت ویلي، دغه هېواد د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د لومړي ځل لپاره یو افغان وګړی، چې جرمي سابقه یې نه لرله، افغانستان ته شړلی دی. د هغه په وینا، دغه کس د پناه غوښتنې له رد کېدو وروسته د اخراج وړ ګرځېدلی و.
د جرمني د کورنیو چارو وزیر وویل، نوموړي هڅه کړې وه په یوه بل اروپايي هېواد کې مېشت شي، خو هلته په ناقانونه توګه د اوسېدو له امله بېرته جرمني ته ولېږدول شو او وروسته افغانستان ته وشړل شو.
د جرمني دغه لوړپوړي چارواکي ویلي، دغه افغان د هغو ۳۱ افغان کډوالو له ډلې و چې د سېشنبې په ورځ په یوه الوتکه کې افغانستان ته ولېږدول شول. د نوموړي په خبره پاتې نورو ۳۰ افغانانو جرمي سابقه لرله.
د راپورونو لهمخې، جرمني له ۲۰۲۴ کال راهیسې د افغانانو د اخراج بهیر بېرته پیل کړی او تر اوسه یې له ۲۰۰ څخه ډېر کسان بېرته افغانستان ته اخراج کړي دي.
په کندهار کې یو شمېر هغه لوستې ښځې چې د طالبانو له لوري د ښځو پر کار له بندیز وروسته خپلې دندې له لاسه ورکړې، اوس یې د لاسي خامکي غاړو ګنډلو ته مخه کړې ده. دوی وايي، که څه هم دا کار د کورنۍ د اړتیاوو په پوره کولو کې مرسته کوي، خو د ډېر زحمت په بدل کې یې عاید کم دی.
د ښځو او نجونو پر زده کړو او کار د طالبانو له بندیز وروسته، په کندهار کې یو شمېر لوستو او د لوړو زده کړو لرونکو ښځو، چې پخوا یې په دولتي او خدماتي ادارو کې دندې درلودې، اوس یې د عاید د برابرولو لپاره د خامک کار ته مخه کړې ده.
نجلا الهام چې مخکې د یوې دولتي ادارې کارمنده وه افغانستان انټرنشنل ته ویلي، د طالبانو له واکمنېدو څخه وړاندې یې د ژوند اړتیاوې د خپل معاش له لارې پوره کولې، خو اوس چې د ښځو کار منع شوی، په کور کې د لاسي غاړو ګنډلو ته اړ شوې ده. د هغې په وینا، په پیل کې د دې هنر زده کړه ورته سخته وه، خو اوس د همدې کار له لارې د خپلې کورنۍ اړتیاوې برابروي.
فریبا اسلم چې د کندهار پوهنتون د عامه ادارې پوهنځي فارغه ده او د طالبانو له بندیز مخکې یې د بشري مرستو د وېش په برخه کې دنده ترسره کوله، وايي دا مهال له خپلو هغو خویندو سره یو ځای لاسي غاړې ګنډي چې زده کړې یې نیمګړې پاتې شوې دي.
هغې وویل، د لوړو زده کړو له بشپړولو وروسته اوس د یوې غاړې پر ګنډلو درې میاشتې تېروي، خو لس زره افغانۍ هم نه ترې ترلاسه کېږي. نوموړې هیله ښودلې چې یوه ورځ بېرته خپلې دندې ته ستنه شي او د خپل مسلک له لارې هېوادوالو ته خدمت وکړي.
سره له دې چې د لاسي خامکي غاړو ګنډنه د ډېرو بېسرپرسته ښځو او کورنیو د عاید یوازینۍ سرچینه ده، خو اقتصادي ځوړ د دې لاسي صنعت پر تقاضا هم منفي اغېز کړی دی.
په کندهار کې د لاسي غاړو دوکاندار محمد اشرف افغانستان انټرنیشنل ته ویلي، د لاسي خامکي غاړو بازار سوړ شوی دی. د هغه په وینا، خلک لا هم دا غاړې خوښوي، خو د پېرلو اقتصادي توان نه لري.
بي بي صاحبه چې له تېرو لسو کلونو راهیسې لاسي غاړې ګنډي او بازار ته یې وړاندې کوي وايي: په میاشتو میاشتو پر یوه غاړه کار کوک، خو دوکانداران یې د بازار د خرابوالي په پلمه په ټیټه بیه غواړي». د هغې په خبره، پخوا به یې ډېر فرمایشونه لرل، خو اوس خپله غاړې جوړوي او بازار ته یې وړي، خو د پخوا په څېر پېرېدونکي نه لري.
کندهاري لاسي خامکي غاړې د افغانستان له پخوانیو دودیزو لاسي صنایعو څخه شمېرل کېږي او له لسیزو راهیسې د کندهار ۍ د ښځو په لاس ګنډل کېږي. وړاندې به دغه غاړې نه یوازې د کندهار او د افغانستان په نورو ولایتونو کې پلورل کیدي، بلکې د سوداګرو له لارې پاکستان، متحده عربي اماراتو، سعودي عربستان، قطر، جرمني، بریتانیا، کاناډا او امریکا ته هم صادریدي او هلته مېشت افغانانو به د دودیزو جامو او د اخترونو، ودونو او نورو مراسمو پېرلي.
خو په وروستیو کلونو کې د اقتصادي ستونزو، د ماشیني تولیداتو د زیاتوالي او د صادراتو د کمېدو له امله د لاسي خامکي غاړو بازار پیکه شوی دی. خو سره له دې د دې غاړو ځانګړی کیفیت، ښکلا او هنري ارزښت لا هم د کورنیو او بهرنیو افغانانو ترمنځ خپل ځانګړی ځای ساتلی دی.
د کارګر ګوند استازی او د بریتانیا د بهرنیو چارو وزارت مرستیال سټییفن ډاوټي د افغانستان او پاکستان، منځني ختیځ او شمالي افریقا، د بندیزونو، قونسلي چارو او د کړکېچونو د مدیریت د مسوول په توګه وټاکل شو.
ډاوټي د دوشنبې په ورځ، د زمري پنځمه پر اېکس اېکسپاڼه لیکلي ویاړي چې دغه مسوولیتونه یې منلي او ژمنه یې وکړه چې له هغو بریتانیايي وګړو ملاتړ به هم وکړي چې له هېواده بهر مرستو ته اړتیا لري.
سټیفن ډاوټي د ۲۰۱۲ کال راهیسې د ویلز د کارډیف سوېل او پینارت د ټاکنیزې حوزې استازی دی. هغه له سیاست ته تر ننوتو مخکې د ورلډ ویژن او اکسفام په ګډون په بشري او پراختیايي ادارو کې دنده ترسره کړې او د اروپا د امنیت او همکارۍ سازمان له پارلماني مجمع سره یې هم کار کړی دی.
د افغانستان دوسیه له ډاوټي سره تر سپارل کېدو وروسته، هغه به د افغانستان په اړه د بریتانیا د سیاست د همغږۍ او تعقیب مسوول وي. په دې دنده کې د طالبانو په اړه د لندن د دریځ څارنه، د سیمې له هېوادونو او د بریتانیا له متحدانو سره ډیپلوماټیکې اړیکې، د افغانستان د تحولاتو په اړه پارلمان ته ځواب ویلو او د افغانستان لپاره د بریتانیا د بشري مرستو او پراختیايي پروګرامونو څارنه شامله ده.
د طالبانو پر اړوندو اشخاصو او بنسټونو د بندیزونو دوسیه هم د هغه د مسوولیت برخه ده. همداراز، په افغانستان کې د بریتانیايي وګړو د قونسلي چارو او له افغانستان سره د تړلو احتمالي کړکېچونو سیاسي مدیریت به هم د هغه له دندو څخه وي.
په همدې حال کې، د افغانستان د پخواني حکومت یوه چارواکي مجیبالرحمان رحیمي له ډاوټي غوښتي چې د طالبانو په اړه د بریتانیا سیاست د بشري حقونو، د قانون د حاکمیت او د افغانانو، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو، د ازادیو پر بنسټ پرمخ یوسي.
افغان خبریال لطفالله نجفيزاده هم د ډاوټي ټاکنه مهمه بللې او ویلي یې دي چې د طالبانو د واکمنۍ د پنځم کال او د سپټمبر د یوولسمې د بریدونو د پنځه ویشتمې کلیزې په درشل کې د افغانستان په اړه د نړیوالې ټولنې د تګلارې د بیا ارزونې وخت رارسېدلی دی.
د ولسي جرګې پخوانۍ غړې فوزیه کوفي هم ویلي، د ډاوټي ټاکنه په داسې وخت کې شوې چې افغانستان او سیمه له ګڼو امنیتي او سیاسي ننګونو سره مخ دي.
سره له دې، د بریتانیا حکومت ټینګار کوي چې د افغانستان په اړه وروستۍ پرېکړې یوازې د ډاوټي له لوري نه کېږي، بلکې د بهرنیو چارو له وزیر، کابینې او نورو اړوندو دولتي ادارو سره په همغږۍ ترسره کېږي. همداراز، د افغانانو د پناه غوښتنې، ویزو، استوګنې او اېستلو اړوند موضوعات تر ډېره د بریتانیا د کورنیو چارو وزارت په واک کې دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي د ملګرو ملتونو د پراختیايي پروګرام له نوي استازي تورهان صالح سره په لیدنه کې ویلي افغانستان د بشري مرستو ترڅنګ پراختیايي او بنسټیزو پروژو ته هم اړتیا لري او د دغو پروژو پلي کېدل مهم دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزرارت پر خپل ایکس پاڼې لیکلي چې متقی او د ملګرو ملتونو پراختیايي پروګرام استازي د لیدنيی پرمهال په افغانستان کې د پراختیايي فعالیتونو، د راستنېدونکو کډوالو د ادغام، د روغتیا او کرنې په برخو کې د همکاریو، د نشه یي توکو لپاره د بدیل معیشت، د چاپېریال ساتنې، د اقلیم بدلون او طبیعي پېښو ته د رسېدنې په اړه خبرې کړي دي.
امیرخان متقي زیاته کړې چې افغانستان د بشري مرستو ترڅنګ پراختیايي او بنسټیزو پروژو ته هم اړتیا لري او د دغو پروژو پلي کېدل مهم دي. هغه ویلي طالبان به په دې برخه کې له ملګرو ملتونو سره خپلو همکاریو ته دوام ورکړي.
بلخوا د ملګرو متلونو د پراختیايي پروګرام استازي تورهان صالح ویلي چې د دغه سازمان پروګرامونه به د افغانستان له لومړیتوبونو سره همغږي وي او د افغانانو د اړتیاوو پر بنسټ به د پراختیايي پروژو او ظرفیت لوړونې په برخو کې خپلو همکاریو ته دوام ورکړي.
طالبانو ویلي چې په پنجشېر کې یې ۶۷۵۵ قیراطه زمرد او کونړ کې ۱۵۸۵ کیلوګرامه بېروج د ازادې داوطلبۍ له لارې د څه باندې ۱۳۳ میلیونه افغانیو په ارزښت پلورلي دي.
په پنجشیر کې د طالبانو رسنیز دفتر په یوه خبرپاڼه کې ویلي، له کانونو استخراج شوي ۶ زره او ۷۵۵ قیراطه زمرد د ازادې داوطلبۍ له لارې د ۱۴ میلیونه او ۴۵۳ زره افغانیو په ارزښت پر کورنیو سوداګرو پلورل شوي دي.
د خبرپاڼې له مخې، په پنجشېر کې د قیمتي ډبرو د تثبیت شویو سیمو شمېر ۱۵۰۰ ته رسېدلی او په ډېری دغو سیمو کې د استخراج چارې روانې دي.
همدارنګه د کونړ د کانونو او پټرولیم ریاست ویلي چې د اسعداباد د قیمتي او نیمه قیمتي ډبرو د پلور په مرکز کې یې ۱۵۸۵ کیلوګرامه بېروج د ازادې داوطلبۍ له لارې د ۱۱۹ میلیونه او ۳۰۰ زره افغانیو په ارزښت وپلورل.
د یاد ریاست د معلوماتو له مخې، د بېروج د پلور له عوایدو څخه ۱۱ میلیونه او ۹۰۰ زره افغانۍ د طالبانو د سهم په توګه دولتي بودیجې ته لېږدول شوې دي.
د ملا عبدالغني برادر په مشرۍ د طالبانو د اقتصادي کمېسیون په غونډه کې د شیرخان بندر له لارې له تاجکستان، قرغزستان او چین سره د سوداګرۍ د پراختیا لپاره د زیربناوو او د لوجستیکي مرکز د جوړولو، د ریل پټلۍ د تاسیساتو او د ۳۷ معیارونو او ۱۲ ازمایښتي طریقو طرحه تایید شوې ده.
د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصادي معاونیت د سېشنبې په ورځ، زمي پر شپږمه پر خپل اېکس پاڼه لیکلي چې د ملا عبدالغني برادر په مشرۍ د اقتصادي کمېسیون په نوبتي غونډه کې د ترانسپورټ او هوايي چلند وزارت له لوري د شیرخان بندر له لارې له تاجکستان، قرغزستان او چین سره د سوداګرۍ د پراختیا لپاره یو شمېر وړاندیزونه وړاندې شول او تر بحث وروسته تایید شول.
د دغه کمېسیون د پرېکړې له مخې، د مالیې، کورنیو چارو او نورو اړوندو وزارتونو او ادارو ته دنده سپارل شوې چې په شیرخان بندر کې اړینې زیربناوې جوړې او شته اسانتیاوې پراخې کړي.
طالبانو ویلي چې له تاجکستان سره دې په همغږۍ د شیرخان بندر کاري ساعتونه زیات شي، څو د ډېرو باروړونکو موټرو د تګ راتګ زمینه برابره شي.
د طالبانو د اقتصادي کمېسیون د مالیې وزارت ته هم لارښوونه کړې چې په شیرخان بندر کې د ګمرک، زیرمتونونوو، تخلیې او بارګیرۍ د خدماتو لپاره د لوجستیکي مرکز د جوړولو بودیجه ځانګړې او دغه مرکز جوړ کړي.
په دې غونډه کې د ټولګټو وزارت ته هم دنده سپارل شوې چې د کټای دهلیز د فعالولو لپاره، چې د ایکو اقتصادي همکاریو سازمان له خوا د ایران، افغانستان، تاجکستان او قرغزستان ترمنځ رامنځته شوی، د افغانستان په خاوره کې د اړتیا وړ ریل پټلۍ تاسیسات جوړ کړي.
اقتصادي کمېسیون د معیار او کیفیت ادارې له لوري وړاندیز شوي ۳۷ معیارونه او ۱۲ د ازمایښت طریقې هم تایید کړې. دا معیارونه او طریقې د کرنیزو محصولاتو، خوراکي توکو، درملو، ساختماني موادو، مخابراتو او برېښنا، کیمیاوي او پلاستیکي موادو، روغتیايي تجهیزاتو او یو شمېر نورو برخو پورې اړه لري او د هېواد د اوسني وضعیت او نړیوالو معیارونو په پام کې نیولو سره چمتو شوي دي.
د اقتصادي کمېسیون د اعلامیې له مخې، د غونډې ټولې پرېکړې د وروستي تصمیم نیولو لپاره د طالبانو د مشر ته لیږل شوي.